Zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne
Częste mycie rąk jest jednym z najczęstszych objawów zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnego
Częste mycie rąk jest jednym z najczęstszych objawów zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnego
ICD-10 F42
F42.0 Zaburzenie z przewagą myśli czy ruminacji natrętnych
F42.1 Zaburzenie z przewagą czynności natrętnych (rytuały)
F42.2 Myśli i czynności natrętne, mieszane
DSM-IV 300.3
DiseasesDB 33766
MeSH D009771

Zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne (ang. obsessive-compulsive disorder, OCD) – zaburzenie psychiczne charakteryzujące się występowaniem u chorego natrętnych (obsesyjnych) myśli lub zachowań przymusowych (kompulsyjnych).

Określane dawniej jako „nerwica natręctw” i tradycyjnie zaliczane były do zaburzeń nerwicowych. W ICD-10 zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne klasyfikuje się jako F42; oznaczenie jako F42.0 oznacza zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne z przewagą myśli obsesyjnych, a F42.1 z przewagą czynności natrętnych (rytuałów)[1]. W DSM-IV klasyfikowane było wśród zaburzeń lękowych[2], natomiast w DSM-5 znajduje się w oddzielnym, nowym rozdziale „Zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne i podobne”.

Rozpoznanie OCD należy preferować w przypadku, gdy objawy zaburzenia powstają lub utrzymują się poza epizodem depresyjnym.

Zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne należy różnicować z osobowością anankastyczną. Osobowość anankastyczna charakteryzuje się poczuciem niepewności, wątpliwości, przesadną dokładnością, sprawdzaniem, ostrożnością, dążeniem do perfekcjonizmu, nadmierną skrupulatnością oraz sztywnością i uporem. Mogą występować obsesje i kompulsje, jednak nie osiągają one takiego nasilenia, jak w zaburzeniu obsesyjno-kompulsyjnym.

Epidemiologia[edytuj]

Wyniki badania populacyjnego wykazały, że rozpowszechnienie OCD w ciągu życia wynosi 2,5%; nie ma istotnych różnic w rozpowszechnieniu u kobiet i u mężczyzn. W 25% przypadków objawy zaczynają się przed 14. rokiem życia, w 80% przed 25 rokiem życia[3].

Objawy i przebieg[edytuj]

Przebieg OCD jest przewlekły, falujący, z zaostrzeniami i poprawami. Niekiedy początek zaburzenia jest ostry (nagły). 5–10% chorych doświadcza pełnej remisji objawów, u 6–10% nie ma remisji i przebieg jest stale postępujący[3].

Obsesje[edytuj]

Obsesjami nazywa się występowanie u chorego irracjonalnych myśli, które pojawiają się w świadomości automatycznie i powodują u pacjenta cierpienie oraz chęć uwolnienia się od nich. Myśli najczęściej dotyczą przemocy, religii czy seksualności, jak również dążenia do porządku (czystości) i symetrii (układaniu przedmiotów w symetryczny sposób). Innymi często pojawiającymi się myślami są te odnoszące się do zdrowia i obaw przez zakażaniem się jakąś chorobą, potrzebą zachowania nieskazitelnej czystości ciała, nieustanne myślenie, czy wszystko dopięło się na ostatni guzik (co powoduje wielokrotne, absurdalne sprawdzanie wszystkiego).

Kompulsje[edytuj]

Kompulsje (inaczej rytuały) to czynności, które chory wykonuje w celu zapobiegnięcia jakiemuś wydarzeniu, które miałoby się dokonać, jeśli dana czynność nie zostanie wykonana.

Osoby doświadczające obsesji i kompulsji zdają sobie sprawę z irracjonalności swoich myśli i zachowań (co różni obsesje i kompulsje od urojeń), jednak z powodu lęku są one zmuszone do wykonywania określonych czynności.

Etiologia[edytuj]

Teorie psychologiczne[edytuj]

W koncepcji psychoanalitycznej zaburzenie to łączone jest z fiksacją edypalną lub masochistyczną. Powtarzanie pewnych czynności jest początkowo obroną psychiki przed lękiem, następnie przeradza się w czynność przymusową. Jednakże współcześnie wskazuje się na niewielką skuteczność metod psychoanalitycznych w terapii nerwicy natręctw[4]. Teoria uczenia się zakłada, że obsesje i kompulsje są próbą obniżenia poziomu lęku, a sposób neutralizacji lęku, jako skuteczny, ulega utrwaleniu. Zwrócono uwagę na specyficzne cechy wczesnodziecięcego przywiązania dzieci (typ lękowo-unikający), które jako dorośli cierpią na OCD. Określone zachowania, polegające na dużej kontroli i emocje rodziców ujawniane podczas procesu wychowywania powodują, że dziecko dąży do wyzbycia się własnych emocji, fantazji i impulsów, a polega przede wszystkim na intelekcie i kontroli. (zobacz: siatka uczuć zastępczych) Zgodnie z charakterystyką schematów poznawczych, osoby z OCD cechuje dążenie do bycia kompetentną, osiągającą sukces, by unikać dezaprobaty własnej i otoczenia oraz podnosić zaniżone poczucie własnej wartości. Nieuniknione błędy i niepowodzenia w osiąganiu ideałów prowadzą do samokarania i potępienia. Objawy rytuał-obsesja dają złudzenie zapobiegania niekorzystnym wydarzeniom.

Teorie biologiczne[edytuj]

Według badań przyczynami zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnego mogą być nieprawidłowości w funkcjonowaniu niektórych obszarów mózgu, a przede wszystkim: płata czołowego, przedniej części zakrętu obręczy oraz jąder podkorowych. Kluczową rolę w patogenezie OCD odgrywa jądro ogoniaste. Jedna z hipotez tłumaczy objawy zaburzenia utratą kontroli impulsów i zachowań wskutek nieprawidłowości w obrębie pętli neuronalnych obejmujących grzbietowo-boczną korę przedczołową, jądro ogoniaste, prążkowie i wzgórze (obwodu korowo-prążkowiowo-wzgórzowo-korowego, ang. cortico-striato-thalamo-cortical circuit, CSTC)[5][6].

Leczenie[edytuj]

Leczenie OCD obejmuje farmakoterapię, psychoterapię i psychoedukację. W OCD z przewagą natręctw psychoterapia wydaje się mieć przewagę nad oddziaływaniami farmakologicznymi[3]. Rekomendowanymi metodami psychoterapeutycznymi są terapia poznawczo-behawioralna (CBT) i terapia behawioralna skupiona na technice ekspozycji i powstrzymania reakcji (ERP).

W farmakoterapii OCD udowodnioną skuteczność mają inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny, nieselektywne (trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne) i selektywne (SSRI)[7]. Lekami pierwszego rzutu są SSRI (poza citalopramem) ze względu na korzystny profil działań niepożądanych. Nie wykazano, aby któryś z leków z tej grupy miał przewagę nad pozostałymi. Lekami drugiego rzutu są klomipramina, citalopram, mirtazapina i wenlafaksyna[3].

Psychoterapia w porównaniu z psychoterapią połączoną z farmakoterapią ma zbliżoną skuteczność[8].

Niektóre neuroleptyki stosowane są w leczeniu skojarzonym, w przypadku oporności na leczenie lub przy niepełnej odpowiedzi terapeutycznej[9]. Są dowody na skuteczność potencjalizacji leczenia SSRI risperidonem i arypiprazolem[3]. Nie stwierdzono skuteczności potencjalizacji olanzapiną ani kwetiapiną[10].

W przypadku nieskuteczności leczenia zastosowanie znajdują metody psychochirurgiczne (kapsulotomia, traktotomia podogoniasta)[3].

Historia[edytuj]

Opis objawów zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnego przedstawił Jean-Étienne Dominique Esquirol w 1838 roku jako postać monomanii pod nazwą dèlire partiel[11]. Objawy natręctw były jednak znane od wieków, ich opisy można znaleźć w dziełach literackich. Niektóre podręczniki psychiatrii podają przykład Lady Makbet w dramacie Williama Shakespeara, która wielokrotnie myła ręce, usiłując zmyć z nich krew i brud[12].

Przypisy

  1. ICD-10. Międzynarodowa statystyczna klasyfikacja chorób i problemów zdrowotnych (pol.). World Health Organization; Centrum Systemów Informacyjnych Ochrony Zdrowia, 2008. [dostęp 2016-06-22]. s. 227 (231 w pliku PDF).
  2. DSM-IV. [dostęp 2015-09-06].
  3. a b c d e f Jerzy Landowski, Wiesław Jerzy Cubała: Zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne. W: Standardy leczenia farmakologicznego niektórych zaburzeń psychicznych. Marek Jarema (red.). Gdańsk: ViaMedica, 2015, s. 212-223. ISBN 978-83-7599-867-2.
  4. Anita Bryńska: Zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2007, s. 29. ISBN 978-83-233-2254-2.
  5. S.E. Swedo, J.L. Rapoport, H. Leonard, M. Lenane i inni. Obsessive-compulsive disorder in children and adolescents. Clinical phenomenology of 70 consecutive cases. „Archives of General Psychiatry”. 46 (4), s. 335-341, 1989. PMID: 2930330. 
  6. J.L. Rapoport, S.P. Wise. Obsessive-compulsive disorder: evidence for basal ganglia dysfunction. „Psychopharmacology Bulletin”. 24 (3), s. 380-384, 1988. PMID: 3153497. 
  7. J.E. Grant. Clinical practice: Obsessive-compulsive disorder. „N Engl J Med”. 371 (7), s. 646-653, 2014. DOI: 10.1056/NEJMcp1402176. PMID: 25119610. 
  8. E.B. Foa, M.R. Liebowitz, M.J. Kozak, S. Davies i inni. Randomized, placebo-controlled trial of exposure and ritual prevention, clomipramine, and their combination in the treatment of obsessive-compulsive disorder. „Am J Psychiatry”. 162 (1), s. 151-161, 2005. DOI: 10.1176/appi.ajp.162.1.151. PMID: 15625214. 
  9. D. Veale, S. Miles, N. Smallcombe, H. Ghezai i inni. Atypical antipsychotic augmentation in SSRI treatment refractory obsessive-compulsive disorder: a systematic review and meta-analysis. „BMC Psychiatry”. 14, s. 317, 2014. DOI: 10.1186/s12888-014-0317-5. PMID: 25432131. 
  10. M. Dold, M. Aigner, R. Lanzenberger, S. Kasper. Antipsychotic augmentation of serotonin reuptake inhibitors in treatment-resistant obsessive-compulsive disorder: a meta-analysis of double-blind, randomized, placebo-controlled trials. „Int J Neuropsychopharmacol”. 16 (3), s. 557-574, 2013. DOI: 10.1017/S1461145712000740. PMID: 22932229. 
  11. GE. Berrios. Obsessive-compulsive disorder: its conceptual history in France during the 19th century.. „Comprehensive Psychiatry”. 30 (4), s. 283-295, 1989. PMID: 2667880. 
  12. Rybakowski i Pilaczyńska 2011 ↓, s. 416.

Bibliografia[edytuj]

  • Janusz Rybakowski, Ewa Pilaczyńska: Zespół natręctw (obsesyjno-kompulsyjny). W: Adam Bilikiewicz, Stanisław Pużyński, Jacek Wciórka, Janusz Rybakowski: Psychiatria. T. 2. Wrocław: Urban & Parner, 2011, s. 416–427. ISBN 978-83-7609-106-8.
  • R.E. Hales, S.C. Yudofsky, G.O. Gabbard: Psychiatria tom II. Warszawa: MediPage, 2012, s. 265–282. ISBN 978-83-61104-30-8.

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.