Przejdź do zawartości

Uzus językowy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii

Uzus językowy (od łac. usus „zwyczaj, praktyka”[1][2]) – rzeczywisty stan w użyciu danego języka, pewnej odmiany językowej lub pewnego stylu. Pod pojęciem uzusu można rozumieć sposób użycia języka w danym środowisku (rodzina, zespół pracowniczy, instytucja, wydawnictwo itp.), sposób użycia jakiejś odmiany języka (np. języka literackiego), a według niektórych ujęć również zachowania językowe pojedynczej osoby (idiolekt)[3].

Do uzusu należą te środki językowe, które rzeczywiście istnieją w obiegu społecznym, a także przyjęte sposoby ich łączenia, niezależnie od proponowanej oceny poszczególnych elementów (według kryteriów takich jak systemowość i regularność). Dane nt. uzusu można zbierać przy użyciu korpusów językowych. Uzus tworzy nie tylko oparcie dla normy językowej, ale stanowi również samodzielny przedmiot badań w językoznawstwie korpusowym[4]. Może mieć charakter społeczny lub jednostkowy[5].

Definicja i podział uzusu

[edytuj | edytuj kod]

Szczegóły definicji uzusu różnią się w zależności od autora. Według jednego z ujęć uzus można utożsamiać z pojęciem praktyki językowej[4][6]. Czasem może dotyczyć wręcz cech jednostkowych[3][5]. Według propozycji Andrzeja Markowskiego uzus obejmuje składniki językowe (wyrazy i sposoby ich łączenia), które są rozpowszechnione w pewnym środowisku lub w pewnym typie tekstów, niezależnie od tego, czy zyskały ogólną aprobatę. Uzus zawiera zatem wszelkie elementy występujące obiegowo, w tym takie, które nie są akceptowane przez wszystkich członków społeczności i nie zostały skodyfikowane w obrębie normy[7].

Aleksander Wilkoń wyróżnia uzus jednostkowy oraz uzus społeczny, będący przedmiotem zainteresowania socjolingwistyki. Samo pojęcie uzusu definiuje w sposób ogólny jako: „użycie i funkcjonowanie danej formy w danym zespole tekstów i w danym środowisku”[5]. Uzus jako „przyjęty w danej społeczności sposób posługiwania się systemem językowym, jego jednostkami i regułami ich łączenia” to inaczej „zwyczaj językowy”[8].

Można wyróżnić różne typy uzusu, m.in. indywidualny, grupowy, regionalny i ogólnonarodowy (na podstawie zasięgu), a także uzus literacki i uzus nieliteracki. Uzus literacki jest związany z przestrzeganiem normy języka literackiego i jego kodyfikacji, uzus nieliteracki zaś dotyczy nieliterackich form języka (np. gwar i slangów)[9]. W zależności od rozpatrywanej odmiany języka mówi się np. o uzusie stylu urzędowego, uzusie gwar zawodowych[10] czy uzusie dialektu (odmiany nieliterackiej)[11].

Termin „uzus” odegrał istotną rolę w teoriach Ottona Jespersena i Louisa Hjelmsleva[12].

Uzus a norma

[edytuj | edytuj kod]

W zestawieniu z normą językową uzus można traktować jako praktyczną formę realizacji normy[3]. Uzus w dużym stopniu odzwierciedla kształt normy językowej (znaczna część środków uzualnych pozostaje z nią w zgodzie), przy czym w uzusie pojawiają się także środki krytykowane lub niebędące realizacjami jednostek systemowych[13]. Zadomowienie pewnych elementów w uzusie prowadzi ostatecznie do włączenia ich w ramy normy językowej[13][14]. Przykładowo istniejące w języku polskim wyrazy i wyrażenia „lata pięćdziesiąte”, „listonosz” i „wywiad z kimś” utrwaliły się jako formy wzorcowe, mimo początkowej krytyki poprawnościowej[15]. W przypadku dialektów (odmian nieliterackich) pojęcie normy językowej jest bliskie pojęciu uzusu[11].

Niektóre środki językowe wchodzące do uzusu mają charakter efemeryczny (są np. związane z sytuacją społeczną kraju lub stanowią przejaw mody językowej); takie elementy rzadko kiedy stają się częścią normy językowej[16].

Uzus jest rozpatrywany jako jedno z kryteriów tzw. poprawności językowej[4][8][17]. Za kluczowy może być uznawany w szczególności uzus wykształconych użytkowników języka[18] lub uzus wspólny różnym środowiskom[8]. Uzus stanowi podstawę dla kodyfikacji języka ogólnopolskiego – jeśli pewne elementy językowe, początkowo występujące poza normę, staną się szeroko rozpowszechnione (najlepiej: przez dłuższy okres, w różnych środowiskach, w mowie i piśmie[8]), a tym samym wejdą do powszechnej praktyki językowej, to zyskają one aprobatę w obrębie normy użytkowej (uzualnej), skąd po jakimś czasie mogą przejść do warstwy wzorcowej[14]. To uzus winien wyznaczać warunki właściwego użycia języka[19].

Uzus nie jest w pełni równoznaczny z normą uzualną (użytkową), która z zasady obejmuje węższy zakres środków językowych[14][20], choć część badaczy traktuje te pojęcia jako tożsame[21]. W języku polskim formy takie jak wziąść, koniami, [wyrwać] zęba stoją na pograniczu normy użytkowej języka ogólnego i zjawisk nienormatywnych[22].

Zobacz też

[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ Władysław Kopaliński: usus; usus tyrannus; usus excultus modernus et approbatus; ususfructus. [w:] Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych [on-line]. slownik-online.pl. [dostęp 2012-12-17]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-07-02)].
  2. ↑ Elżbieta Olinkiewicz, Katarzyna Radzymińska, Halina Styś, Słownik encyklopedyczny – Język polski, Wrocław: Wydawnictwo Europa, 1999, ISBN 83-87977-20-9, OCLC 46460538.
  3. ↑ a b c Jozef Mistrík i inni, Encyklopédia jazykovedy, Bratislava: Obzor, 1993, s. 468, ISBN 80-215-0250-9, OCLC 29200758 (słow.).
  4. ↑ a b c Iva Nebeská, Úzus, [w:] Petr Karlík, Marek Nekula, Jana Pleskalová (red.), Nový encyklopedický slovník češtiny, 2017 (cz.).
  5. ↑ a b c Aleksander Wilkoń, Typologia odmian językowych współczesnej polszczyzny, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 1987 (Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach nr 865), s. 110.
  6. ↑ Markéta Pravdová, Ivana Svobodová (red.), Akademická příručka českého jazyka, Praha: Academia, 2014, ISBN 978-80-200-2327-8 (cz.).
  7. ↑ Markowski 2005 ↓, s. 21, 26.
  8. ↑ a b c d Kazimierz Polański (red.), Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, wyd. 2, Wrocław: Ossolineum, 1999, s. 622–623, ISBN 83-04-04445-5, OCLC 835934897.
  9. ↑ Sándor János Tóth, Jazykovedné pojmoslovie slovensko-maďarské, Komárno: Pedagogická fakulta Univerzity J. Selyeho, 2015, s. 93, ISBN 978-80-8122-153-8 (słow. • węg.).
  10. ↑ Markowski 2005 ↓, s. 21.
  11. ↑ a b Iva Nebeská, Jazyková norma, [w:] Petr Karlík, Marek Nekula, Jana Pleskalová (red.), Nový encyklopedický slovník češtiny, 2017 [zarchiwizowane z adresu 2021-08-23] (cz.).
  12. ↑ Dace Strelēvica-Ošiņa, The Language of Correctness: Some Terms of Latin Origin, „Antiquitas Viva”, 5, 2019, s. 185–194, DOI: 10.22364/av5.16, ISSN 2255-9779 (ang.), vide s. 191.
  13. ↑ a b Juraj Dolník, Základy lingvistiky, Bratislava: Stimul, 1999, s. 214, ISBN 80-85697-95-5, OCLC 43470637 (słow.).
  14. ↑ a b c Hanna Jadacka, Andrzej Markowski, Hasła problemowe, [w:] Andrzej Markowski (red.), Wielki słownik poprawnej polszczyzny PWN, t. 2: Q–Ż, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2022, s. 1688, ISBN 978-83-01-22136-2, ISBN 978-83-01-22135-5, OCLC 1325603935, hasło „uzus językowy”.
  15. ↑ Joanna Dobkowska, W pigułce. Nauka o języku. Repetytorium. Liceum i technikum, Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 2019, s. 84, ISBN 978-83-02-18249-5, OCLC 1107607313.
  16. ↑ Markowski 2005 ↓, s. 27.
  17. ↑ Hanna Jadacka, Andrzej Markowski, Hasła problemowe, [w:] Andrzej Markowski (red.), Wielki słownik poprawnej polszczyzny PWN, t. 2: Q–Ż, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2022, s. 1595–1597, ISBN 978-83-01-22136-2, ISBN 978-83-01-22135-5, OCLC 1325603935, hasło „kryteria poprawności językowej”.
  18. ↑ błąd językowy [online], Dobryslownik.pl [dostęp 2025-06-05] [zarchiwizowane z adresu 2025-06-05].
  19. ↑ Ewa Kołodziejek, O roli uzusu w koncepcji normy polszczyzny początków XXI wieku, „Prace Językoznawcze”, XXV (3), 2023, s. 20.
  20. ↑ Joanna Ginter, Rola internetowych poradni językowych w procesie normalizacji pisowni polskiej, Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2016, s. 20, ISBN 978-83-7865-454-4.
  21. ↑ Barbara Oczkowa, Obecność normy w świadomości użytkowników języka, czyli jak mówią Chorwaci, [w:] Maria Dąbrowska-Partyka (red.), W poszukiwaniu nowego kanonu: reinterpretacje tradycji kulturalnej w krajach postjugosłowiańskich po 1995 roku, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2005, s. 85–95, ISBN 978-83-233-2010-4, OCLC 69500250, vide s. 85–86.
  22. ↑ Markowski 2005 ↓, s. 36.

Bibliografia

[edytuj | edytuj kod]
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Uzus_językowy&oldid=79874249”