Zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne
Częste mycie rąk jest jednym z najczęstszych objawów zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnego
Częste mycie rąk jest jednym z najczęstszych objawów zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnego
ICD-10 F42
F42.0 Zaburzenie z przewagą myśli czy ruminacji natrętnych
F42.1 Zaburzenie z przewagą czynności natrętnych (rytuały)
F42.2 Myśli i czynności natrętne, mieszane
DSM-IV 300.3
DiseasesDB 33766
MeSH D009771

Zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne (ang. obsessive-compulsive disorder, OCD) – zaburzenie psychiczne z grupy zaburzeń nerwicowych charakteryzujące się występowaniem u chorego natrętnych (obsesyjnych) myśli lub zachowań przymusowych (kompulsyjnych).

W ICD-10 zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne klasyfikuje się jako F42; oznaczenie jako F42.0 oznacza zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne z przewagą myśli obsesyjnych, a F42.1 z przewagą czynności natrętnych (rytuałów)[1]. W DSM-IV klasyfikowane było wśród zaburzeń lękowych[2], natomiast w DSM-5 znajduje się w oddzielnym, nowym rozdziale „Zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne i podobne”[3].

Rozpoznanie OCD należy preferować w przypadku, gdy objawy zaburzenia powstają lub utrzymują się poza epizodem depresyjnym.

Zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne należy różnicować z osobowością anankastyczną. Osobowość anankastyczna charakteryzuje się poczuciem niepewności, wątpliwości, przesadną dokładnością, sprawdzaniem, ostrożnością, dążeniem do perfekcjonizmu, nadmierną skrupulatnością oraz sztywnością i uporem. Mogą występować obsesje i kompulsje, jednak nie osiągają one takiego nasilenia, jak w zaburzeniu obsesyjno-kompulsyjnym.

Opis objawów zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnego przedstawił Jean-Étienne Dominique Esquirol w 1838 roku. Objawy OCD były jednak znane od wieków, ich opisy można znaleźć w dziełach literackich. Jednym z najbardziej znanych przykładów jest postać Lady Makbet w dramacie Williama Shakespeara, która wielokrotnie myjąc ręce, usiłowała zmyć z nich krew i brud.

Epidemiologia[edytuj]

Wyniki badania populacyjnego wykazały, że rozpowszechnienie tej nerwicy w ciągu życia wynosi 2,5%; występuje nieznacznie częściej u kobiet niż u mężczyzn. ⅔ dorosłych z tym zaburzeniem miało pierwsze objawy choroby przed 15. rokiem życia[potrzebny przypis].

Objawy i przebieg[edytuj]

Przebieg OCD jest przewlekły, falujący, z zaostrzeniami i poprawami. Niekiedy początek zaburzenia jest ostry (nagły). 5-10% chorych doświadcza pełnej remisji objawów, u 6-10% nie ma remisji i przebieg jest stale postępujący[4].

Obsesje[edytuj]

Obsesjami nazywa się występowanie u chorego irracjonalnych myśli, które pojawiają się w świadomości automatycznie i powodują u pacjenta cierpienie oraz chęć uwolnienia się od nich. Myśli najczęściej dotyczą przemocy, religii czy seksualności, jak również dążenia do porządku (czystości) i symetrii (układaniu przedmiotów w symetryczny sposób). Innymi często pojawiającymi się myślami są te odnoszące się do zdrowia i obaw przez zakażaniem się jakąś chorobą, potrzebą zachowania nieskazitelnej czystości ciała, nieustanne myślenie, czy wszystko dopięło się na ostatni guzik (co powoduje wielokrotne, absurdalne sprawdzanie wszystkiego, w wyniku czego, na przykład, chory kilkanaście razy wraca do domu, aby sprawdzić, czy zamknął drzwi).

Przykłady:

  • Bardzo często pojawiają się obsesje dotyczące zachowania czystości ciała, w wyniku czego u chorego pojawiają się myśli w rodzaju "jeśli dotkniesz tego przedmiotu lub usiądziesz na tym miejscu, będziesz brudny", co wywołuje z kolei kompulsję mycia, często szorowania całego ciała (w skrajnych przypadkach do krwi).
  • U osoby, u której występują myśli obsesyjne, po zobaczeniu jakiegoś człowieka na ulicy w psychice pojawiają się myśli dotyczące skrzywdzenia (np. pobicia) go. W przypadku tego zaburzenia chory zdaje sobie sprawę z irracjonalności swoich myśli, jednak nie ma nad nimi kontroli, co bardzo przeszkadza w koncentracji.
  • U człowieka cierpiącego na obsesje po zobaczeniu noża (lub innego ostrego przedmiotu) występują myśli (obrazy) przedstawiające skrzywdzenie tym nożem jakiejś osoby (np. tej, która się blisko niego znajduje).

Kompulsje[edytuj]

Kompulsje (inaczej rytuały) to czynności, które chory wykonuje w celu zapobiegnięcia jakiemuś wydarzeniu, które miałoby się dokonać, jeśli dana czynność nie zostanie wykonana.

Przykłady:

  • Jedna z matek doświadczających kompulsji dotyka określoną ilość razy jakiegoś przedmiotu w celu uchronienia swojego dziecka przed wypadkiem. Jeżeli nie wykona tej czynności, pojawią się u niej lęki, że jej dziecko może zginąć. Lęk jest tak silny, że wykonuje ona tę określoną czynność.
  • Pewien mężczyzna codziennie myje się (szoruje dokładnie całe ciało, dodatkowo dezynfekując jamę nosową, ustną, oczy, uszy i inne części ciała) po powrocie z określonych miejsc, które są "brudne" (może to być szkoła, praca, itp...)

Osoby doświadczające obsesji i kompulsji zdają sobie sprawę z irracjonalności swoich myśli i zachowań (co różni obsesje i kompulsje od urojeń), jednak z powodu lęku są one zmuszone do wykonywania określonych czynności.

Teorie psychologiczne[edytuj]

Psychoanaliza[edytuj]

W koncepcji psychoanalitycznej zaburzenie to łączone jest z fiksacją edypalną lub masochistyczną. Powtarzanie pewnych czynności jest początkowo obroną psychiki przed lękiem, następnie przeradza się w czynność przymusową. Jednakże współcześnie wskazuje się na niewielką skuteczność metod psychoanalitycznych w terapii nerwicy natręctw[5].

Behawioryzm[edytuj]

Teoria uczenia się zakłada, że obsesje i kompulsje są próbą obniżenia poziomu lęku, a sposób neutralizacji lęku, jako skuteczny, ulega utrwaleniu. Zwrócono uwagę na specyficzne cechy wczesnodziecięcego przywiązania dzieci (typ lękowo-unikający), które jako dorośli cierpią na OCD. Określone zachowania, polegające na dużej kontroli i emocje rodziców ujawniane podczas procesu wychowywania powodują, że dziecko dąży do wyzbycia się własnych emocji, fantazji i impulsów, a polega przede wszystkim na intelekcie i kontroli. (zobacz: siatka uczuć zastępczych)

Psychologia poznawcza[edytuj]

Zgodnie z charakterystyką schematów poznawczych, osoby z OCD cechuje dążenie do bycia kompetentną, osiągającą sukces, by unikać dezaprobaty własnej i otoczenia oraz podnosić zaniżone poczucie własnej wartości. Nieuniknione błędy i niepowodzenia w osiąganiu ideałów prowadzą do samokarania i potępienia. Objawy rytuał-obsesja dają złudzenie zapobiegania niekorzystnym wydarzeniom.

Teorie biologiczne[edytuj]

Według badań przyczynami zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnego mogą być nieprawidłowości w funkcjonowaniu niektórych obszarów mózgu, a przede wszystkim: płata czołowego, przedniej części zakrętu obręczy oraz jąder podkorowych.

Leczenie[edytuj]

Leczenie OCD obejmuje farmakoterapię, psychoterapię i psychoedukację. W OCD z przewagą natręctw psychoterapia wydaje się mieć przewagę nad oddziaływaniami farmakologicznymi[4]. Rekomendowanymi metodami psychoterapeutycznymi są terapia poznawczo-behawioralna (CBT) i terapia behawioralna skupiona na technice ekspozycji i powstrzymania reakcji (ERP).

W farmakoterapii OCD udowodnioną skuteczność mają inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny, nieselektywne (trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne) i selektywne (SSRI)[6]. Lekami pierwszego rzutu są SSRI (poza citalopramem) ze względu na korzystny profil działań niepożądanych. Nie wykazano, aby któryś z leków z tej grupy miał przewagę nad pozostałymi. Lekami drugiego rzutu są klomipramina, citalopram, mirtazapina i wenlafaksyna[4].

Psychoterapia w porównaniu z psychoterapią połączoną z farmakoterapią ma zbliżoną skuteczność[7].

Niektóre neuroleptyki stosowane są w leczeniu skojarzonym, w przypadku oporności na leczenie lub przy niepełnej odpowiedzi terapeutycznej[8]. Są dowody na skuteczność potencjalizacji leczenia SSRI risperidonem i arypiprazolem[4]. Nie stwierdzono skuteczności potencjalizacji olanzapiną ani kwetiapiną[9].

W przypadku nieskuteczności leczenia zastosowanie znajdują metody psychochirurgiczne (kapsulotomia, traktotomia podogoniasta)[4].

Przypisy

  1. ICD-10. Międzynarodowa statystyczna klasyfikacja chorób i problemów zdrowotnych (pol.). World Health Organization; Centrum Systemów Informacyjnych Ochrony Zdrowia, 2008. [dostęp 2016-06-22]. s. 227 (231 w pliku PDF).
  2. DSM-IV. [dostęp 2015-09-06].
  3. DSM-5. [dostęp 2015-09-06].
  4. a b c d e Jerzy Landowski, Wiesław Jerzy Cubała: Zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne. W: Standardy leczenia farmakologicznego niektórych zaburzeń psychicznych. Marek Jarema (red.). Gdańsk: ViaMedica, 2015, s. 212-223. ISBN 978-83-7599-867-2.
  5. Anita Bryńska: Zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2007, s. 29. ISBN 978-83-233-2254-2.
  6. J.E. Grant. Clinical practice: Obsessive-compulsive disorder.. „N Engl J Med”. 371 (7), s. 646-653, 2014. DOI: 10.1056/NEJMcp1402176. PMID: 25119610. 
  7. E.B. Foa, M.R. Liebowitz, M.J. Kozak, S. Davies i inni. Randomized, placebo-controlled trial of exposure and ritual prevention, clomipramine, and their combination in the treatment of obsessive-compulsive disorder. „Am J Psychiatry”. 162 (1), s. 151-161, 2005. DOI: 10.1176/appi.ajp.162.1.151. PMID: 15625214. 
  8. D. Veale, S. Miles, N. Smallcombe, H. Ghezai i inni. Atypical antipsychotic augmentation in SSRI treatment refractory obsessive-compulsive disorder: a systematic review and meta-analysis. „BMC Psychiatry”. 14, s. 317, 2014. DOI: 10.1186/s12888-014-0317-5. PMID: 25432131. 
  9. M. Dold, M. Aigner, R. Lanzenberger, S. Kasper. Antipsychotic augmentation of serotonin reuptake inhibitors in treatment-resistant obsessive-compulsive disorder: a meta-analysis of double-blind, randomized, placebo-controlled trials. „Int J Neuropsychopharmacol”. 16 (3), s. 557-574, 2013. DOI: 10.1017/S1461145712000740. PMID: 22932229. 

Bibliografia[edytuj]

  • Janusz Rybakowski, Ewa Pilaczyńska: Zespół natręctw (obsesyjno-kompulsyjny). W: Adam Bilikiewicz, Stanisław Pużyński, Jacek Wciórka, Janusz Rybakowski: Psychiatria. T. 2. Wrocław: Urban & Parner, 2003, s. 416–427. ISBN 83-87944-72-6.

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.