Tytoń (roślina)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy rodzaju roślin. Zobacz też: Tytoń (produkt).
Tytoń
Tytoń: zdjęcie
Tytoń szlachetny (Nicotiana tabacum)
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad Euphyllophyta
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad astrowe
Rząd psiankowce
Rodzina psiankowate
Rodzaj tytoń
Nazwa systematyczna
Nicotiana L.
Sp. Pl. 180. 1753

Tytoń (Nicotiana L.) – rodzaj roślin zielnych z rodziny psiankowatych. Nazwa rodzaju pochodzi z tur. "tütün", w staropolszczyźnie i gwarowo "tytuń". Gatunkiem typowym jest Nicotiana tabacum L.[2]. Do tego rodzaju należy 67 gatunków pochodzących z obydwu Ameryk oraz z Australii[3]. Obecnie uprawiane są też w wielu innych rejonach świata. Rośliny jednoroczne, dwuletnie, byliny lub krzewy.Roślina ta jest uprawiana na całym świecie do wyrobu produktów tytoniowych.

Etymologia[edytuj]

Nazwa słowa tytoń została wprowadzona na cześć Jeana Nicot’a, ambasadora Francji w Portugalii. Wprowadził we Francji zwyczaj palenia tytoniu; od jego nazwiska pochodzi nazwa rośliny tytoniu — Nicotiana, oraz występującego w niej alkaloidu — nikotyny. [4]

Systematyka[edytuj]

Synonimy[3]

Amphipleis Raf., Blenocoes Raf., Dittostigma Phil., Eucapnia Raf., Langsdorfia Raf., Lehmannia Spreng., Perieteris Raf., Polydiclis (G. Don) Miers, Sairanthus G. Don, Siphaulax Raf., Tabacum Gilib., Tabacus Moench, Waddingtonia Phil.

Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system APG III z 2009)[1]

Jeden z 8 rodzajów w podrodzinie podrodzina Nicotianoideae w rodzinie psiankowatych (Solanaceae), wchodzącej wraz z siostrzaną rodziną powojowatych (Convolvulaceae) w skład rzędu psiankowców (Solanales).

Pozycja w systemie Reveala (1993–1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa jasnotowe (Lamiidae Takht. ex Reveal), nadrząd Solananae R. Dahlgren ex Reveal, rząd psiankowce (Solanales Dumort.), podrząd Solanineae Engl., rodzina psiankowate (Solanaceae Juss.), podrodzina Nicotianoideae Miers., plemię Nicotianeae Dumort., podplemię Nicotianinae Dunal in DC., rodzaj tytoń (Nicotiana L.)[5].

Gatunki flory Polski[6]
Inne gatunki (wybór)

Warunki przyrodnicze[edytuj]

Wymagania glebowe[edytuj]

Wszystkie odmiany tytoniu wymagają gleb uprawnych o uregulowanych stosunkach wodnych. Gleby muszą być przepuszczalne i lekkie. Podmokłe i nieprzewiewne gleby nie nadają się pod uprawę tytoniu. Pod tytonie papierosowe jasne należy przeznaczyć gleby lekkie i mało urodzajne takie jak: lessy , bielice oraz gleby piaszczysto ilaste. Pod tytonie ciemne najlepsze są gleby urodzajne, zwięzłe i próchnicze takie jak: czarnoziemy, mady, lesso-bielice oraz żyźniejsze gleby bielicowe.[7]

Wymagania klimatyczne[edytuj]

Tytoń jest rośliną o dużych zdolnościach adaptacyjnych i uprawiać go można w strefie klimatycznej tropikalnej, subtropikalnej i umiarkowanej Tytoń jest rośliną ciepłolubną, więc temperatura powinna być utrzymywana w zakresie 21-27°C i nie powinna spadać poniżej 15°C[8].Z tego względu na plantacje przeznaczyć należy pola na stokach południowych . Miejsce to sprzyja intensywnemu nagrzaniu pola oraz silnemu nasłonecznieniu plantacji. Takie położenie plantacji stanowi naturalną ochronę przeciwko chorobom które rozwijają się w wilgotnym środowisku. Należy unikać sadzenia tytoniu w kotlinach i na niskich terenach sąsiadujących z rzekami i stawami ponieważ plantacje są narażone na przemarzanie i podmakanie.[7]

Płodozmian[edytuj]

Najkorzystniejszym przedplonem pod tytoń są rośliny kłosowe ponieważ nie ulegają chorobom. Dobrym przedplonem pod tytonie ciemne są rośliny okopowe(buraki) ponieważ mniej zachwaszczają pole i zostawiają je w lepszej strukturze. Rośliny motykowe (wzbogacają glebę w azot)są również dobrym przedplonem ale tylko pod tytoń ciemny, gdyż tytoń jasny nie lubi nadmiaru azotu w glebie. Nie należy również sadzić tytoniu co rok na tym samym miejscu ponieważ następuje wyjałowienie gleby ze składników pokarmowych. [7]

Sposób uprawy[edytuj]

Sadzenie tytoniu[edytuj]

Najkorzystniejszym okresem na sadzenie tytoniu jest przełom kwietnia i maja. Sadzenie w późniejszym terminie utrudnia przyjmowanie wody przez rośliny oraz na dojrzewanie i suszenie tytoniu. Duże szkody wyrządzają przymrozki. Im wcześniej tytoń jest wysadzany tym mniej jest podatny na choroby.[7]

Pielęgnacja tytoniu[edytuj]

Korzenie tytoniu wymagają dużego dostępu powietrza, dlatego zaraz po zasadzeniu tytoniu trzeba regularnie spulchniać ziemięw celu napowietrznienia gleby i usunięcia chwastów.[8]Aby zaprzestać utraty wody w glebie należy stosować uprawy międzyrzędowe.Narzędziami usprawniających uprawę międzyrzędową są: glebogryzarki, obsypniki,pielniki oraz noże kątowe[9]. Konieczne jest również obsypywanie roślin, gdyż wpływa to na lepszą zdrowotnośc tytoniu i ochrania rośliny przed przewróceniem przez wiatr. Należy także usuwać kwiatostany oraz boczne pędy. Usuwanie odrostów trzeba wykonać zanim osiągnął one 5-10 cm. Stosowanie zabiegów agrotechnicznych w umiarkowanym stopniu wpływa na ograniczenie występowania chorób na plantacji ,ale nie dają one całkowitej ochrony. Konieczne jest stosowanie specjalnych oprysków do ochrony tytoniu przeciwko różnym pasożytom i grzybom.[7]

Zbiór tytoniu[edytuj]

Liście tytoniu gotowego do zbioru odchylają się od łodygi. Powierzchnia liścia traci połysk, robi się matowa i lepka. Koniuszki liścia zaczynają żółknieć i zaczynają się skręcać. Powierzchnia blaszki liścia nabiera jasnozielonego lub seledynowego koloru. Trzeba zwracać uwagę na te charakterystyczne cechy podczas zbioru ponieważ za szybko zebrany tytoń nie posiada pożądanych składników. Zbyt późno zebrany tytoń traci nie tylko na jakości surowca ale także na wielkości plonu ponieważ liście są wtedy puste i lekkie.[7]

Choroby i szkodniki tytoniu[edytuj]

Choroby i szkodniki powodują ogromne straty wskutek zmniejszenie plonów. Warunki klimatyczne mają duży wpływ na stopień nasilenia chorób, jednak plantatorzy którzy nie stosują się do podstawowych zasad ochrony tytoniu ponoszą największe straty ekonomiczne. Często tytoń atakują grzyby pasożytnicze takie jak: Mączniak rzekomy tytoniu ,Brunatna sucha plamistość liści tytoniu oraz Czarna zgnilizna korzeni. Tytoń atakują także choroby wirusowe takie jak:Brązowa plamistość pomidora na tytoniu - TSWV,Brunatna nekroza nerwów liści - PVY orazMozaika tytoniu - TMV które niszczą przede wszystkim liście, które później nie nadają się do przetworzenia.Głównymi szkodnikami tytoniu są:Wciornastek tytoniowiec,Mszyca oraz Rolnice.Najczęściej uszkadzają one korzenie oraz liście hamując wzrost roślin. [7][8]

Problemy w produkcji[edytuj]

Praca dzieci[edytuj]

Międzynarodowe Biuro Pracy poinformowało, że większość dzieci pracujących w rolnictwie, uczestniczą w jednym z najbardziej niebezpiecznych rodzajów pracy [10]. W branży tytoniowej także pracują dzieci. Wykorzystywanie dzieci jest powszechne w gospodarstwach rolnych w Argentynie, Brazylii, Chinach, Indiach, Indonezji, Malawi i Zimbabwe.[11]Podczas gdy niektóre z tych dzieci pracują z rodzinami w małych gospodarstwach rodzinnych, inni pracują na dużych plantacjach. Pod koniec 2009 roku, wydano przez raporty londyńskiej grupy praw człowieka Plan Międzynarodowy, w których stwierdzono, że praca dzieci była powszechna w gospodarstwach tytoniowych w Malawi (producenta z 1,8% na świecie tytoniowych).[12] Organizacja przeprowadziła wywiady z grupą 44 nastolatków, którzy pracowali w pełnym wymiarze godzin w gospodarstwach rolnych w roku 2007-8 . Dziecięcy robotnicy skarżyli się na niskie płace i długie godziny, a także używanie przemocy fizycznej i seksualnej przez ich przełożonych.[13] Większość z nich cierpi na chorobę zielonego tytoniu spowodowanego przez zatrucie nikotyną. Gdy dotykają oni mokrych liści, nikotyna z liści zostaje wchłonięta do skóry i powoduje nudności, wymioty i zawroty głowy. Poprzez bezpośredni kontakt z liśćmi tytoniu dzieci były narażone na pochłonięcie nikotyny znajdującej się w 50 papierosach. Ten poziom nikotyny u dzieci może trwale zmieniają strukturę i funkcje mózgu. [10]

Środowisko[edytuj]

Tytoń wymaga użycia dużych ilości pestycydów. Firmy tytoniowe polecają do 16 oddzielnych aplikacji pestycydów tylko w okresie sadzenia nasion w szklarniach i przesadzania młodych roślin na polu.[14] Stosowanie pestycydów został spotęgowany przez chęć produkowania większych plonów w krótszym czasie, ponieważ nastąpiło zmniejszenie wartości rynkowej tytoniu. Pestycydy mogą często zaszkodzić plantatorom tytoniu, ponieważ nie są oni świadomi skutków dla zdrowia i nie znają podstawowych zasad bezpieczeństwa przy pracy z pestycydami. W połączeniu z pracą dzieci, pestycydy stanowią jeszcze większe zagrożenie. Wczesna ekspozycja na pestycydy może zwiększyć ryzyko zachorowania raka , a także negatywnie wpływa na ochronę układu nerwowego i odpornościowego.[15]

Producenci[edytuj]

Według FAO produkcja liści tytoniu( w 2010 roku) kształtuje się na poziomie powyżej 7,1 mln ton. Cały czas przodują Chiny z wynikiem ok.42,3% światowego surowca (ok.3 mln ton), na drugim miejscu Indie z wynikiem ok. 10% (684,4 tys.ton).Na trzecim miejscu Brazylia , później USA. Powierzchnia polskich upraw to około 1%. [16]

Producenci tytoniu w 2010 roku[16]

Ilość (w mln ton)

Chiny

2972,5 [mln.ton]

Indie

685,4 [mln.ton]

Brazylia

584,7 [mln.ton]

USA

526,8 [mln.ton]

Unia Europejska

300,9 [mln.ton]

Turcja

268,8 [mln.ton]

Zimbabwe

232,8 [mln.ton]

Malawi

137,9 [mln.ton]

Indonezja

119,6 [mln.ton]

Rosja

70 [mln.ton]

Plantacja tytoniu.

Zastosowanie[edytuj]

Przypisy

  1. a b Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-10-03].
  2. Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-02-10].
  3. a b Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-11-11].
  4. Nicot Jean - Encyklopedia PWN - źródło wiarygodnej i rzetelnej wiedzy, „encyklopedia.pwn.pl”, encyklopedia.pwn.pl [dostęp 2016-01-22].
  5. Crescent Bloom: Systematyka rodzaju Nicotiana (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2009-02-10].
  6. Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland : a checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  7. a b c d e f g JanJ. Dragon JanJ., SabinS. Rudziński SabinS., Uprawa Tytoniu / Wskazówki dla Plantatorów, Warszawa: Zjednoczenie Przemysłu Tytoniowego, 1977.
  8. a b c TeresaT. Doroszewska TeresaT., Metodyka integrowanej ochrony roślin dla uprawy tytoniu, Puławy: Państwowy Instytut Badawczy, 2012.
  9. NorbertN. Marks NorbertN., Maszyny, część I, MASZYNY DO UPRAWY, PIELĘGNACJI, NAWOŻENIA, SIEWU, SADZENIA I OCHRONY ROŚLIN, Kraków: Akademia Rolnicza im. H. Kołłątaja w Krakowie, 1997.
  10. a b ILO, International Hazard Datasheets on Occupations: Field Crop Worker.
  11. UNICEF, The State of the World's Children 1997 (Oxford, 1997); US Department of Agriculture By the Sweat and Toil of Children Volume II: The Use of Child Labor in US Agricultural Imports & Forced and Bonded Child Labor (Washington, 1995); ILO Bitter Harvest: Child Labour in Agriculture (Geneva, 1997); ILO Child Labour on Commercial Agriculture in Africa (Geneva 1997)
  12. Food and Agriculture Organization of the UnitedF. A. O. t. U. Nations Food and Agriculture Organization of the UnitedF. A. O. t. U., Projection of tobacco production, consumption and trade for the year 2010, Rome 2003.
  13. Plan International. Malawi Child Tobacco Pickers' '50-a-day habit.
  14. Peter Taylor "Smoke Ring: The Politics of Tobacco", Panos Briefing Paper, September 1994, London
  15. National Research Council "Pesticides in the Diets of Infants and Children." National Academy Press.(1995)
  16. a b AgnieszkaA. Borowska AgnieszkaA., The world tobacco market in the period 1990-2006, Warszawa.
  17. ZbigniewZ. Przybylak ZbigniewZ., TRADYCYJNY OGRÓD EKOLOGICZNY, TOM II:Ekologiczne preparaty na szkodniki i choroby, Bydgoszcz: Wydawnictwo Gaj, 2013.