Zaburzenia schizotypowe

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Zaburzenie typu schizofrenii (schizotypowe)
ICD-10 F21
Schizotypowe zaburzenie osobowości
DSM-IV 301.22
MeSH D012569

Zaburzenia schizotypowe (zaburzenia typu schizofrenii, ang. schizotypal disorder) – kategoria diagnostyczna obejmująca zaburzenia cechowane długotrwałym przebiegiem o trudnym do uchwycenia początku (co zbliża je do zaburzeń osobowości) oraz obrazem klinicznym charakteryzującym się uderzającą niezwykłością (np. ekscentrycznością, czasami dziwacznością) przeżyć i zachowań, przypominających typowe objawy schizofrenii. U osób z tym zaburzeniem występuje ograniczona zdolność do zawierania bliskich znajomości i utrzymywania związków z innymi, skłonność do społecznego wycofywania się. Występuje u około 3% populacji. Jako nowa kategoria diagnostyczna została wprowadzona w ICD-10. W klasyfikacji DSM-5 odpowiada im kategoria schizotypowych zaburzeń osobowości (ang. schizotypal personality disorder, STPD).

Epidemiologia[edytuj]

Badania populacyjne wykazały, że kryteria DSM-IV dla schizotypowego zaburzenia osobowości spełniało 3,9% populacji, znacząco częściej mężczyźni (4,2%) niż kobiety (3,7%), częściej u osób rasy czarnej[1].

Etiologia[edytuj]

Zaburzenia schizotypowe zaliczane są do spektrum schizofrenii; osoby te często mają wśród krewnych pierwszego stopnia osoby chore na schizofrenię, co sugeruje udział czynników genetycznych w rozwoju tego zaburzenia[2]. U osób z tym rozpoznaniem częściej występują cechy uważane za endofenotypy schizofrenii[3]: dysfunkcja hamowania przedsygnałowego fali P50 słuchowych potencjałów wywołanych[4], upośledzenie pamięci wzrokowo-przestrzennej, zaburzenia płynnych ruchów gałek ocznych[5]. W MRI u osób z rozpoznaniem schizotypowych zaburzeń osobowości stwierdzono nieprawidłowości kształtu jądra ogoniastego[6].

Objawy i przebieg[edytuj]

Zaburzenie schizotypowe nie ma określonego początku objawów, przebiegiem przypomina zaburzenia osobowości. Osoby z tym rozpoznaniem przejawiają często dziwaczne zachowania lub wygląd, odznaczają się pustym, rozwlekłym lub magicznym myśleniem; miewają dziwaczne doznania percepcyjne (iluzje, depersonalizację, derealizację); częste gubienie wątku i kwieciste wypowiedzi; przy dużej wewnętrznej wrażliwości wyrażanie uczuć jest ograniczone, co powoduje pozorny chłód emocjonalny i dystans uczuciowy. Lęk powoduje wycofanie się z kontaktów społecznych. Przejściowo mogą występować objawy psychotyczne.

Objawy podobne do pozytywnych (podejrzliwość, nastawienia ksobne, dziwaczne poglądy lub doznania) są u tych osób bardziej stabilne, mają charakter bardziej stały, podczas gdy zaburzenia afektu, niedostosowane zachowania, w większym stopniu poddają się zmianom[7]. Objawy schizotypii pozwalają na wyodrębnienie trzech wymiarów tego zaburzenia: pozytywnego (cechy poznawczo-recepcyjne), negatywnego (deficyty interpersonalne) i dezorganizacji, co upodabnia strukturę schizotypii do struktury schizofrenii[8].

Zaburzenia funkcji poznawczych w zaburzeniach schizotypowych mają podobny charakter jak w schizofrenii, ale mniejsze nasilenie[9].

Istnieją analogie między osobowością schizotypową i schizoidalną. Obie charakteryzują się brakiem chęci przebywania z ludźmi, lecz w przypadku osobowości schizoidalnej jest to spowodowane preferencją samotnictwa, natomiast w przypadku osobowości schizotypowej lękiem.

Zaburzenia schizotypowe wiążą się z ryzykiem przejścia w pełnoobjawową psychozę, dlatego zaliczane są do stanów ryzyka rozwoju psychozy. W 15-letnim badaniu dotyczyło to 40% osób z tym rozpoznaniem[10].

Do oceny klinicznej zaburzeń wykorzystywane są kryteria diagnostyczne, przede wszystkim DSM-5. Opracowano również standaryzowane wywiady[11][12] i kwestionariusze oceny[13].

Rozpoznanie[edytuj]

Kryteria DSM-5[edytuj]

W klasyfikacji DSM-5 zaburzenie schizotypowe (osobowość schizotypowa) znajduje się w rozdziale Zaburzenia należące do spektrum schizofrenii i inne zaburzenie psychotyczne, a także w rozdziale Zaburzenia osobowości. Aby rozpoznać zaburzenie muszą być spełnione ogólne kryteria zaburzeń osobowości i oba kryteria tego zaburzenia[14][15]:
A. Wzorzec zachowań charakteryzujący się deficytem umiejętności społecznych i w kontaktach międzyludzkich, zniekształceniami poznawczymi i w zakresie spostrzegania oraz ekscentrycznymi zachowaniami, rozpoczynający się u młodych dorosłych w różnych warunkach. Obecnych jest przynajmniej pięć objawów z listy:

  1. nastawienia ksobne, z wyłączeniem urojeń odnoszących
  2. dziwne wierzenia lub myślenie magiczne, które wpływają na zachowanie i są niezgodne z normami danej kultury (np. zabobony, wiara w jasnowidztwo, a w wypadku dzieci i nastolatków dziwaczne fantazje i zainteresowania)
  3. niezwykłe doświadczenia zmysłowe, z uwzględnieniem złudzeń fizjologicznych
  4. dziwne myślenie i mowa (np. niejasne, szczegółowe, metaforyczne, kunsztowne lub stereotypowe)
  5. podejrzliwość i nastawienia paranoidalne
  6. niedostosowany lub ograniczony afekt
  7. zachowanie lub wygląd, które są dziwaczne, ekscentryczne albo osobliwe
  8. brak bliskich przyjaciół lub powierników innych niż krewni pierwszego stopnia
  9. nadmierny lęk społeczny, który nie znika wraz z zacieśnianiem znajomości i kojarzy się raczej z objawami paranoidalnymi, niż z negatywnymi sądami na swój temat.

B. Objawy nie występują wyłącznie w przebiegu schizofrenii, epizodu zaburzenia afektywnego dwubiegunowego lub epizodu depresyjnego z objawami psychotycznymi lub innego zaburzenia psychotycznego, nie są spowodowane innym stanem ogólnomedycznym.

Kryteria ICD-10[edytuj]

Aby rozpoznać zaburzenie schizotypowe, co najmniej 3-4 cechy z listy powinny być obecne przez co najmniej dwa lata.

  1. niedostosowany i ograniczony afekt
  2. dziwne, ekscentryczne lub niezwykłe zachowanie albo wygląd
  3. słaby kontakt z innymi, skłonność do społecznego wycofywania
  4. dziwne przekonania, myślenie magiczne, wpływające na zachowanie i niespójne z normami kulturowymi
  5. podejrzliwość, nastawienia paranoidalne
  6. natrętne ruminacje bez wewnętrznego oporu, często o treści dysmorfofobicznej, seksualnej lub agresywnej
  7. niezwykłe doświadczenia percepcyjne z włączeniem iluzji somatosensorycznych (cielesnych) lub innych, depersonalizacja i derealizacja
  8. puste, rozwlekłe, metaforyczne, nadmiernie wypracowane lub stereotypowe myślenie, przejawiające się dziwacznymi wypowiedziami lub w inny sposób, bez większego rozkojarzenia
  9. niekiedy przemijające epizody quasi-psychotyczne z nasilonymi iluzjami, omamami słuchowymi lub innymi oraz myślami podobnymi do urojeń, zwykle występujące bez udziału czynników zewnętrznych.

Przy diagnozowaniu należy zwrócić szczególną uwagę na wykluczenie schizofrenii oraz innych zaburzeń, np. łagodniejszych form całościowych zaburzeń rozwoju. Klasyfikacja podporządkowuje jednak pojęciu zaburzeń schizotypowych historyczne, niezdefiniowane w innych miejscach klasyfikacji pojęcia: schizofrenię utajoną (schizophrenia latens s. mitis), schizofrenię z pogranicza (borderline), schizofrenię prepsychotyczną, schizofrenię rzekomonerwicową, schizofrenię rzekomopsychopatyczną, schjizofrenię zwiastunową (schizophrenia incipiens). Podkreśla się jednak, że w obu ujęciach klasyfikacyjnych (ICD i DSM) schizotypia jest zaburzeniem odrębnym od schizofrenii, nie będąc jej poronną czy prodromalną postacią[16].

Leczenie[edytuj]

Większość osób z zaburzeniami schizotypowymi nie wymaga lub nie odczuwa potrzeby leczenia. W sytuacjach kontaktu tych osób z instytucjami medycznymi zaleca się podejście zindywidualizowane, obejmujące oddziaływania psychoterapeutyczne i ewentualnie farmakologiczne[17].

Wykazywano skuteczność leków przeciwpsychotycznych (haloperidol[18], tiotiksen[19], olanzapina[20], risperidon[21], arypiprazol[22]) i przeciwdepresyjnych (amoksapina[23], fluoksetyna[24]) w leczeniu niektórych objawów zaburzenia. W jednym badaniu wykazano skuteczność pergolidu w leczeniu zaburzeń neuropoznawczych u osób z zaburzeniami schizotypowymi[25].

W rekomendacjach Światowej federacji Towarzystw Psychiatrii Biologicznej (World Federation of Societies of Biological Psychiatry, WFSBP) stwierdzono, że są dowody na pewne korzyści ze stosowania neuroleptyków atypowych w redukcji objawów tego zaburzenia (stopień C wiarygodności badań), a także neuroleptyków klasycznych w małych dawkach (stopień D), oraz że nie ma wiarygodnych dowodów na skuteczność leków przeciwdepresyjnych[26].

Rokowanie[edytuj]

Osoby ze schizotypowym zaburzeniem osobowości często pozostają na bardzo niskim poziomie funkcjonowania, najniższym w porównaniu z osobami z osobowością chwiejną emocjonalnie, unikającą i obsesyjno-kompulsyjną. Często pracują na stanowiskach poniżej ich kwalifikacji[27].

Historia pojęcia[edytuj]

Opisy niezwykłych, dziwacznych cech osobowości krewnych osób chorych na schizofrenię przedstawił już Kraepelin w 1896 roku[28]. Cechy te nazywano schizotymią (Kretschmer) lub schizoidią (Bleuler). Pojęciami schizotypu (schizofrenicznego fenotypu) i zaburzeń schizotypowych posłużył się w 1953 roku Sandor Rado w swojej psychodynamicznej klasyfikacji zaburzeń zachowania[29]. Dla Rado schizotyp był „psychodynamiczną ekspresją genotypu schizofrenicznego”[30]. Zbliżoną koncepcją była koncepcja schizotaksji Paula E. Meehla, zakładająca istnienie predyspozycji genetycznej do deficytu integracji neuronalnej (schizotaksji), która skompensowana daje obraz schizotypii, a zdekompensowana prowadzi do psychozy schizofrenicznej. W 1979 kryteria zaburzenia schizotypowego przedstawili Robert Spitzer i wsp. Autorzy ci uporządkowali niejasną pozycję zaburzeń z pogranicza (borderline), wyodrębniając z tej grupy zaburzenie osobowości typu borderline i zaburzenie schizotypowe (odpowiadające wcześniej używanemu pojęciu schizofrenii borderline)[31][32]. Kryteria Spitzera zostały wykorzystane w klasyfikacji DSM-III.

Przypisy

  1. A.J. Pulay, F.S. Stinson, DA. Dawson, R.B. Goldstein i inni. Prevalence, correlates, disability, and comorbidity of DSM-IV schizotypal personality disorder: results from the wave 2 national epidemiologic survey on alcohol and related conditions. „Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry”. 11 (2), s. 53–67, 2009. PMID: 19617934. 
  2. K. Seeber, K.S. Cadenhead. How does studying schizotypal personality disorder inform us about the prodrome of schizophrenia?. „Current Psychiatry Reports”. 7 (1), s. 41–50, 2005. DOI: 10.1007/s11920-005-0024-5. PMID: 15717986. 
  3. K.S. Cadenhead, G.A. Light, MA. Geyer, J.E. McDowell i inni. Neurobiological measures of schizotypal personality disorder: defining an inhibitory endophenotype?. „American Journal of Psychiatry”. 159 (5), s. 869–871, 2002. DOI: 10.1176/appi.ajp.159.5.869. PMID: 11986147. 
  4. L.H. Evans, N.S. Gray, R.J. Snowden. Reduced P50 suppression is associated with the cognitive disorganisation dimension of schizotypy. „Schizophrenia Research”. 97 (1-3), s. 152–162, 2007. DOI: 10.1016/j.schres.2007.07.019. PMID: 17884353. 
  5. T. Lencz, A. Raine, A. Scerbo, M. Redmon i inni. Impaired eye tracking in undergraduates with schizotypal personality disorder. „American Journal of Psychiatry”. 150 (1), s. 152–154, 1993. DOI: 10.1176/ajp.150.1.152. PMID: 8417560. 
  6. J.J. Levitt, M. Styner, M. Niethammer, S. Bouix i inni. Shape abnormalities of caudate nucleus in schizotypal personality disorder. „Schizophrenia Research”. 110 (1-3), s. 127–139, 2009. DOI: 10.1016/j.schres.2008.11.012. PMID: 19328654. 
  7. T.H. McGlashan, C.M. Grilo, C.A. Sanislow, E. Ralevski i inni. Two-year prevalence and stability of individual DSM-IV criteria for schizotypal, borderline, avoidant, and obsessive-compulsive personality disorders: toward a hybrid model of axis II disorders. „American Journal of Psychiatry”. 162 (5), s. 883–889, 2005. DOI: 10.1176/appi.ajp.162.5.883. PMID: 15863789. 
  8. Wciórka 2011 ↓, s. 275.
  9. K.S. Cadenhead, W. Perry, K. Shafer, D.L. Braff. Cognitive functions in schizotypal personality disorder. „Schizophrenia Research”. 37 (2), s. 123–132, 1999. PMID: 10374648. 
  10. W.S. Fenton, T.H. McGlashan. Risk of schizophrenia in character disordered patients. „American Journal of Psychiatry”. 146 (10), s. 1280–1284, 1989. DOI: 10.1176/ajp.146.10.1280. PMID: 2782471. 
  11. K.S. Kendler, J.A. Lieberman, D. Walsh. The Structured Interview for Schizotypy (SIS): a preliminary report. „Schizophrenia Bulletin”. 15 (4), s. 559-571, 1989. DOI: 10.1093/schbul/15.4.559. PMID: 2623438. 
  12. M.G. Vollema, J. Ormel. The reliability of the structured interview for schizotypy-revised.. „Schizophrenia Bulletin”. 26 (3), s. 619-629, 2000. PMID: 10993402. 
  13. A. Raine. The SPQ: a scale for the assessment of schizotypal personality based on DSM-III-R criteria. „Schizophrenia Bulletin”. 17 (4), s. 555-564, 1991. PMID: 1805349. 
  14. American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition. Arlington, VA: American Psychiatric Association; 2013
  15. American Psychiatric Association: Kryteria diagnostyczne z DSM-5. Desk reference. Edra Urban & Partner, 2016, s. 313–314. ISBN 978-83-65195-41-8.
  16. Wciórka 2011 ↓, s. 273.
  17. Wciórka 2011 ↓, s. 276.
  18. P.H. Soloff, A. George, S. Nathan, P.M. Schulz i inni. Amitriptyline versus haloperidol in borderlines: final outcomes and predictors of response. „Journal of Clinical Psychopharmacology”. 9 (4), s. 238–246, 1989. PMID: 2768542. 
  19. S.C. Goldberg, S.C. Schulz, P.M. Schulz, R.J. Resnick i inni. Borderline and schizotypal personality disorders treated with low-dose thiothixene vs placebo. „Archives of General Psychiatry”. 43 (7), s. 680–686, 1986. PMID: 3521531. 
  20. M. Keshavan, M. Shad, P. Soloff, N. Schooler. Efficacy and tolerability of olanzapine in the treatment of schizotypal personality disorder. „Schizophrenia Research”. 71 (1), s. 97–101, 2004. DOI: 10.1016/j.schres.2003.12.008. PMID: 15374577. 
  21. H.W. Koenigsberg, D. Reynolds, M. Goodman, A.S. New i inni. Risperidone in the treatment of schizotypal personality disorder. „Journal of Clinical Psychiatry”. 64 (6), s. 628–634, 2003. PMID: 12823075. 
  22. A. Kumar, R. Pinjarkar, N. Anand, M. Manjula i inni. Aripiprazole in schizotypal personality disorder: a case report. „Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry”. 10 (6), s. 481–482, 2008. PMID: 19287561. 
  23. H.V. Jensen, J. Andersen. An open, noncomparative study of amoxapine in borderline disorders. „Acta Psychiatrica Scandinavica”. 79 (1), s. 89-93, 1989. PMID: 2648768. 
  24. P.J. Markovitz, J.R. Calabrese, S.C. Schulz, H.Y. Meltzer. Fluoxetine in the treatment of borderline and schizotypal personality disorders. „American Journal of Psychiatry”. 148 (8), s. 1064-1067, 1991. DOI: 10.1176/ajp.148.8.1064. PMID: 1853957. 
  25. M.M. McClure, P.D. Harvey, M. Goodman, J. Triebwasser i inni. Pergolide treatment of cognitive deficits associated with schizotypal personality disorder: continued evidence of the importance of the dopamine system in the schizophrenia spectrum. „Neuropsychopharmacology”. 35 (6), s. 1356–1362, 2010. DOI: 10.1038/npp.2010.5. PMID: 20130535. 
  26. S.C. Herpertz, M. Zanarini, C.S. Schulz, L. Siever i inni. World Federation of Societies of Biological Psychiatry (WFSBP) guidelines for biological treatment of personality disorders. „World Journal of Biological Psychiatry”. 8 (4), s. 212–244, 2007. DOI: 10.1080/15622970701685224. PMID: 17963189. 
  27. A.E. Skodol, J.G. Gunderson, M.T. Shea, T.H. McGlashan i inni. The Collaborative Longitudinal Personality Disorders Study (CLPS): overview and implications. „Journal of Personality Disorders”. 19 (5), s. 487–504, 2005. DOI: 10.1521/pedi.2005.19.5.487. PMID: 16274278. 
  28. K.S. Kendler. Diagnostic approaches to schizotypal personality disorder: a historical perspective. „Schizophrenia Bulletin”. 11 (4), s. 538–553, 1985. DOI: 10.1093/schbul/11.4.538. PMID: 3909377. 
  29. S. Rado. Dynamics and classification of disordered behavior. „American Journal of Psychiatry”. 110 (6), s. 406–416, 1953. DOI: 10.1176/ajp.110.6.406. PMID: 13104683. 
  30. Wciórka 2011 ↓, s. 270.
  31. R.L. Spitzer, J. Endicott, M. Gibbon. Crossing the border into borderline personality and borderline schizophrenia. The development of criteria. „Archives of General Psychiatry”. 36 (1), s. 17-24, 1979. DOI: 10.1001/archpsyc.1979.0178001002300. PMID: 760694. 
  32. R.L. Spitzer, J. Endicott. Justification for separating schizotypal and borderline personality disorders. „Schizophrenia Bulletin”. 5 (1), s. 95–104, 1979. DOI: 10.1093/schbul/5.1.95. PMID: 441693. 

Bibliografia[edytuj]

  • Jacek Wciórka: Zaburzenia schizotypowe. W: Janusz Rybakowski, Stanisław Pużyński, Jacek Wciórka (red.): Psychiatria. Tom II. Psychiatria kliniczna. Wrocław: Elsevier Urban & Partner, 2011, s. 270–276. ISBN 978-83-7609-106-8.

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.