Uzależnienie seksualne

Uzależnienie seksualne, inaczej seksoholizm – stan charakteryzujący się kompulsywnym angażowaniem się w aktywność seksualną, ze szczególnym uwzględnieniem stosunków płciowych, pomimo negatywnych konsekwencji. Termin ten stanowi przedmiot kontrowersji; obecnie (stan na rok 2023) uzależnienie od seksu nie jest diagnozą kliniczną ani w klasyfikacji DSM-5, ani w klasyfikacji ICD-11, przy czym ta ostatnia klasyfikuje takie zachowania jako element zaburzenia związanego z kompulsywnymi zachowaniami seksualnymi.

Wśród psychiatrów, psychologów, seksuologów i innych specjalistów panuje intensywna debata na temat tego, czy kompulsywne zachowania seksualne stanowią uzależnienie – w tym przypadku uzależnienie behawioralne – oraz o ich klasyfikacji i ewentualnej diagnozie. Badania na zwierzętach wykazały, że kompulsywne zachowania seksualne wynikają z tych samych mechanizmów transkrypcyjnych i epigenetycznych, które warunkują uzależnienie od narkotyków u zwierząt laboratoryjnych. Niektórzy twierdzą, że aplikowanie takich teorii do normalnych zachowań, takich jak seks, może być problematyczne i sugerują, że stosowanie modeli medycznych, jak uzależnienie, do ludzkiej seksualności może prowadzić do patologizacji normalnych zachowań i wyrządzać krzywdę.

Historia terminu

Pojęcie uzależnienia od seksu pojawiło się po raz pierwszy w połowie lat 70. XX wieku, kiedy to członkowie Anonimowych Alkoholików postanowili zastosować zasadę 12 kroków w leczeniu uzależnienia seksualnego, objawiającego się wielokrotnymi zdradami i innymi niekontrolowanymi zachowaniami seksualnymi, które powodowały zbliżone uczucia bezsilności i braku kontroli, jakich doświadczali alkoholicy. Istnieje obecnie wiele grup samopomocy opartych na modelu 12 kroków dla osób uznających się za seksoholików, w tym Anonimowi Seksoholicy oraz Anonimowi Uzależnieni od Seksu i Miłości.

Klasyfikacja

Żadna z oficjalnych klasyfikacji diagnostycznych nie uwzględnia „uzależnienia seksualnego” jako odrębnego zaburzenia.

Niektórzy uważają uzależnienie seksualne za jedno z zaburzeń w ramach zaburzeń hiperseksualnych.

ICD

Międzynarodowa klasyfikacja chorób (ICD) została opracowana przez Światową Organizację Zdrowia.

W klasyfikacji ICD-10 nie ma uzależnienia od seksu jako odrębnej jednostki chorobowej. Najbardziej zbliżonym rozpoznaniem jest „nadmierny popęd seksualny” (kod F52.7), który dzielony jest na nimfomanie u kobiet i satyryzm u mężczyzn. Jednak według ICD są one klasyfikowane jako zachowania kompulsywne lub zaburzenia kontroli impulsów, a nie uzależnienie.

W klasyfikacji ICD-11 wprowadzono nową jednostkę chorobową – zaburzenie związane z kompulsywnymi zachowaniami seksualnymi (kod 6C72) – charakteryzującą się „uporczywym wzorcem niemożności kontrolowania intensywnych, powtarzających się impulsów lub pobudek seksualnych skutkującym powtarzalnymi zachowaniami seksualnymi”. Jednak zaburzenie to nie jest uznawane za rodzaj uzależnienia, a WHO nie popiera stawiania diagnozy uzależnienia seksualnego.

DSM

Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne (APA) publikuje i okresowo aktualizuje Diagnostyczny i statystyczny podręcznik zaburzeń psychicznych (DSM), który jest powszechnie uznanym kompendium diagnostyki zdrowia psychicznego.

Wersja opublikowana w 1987 r. (DSM-III-R) zawierała odniesienie do „cierpienia związanego z powtarzającymi się przygodami seksualnymi lub innymi formami nieparafilicznego uzależnienia seksualnego, obejmującego szereg osób, które są traktowane wyłącznie jako obiekty do wykorzystania”. Odniesienie do uzależnienia seksualnego zostało później usunięte. W DSM-IV-TR, opublikowanym w 2000 roku, uzależnienie seksualne nie zostało uwzględnione jako zaburzenie psychiczne.

Niektórzy badacze sugerowali, że uzależnienie od seksu powinno zostać ponownie wprowadzone do systemu DSM; jednakże nie uwzględniono go w DSM-5, opublikowanym w 2013 roku. Darrel Regier, wiceprzewodniczący grupy roboczej DSM-5, powiedział, że „chociaż hiperseksualność została zaproponowana jako nowe rozpoznanie[...], nie byliśmy gotowi uznać to zjawisko za uzależnienie”. Według APA proponowana diagnoza nie została uwzględniona ze względu na brak badań dotyczących kryteriów diagnostycznych dla kompulsywnych zachowań seksualnych.

W wydanej w marcu 2022 r. klasyfikacji DSM-5-TR nie uwzględniono diagnozy uzależnienia od seksu.

Inne

Niektórzy specjaliści zajmujący się zdrowiem psychicznym zaproponowali rozmaite, ale zbliżone do siebie kryteria diagnozowania uzależnienia od seksu, w tym Patrick Carnes, Aviel Goodman i Jonathan Marsh.

Kryteria diagnostyczne

ICD-11

Zaburzenie związane z kompulsywnymi zachowaniami seksualnymi (ang. Compulsive Sexual Behavior Disorder, CSBD) jest diagnozowane na podstawie następujących kryteriów:

• powtarzające się aktywności seksualne, które stają się centralnym punktem życia danej osoby, aż do zaniedbywania zdrowia i osobistych potrzeb lub innych zainteresowań, aktywności i obowiązków;
• liczne nieudane próby znacznego ograniczenia powtarzających się zachowań seksualnych;
• kontynuowane powtarzające się zachowania seksualne pomimo ich negatywnych konsekwencji lub czerpania z nich znikomej lub żadnej satysfakcji;
• wzorzec niemożności kontrolowania intensywnych impulsów lub pobudek seksualnych oraz wynikające z niego powtarzające się zachowanie seksualne objawia się przez dłuższy czas (np. 6 miesięcy lub dłużej).

Jednak CSBD nie jest uważane za rodzaj uzależnienia i nie powinno być utożsamiane z uzależnieniem od seksu.

Według Patricka Carnesa

Kryteria rozpoznania choroby proponowane przez Patricka Carnesa:

1. Powtarzające się próby kontrolowania oraz ograniczania pewnych zachowań seksualnych
2. Dłuższe i dalej idące zachowania niż planowane
3. Chroniczne zmaganie się, nieudane próby zaprzestania, zmniejszenia oraz kontrolowania zachowań seksualnych
4. Spędzanie ogromnej ilości czasu związanego z: poszukiwaniem seksualnych sytuacji, oddawaniu się seksualnym eskapadom oraz leczeniu moralnego kaca
5. Częste myślenie, planowanie, fantazjowanie dotyczące seksualnych doświadczeń
6. Zaprzestawanie ważnych obowiązków rodzinnych, zawodowych i towarzyskich na korzyść przyjemności seksualnych
7. Kontynuowanie zachowań seksualnych pomimo oczywistych strat, trwałych i powtarzających się problemów
8. Uczucie wzrastającego nienasycenia, potrzeba poddawania się kolejnym, bardziej ryzykownym i niebezpiecznym, bardziej intensywnym zachowaniom seksualnym w celu osiągnięcia tego samego poziomu euforii i zadowolenia seksualnego.
9. Ograniczanie lub zaprzestawanie towarzyskich, zawodowych oraz innych przyjemnych/rozrywkowych zachowań – aby wygospodarować więcej czasu na zachowania seksualne
10. Doświadczanie nieprzyjemnych emocjonalnych stanów (np.: niepokój, podenerwowanie) gdy nie jest możliwe zrealizowanie kompulsywnego zachowania.

Możliwe mechanizmy działania

Badania na szczurach, które przejawiają kompulsywne zachowania seksualne, wykazały, że zachowania te są regulowane przez te same molekularne mechanizmy w mózgu, które odpowiadają za uzależnienie od narkotyków. Aktywność seksualna działa jako pozytywne wzmocnienie, silnie aktywujące układ nagrody i powodujące gromadzenie się ΔFosB w części prążkowia (konkretnie w jądrze półleżącym). Długotrwała i nadmierna aktywacja niektórych szlaków w układzie nagrody oraz nagromadzenie ΔFosB w określonej grupie neuronów w jądrze półleżącym ma bezpośredni wpływ na rozwój kompulsywnych zachowań charakterystycznych dla uzależnienia. U ludzi przyjmujących leki dopaminergiczne zaobserwowano zespół dysregulacji dopaminowej, charakteryzujący się wywołanym przez leki kompulsywnym zachowaniem, takim jak nadmierna aktywność seksualna lub patologiczny hazard .

Postępowanie terapeutyczne

Poradnictwo psychologiczne

Według stanu na rok 2023 żadna z oficjalnych instytucji regulacyjnych zajmujących się poradnictwem psychoseksualnym lub terapią związków nie uznała uzależnienia od seksu za odrębną jednostkę chorobową, dla której obowiązują określone protokoły leczenia. Niektórzy specjaliści uważają tę diagnozę za potencjalnie szkodliwą i porównują ją do terapii konwersyjnej dla osób homoseksualnych. W rezultacie leczenie uzależnienia od seksu jest częściej prowadzone przez specjalistów w dziedzinie uzależnień zajmujących się doradztwem niż przez specjalistów w dziedzinie psychoseksualności.

Terapia poznawczo-behawioralna jest często stosowaną forma terapii w przypadku różnego rodzaju uzależnień i zaburzeń zachowania. Terapia dialektyczno-behawioralna również okazała się skuteczna.

Grupy wsparcia

W większości krajów rozwiniętych dostępne są grupy wsparcia dla osób uzależnionych od seksu. Przeprowadzono niewiele badań dotyczących skuteczności terapii opartej na dwunastu krokach, a naukowe dowody potwierdzające skuteczność tej terapii są niewystarczające.

Zobacz też

• uzależnienie od cyberseksu
• promiskuityzm
• acting-out
• abstynencja seksualna

Linki zewnętrzne

• Wspólnota Anonimowych Seksoholików (SA) – oficjalna strona Wspólnoty SA w Polsce (pol.)
• Wspólnota Anonimowych Uzależnionych od Seksu i Miłości SLAA POLSKA – strona niosąca pomoc uzależnionym (pol.)
• Sex Addicts Anonymous – strona niosąca pomoc uzależnionym (ang.)
• MartyM. Klein MartyM., The myth of sex addiction, [w:] Sexual Intelligence [online], marzec 2000 [dostęp 2006-09-05] [zarchiwizowane z adresu 2007-06-22]  (ang.).
• Głosy za i przeciw istnieniem tej jednostki chorobowej [online], iml.jou.ufl.edu [zarchiwizowane z adresu 2007-07-06]  (ang.).

Przeczytaj ostrzeżenie dotyczące informacji medycznych i pokrewnych zamieszczonych w Wikipedii.