Uzus językowy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Uzus językowy (od łac. usus – zwyczaj, praktyka[1][2]) – rzeczywisty konwenans (zwyczaj) w posługiwaniu się systemem językowym, pewna forma jego realizacji lub pewien styl utarty w określonej wspólnocie komunikacyjnej (rodzina, zespół pracowniczy, wydawnictwo itp.), według niektórych ujęć również tendencje mowne pojedynczej osoby (idiolekt)[3]. W skład uzusu wchodzą środki językowe, które rzeczywiście występują w języku obiegowym, a także przyjęte wzorce komunikacji językowej, niezależnie od teoretycznej oceny normatywnej poszczególnych elementów[4]. Uzus tworzy nie tylko oparcie dla normy językowej, ale stanowi również samodzielny przedmiot badań w językoznawstwie korpusowym[4].

Szczegóły definicji różnią się w zależności od autora: w szerszym znaczeniu uzus można utożsamiać z pojęciem praktyki językowej[5], tj. faktyczną realizacją języka, obejmującą wszystkie (doraźne, nieregularne itp.) odchylenia i omyłki; natomiast w węższym rozumieniu na uzus składają się wyłącznie środki językowe występujące w sposób regularny i stały[3][6][7][8][4], według niektórych badaczy: cieszące się szeroką lub przynajmniej zauważalną akceptacją wśród użytkowników języka[9][10]. Uzus obejmuje zatem różnorakie elementy w pewien sposób funkcjonujące w języku, bez względu na ich zgodność ze skodyfikowanymi wzorcami języka standardowego[10].

W polskiej tradycji normatywistycznej uzus (niekiedy: praktyka wykształconych użytkowników języka[11]) traktowany jest jako jedno z kryteriów poprawności językowej[12]. Jego kształt stanowi podstawę dla kodyfikacji normatywnej polskiego języka standardowego – jeśli pewne elementy językowe, początkowo pozanormatywne, staną się szeroko rozpowszechnione (przez dłuższy okres, w różnych środowiskach, w mowie i piśmie), a tym samym zaczną należeć do powszechnej praktyki językowej, to zyskają one sankcję normatywną w obrębie normy użytkowej (uzualnej), skąd po jakimś czasie mogą przejść do warstwy wzorcowej. Uzus nie jest w pełni równoznaczny z normą uzualną, która z zasady obejmuje węższy zakres środków językowych[13][10], choć część badaczy traktuje te terminy jako synonimiczne[14].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Władysław Kopaliński: usus; usus tyrannus; usus excultus modernus et approbatus; ususfructus. W: Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych [on-line]. slownik-online.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-07-02)].
  2. Elżbieta Olinkiewicz, Katarzyna Radzymińska, Halina Styś, Słownik Encyklopedyczny – Język polski, Wydawnictwo Europa, 1999, ISBN 83-87977-20-9.
  3. a b Mistrík 1993 ↓, s. 468.
  4. a b c Iva Nebeská, ÚZUS [w:] Petr Karlík, Marek Nekula, Jana Pleskalová (red.), Nový encyklopedický slovník češtiny, 2017 (cz.).
  5. Markéta Pravdová, Ivana Svobodová (red.), Akademická příručka českého jazyka, Praga: Academia, 2014, ISBN 978-80-200-2327-8 (cz.).
  6. Ivan Paulička, Všeobecný encyklopedický slovník, wyd. 1, Praga: Ottovo nakladatelství – Cesty, 2002, s. 711, ISBN 80-7181-708-2, OCLC 51189343 (słow.).
  7. Margarita Nikołajewna Kożyna (red.), Стилистический энциклопедический словарь русского языка, Moskwa: Izd-vo „Flinta”, 2003, ISBN 5-89349-342-7, OCLC 55586466 (ros.).
  8. Bohumil Kvasil, Malá československá encyklopedie, Praga: Academia, 1984, OCLC 12762571 (cz.).
  9. Ғабдолла Қалиев, Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі, Ałmaty: Сөздік-Словарь, 2005, s. 370, ISBN 9965-409-88-9 (kaz.).
  10. a b c Andrzej Markowski, Kultura języka polskiego. Teoria. Zagadnienia leksykalne, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005, s. 21, ISBN 83-01-14526-9.
  11. błąd, Dobryslownik.pl [dostęp 2019-02-10].
  12. Markowski 2010 ↓.
  13. Joanna Ginter, Rola internetowych poradni językowych w procesie normalizacji pisowni polskiej, Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2016, s. 20, ISBN 978-83-7865-454-4.
  14. Barbara Oczkowa, Obecność normy w świadomości użytkowników języka, czyli jak mówią Chorwaci [w:] Maria Dąbrowska-Partyka (red.), W poszukiwaniu nowego kanonu: reinterpretacje tradycji kulturalnej w krajach postjugosłowiańskich po 1995 roku, Wydawnictwo UJ, 2005, s. 85–86, ISBN 978-83-233-2010-4.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]