Poprawność językowa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Poprawność językowa – koncepcja powstała na gruncie preskryptywnego podejścia do języka, które – w przeciwieństwie do podejścia deskryptywnego – nakazuje oceniać środki językowe pod względem ich dopuszczalności normatywnej[1]. Opiera się na konwencji społecznej i konsensusie panującym w danej wspólnocie językowej[1][2]. Poprawność językowa tworzy fundamentalny składnik tzw. kultury języka[3].

Poprawność stanowi własność każdego tekstu językowego, zarówno mówionego, jak i pisanego[4]. Miano „poprawnych” przypisuje się zwykle środkom językowym o wysokim poważaniu wśród wykształconych warstw społeczeństwa, czyli z zasady tym elementom, które wchodzą w skład przyjętego języka standardowego[1], objętym akceptacją przynajmniej w ramach jego potocznej warstwy normatywnej[4]. Własność tę rozumie się również jako zgodność tekstu z obowiązującą kodyfikacją normy językowej[1], bywa zatem określana także jako normatywność[5].

Rozwój preskryptywnych idei poprawnościowych jest związany z formowaniem się języków narodowych oraz nowoczesnymi ideologiami standaryzacyjnymi[6][7], konstytuującymi się na gruncie europejskim od XVI wieku[8]. Dużego znaczenia społecznego nabierają przede wszystkim we współczesnych społecznościach językowych, zlokalizowanych na półkuli północnej[9]. Pierwszym polskim słownikiem poprawnościowym, wydanym w tradycji normatywistycznej, był Słownik ortoepiczny (1937) Stanisława Szobera (od 1948 jako Słownik poprawnej polszczyzny)[10].

Poprawność językowa była przedmiotem zainteresowań gramatyki tradycyjnej, zapoczątkowanej przez starożytnych Greków[11]. Gramatyka tradycyjna koncentrowała się na języku pisanym, a środki mowy potocznej postrzegała w sposób krytyczny[11]. W nowoczesnym językoznawstwie do zagadnień poprawnościowych przykłada się stosunkowo niską wagę[2], zwłaszcza w teoriach zachodnich, podchodzących do zachowań językowych w sposób opisowy[12].

Dzisiejsi badacze wskazują na mnogość odmian języka i społeczności językowych, wykluczając tym samym istnienie w języku absolutnych norm poprawności[13][14]. Zachodni językoznawcy odrzucają także potoczne założenie, jakoby typowi native speakerzy mogli operować swoim językiem „niepoprawnie”[15] lub nie przestrzegać reguł gramatycznych[16]. Zarówno dialekty standardowe, jak i niestandardowe są bytami usystematyzowanymi, choć diametralnie różnią się prestiżem i funkcją społeczną[17]. Reguł gramatyki przestrzega zasadniczo każdy rodowity użytkownik języka, lecz wariacja językowa sprawia, że rzeczywista mowa nieraz odbiega od konwencji języka standardowego[16].

Procesy zmian językowych często kolidują z przyjętą koncepcją poprawności językowej, która uznaje istnienie pewnej ustalonej normy, a odstępstwa od niej piętnuje jako niepoprawne[18]. Kontrowersje wokół problematyki kultury czy poprawności językowej wynikają z faktu, że język podlega stałej ewolucji i wariacji[19]. Również normy języka standardowego, służące za wyznacznik „poprawności”, są zmienne w czasie i uzależnione od panującego konwenansu społecznego[16].

Kryteria i typy poprawności językowej[edytuj | edytuj kod]

Kryteria normatywne[edytuj | edytuj kod]

Nie istnieje obiektywne źródło rozstrzygnięć normatywnych[20]. Normatywiści podejmowali jednak próby opracowania kryteriów takich sądów. Na gruncie polskiej normatywistyki pierwsze kryteria poprawnościowe sformułował Witold Doroszewski (1950)[21]:

  • kryterium gramatyczne – oparte na zgodności jednostek językowych z systemem słowotwórczym;
  • kryterium formalnologiczne – oparte na logicznej interpretacji jednostek językowych (nie zaś na wymogach logiki formalnej[22], por. logizowanie);
  • kryterium narodowe – oparte na rodzimości jednostek językowych (por. puryzm);
  • kryterium geograficzne – preferujące jednostki językowe używane przez warstwy wykształcone;
  • kryterium literacko-autorskie – preferujące jednostki językowe używane przez wybitnych pisarzy;
  • kryterium historyczne – umacniające tradycję językową;
  • kryterium estetyczne;
  • kryterium sceniczne;
  • kryterium szkolne;
  • kryterium pisowniane.

Andrzej Markowski wyróżnia natomiast następujące kryteria poprawności językowej[4]:

  • kryterium wystarczalności – poprawne są te elementy, które zaspokajają nowe potrzeby nominatywne lub ekspresywne;
  • kryterium ekonomiczności – poprawne są te elementy, które pozwalają na klarowny przekaz, bez zbytecznego wysiłku ze strony nadawcy i odbiorcy tekstu;
  • kryterium funkcjonalności – za poprawne uznaje się środki, które w efektywny sposób komunikują zamierzoną treść;
  • kryterium uzualne (rozpowszechnienia) – za poprawne uznaje się elementy, które są w powszechnym obiegu wśród użytkowników języka;
  • kryterium autorytetu kulturalnego – poprawne są te elementy językowe i takie sformułowania, które znajdują oparcie w powszechnej praktyce inteligencji;
  • kryterium estetyczne – poprawne są te teksty językowe, które wyróżniają się walorami estetycznymi.

Poziomy poprawności[edytuj | edytuj kod]

W skład poprawności językowej wchodzą[4]:

  • poprawność wymowy – obejmuje m.in. odpowiednie akcentowanie wyrazów, prawidłowe artykułowanie głosek, połączeń głoskowych i międzywyrazowych;
  • poprawność fleksyjna – obejmuje m.in. dobór właściwych form językowych, odpowiednie przyporządkowywanie wzorców odmiany i tematów wyrazowych;
  • poprawność składniowa – obejmuje m.in. odpowiedni wybór formy wyrazu rządzonego i prawidłowy wybór form wyrazowych w związku zgody, stosowanie odpowiedniego szyku wyrazów;
  • poprawność słowotwórcza – obejmuje m.in. wybór prawidłowych modeli słowotwórczych i stosowanie zmian tematycznych we właściwym zakresie;
  • poprawność leksykalno-semantyczna – obejmuje m.in. właściwe rozumienie słów i sprawne posługiwanie się wyrazami wieloznacznymi;
  • poprawność frazeologiczna – stosowanie przyjętych form frazeologizmów i przestrzeganie ich normatywnego znaczenia.

Kwestie poprawności ortograficznej i interpunkcyjnej wykraczają poza zakres ściśle rozumianej poprawności językowej[4].

Preskryptywna poprawność językowa[edytuj | edytuj kod]

W nowoczesnych państwach narodowych kształtują się wyraźne tendencje do standaryzacji i kodyfikacji języków narodowych[23]. W wyniku takich dążeń dochodzi do pielęgnowania jednego standardu (literackiego) i prowadzenia sztucznych interwencji językowych[24]. Ingerencje te są przejawem preskryptywizmu, postawy językowej opartej na przeświadczeniu, że jedna z odmian języka (z reguły język literacki) ma większą wartość niż inne formy[24]. Na gruncie preskryptywizmu konstytuuje się przekonanie o istnieniu form „poprawnych” (tj. elementów sankcjonowanych) i „niepoprawnych” (tj. elementów niesankcjonowanych)[24]. Skrajnym wyrazem preskrypcji jest proskrypcja, czyli dezaprobowanie pewnych form językowych (tzw. polityka proskryptywna)[24][25].

Standaryzacja zabiega o unifikację języka, wybranie pewnych form językowych spośród wielu możliwych alternatyw i usankcjonowanie tych środków jako oficjalnych[24]. Działanie to jest często sprzężone z tradycjonalizmem i konserwatyzmem, co owocuje istnieniem rozdziału między postulowaną postacią języka a rzeczywistym uzusem[24]. Często uważa się, że standard powinien odzwierciedlać powszechną i prestiżową praktykę językową[24]. Standard podlega jednak autorytatywnej kodyfikacji, tj. jego kształt definiują pisane instrukcje normatywne, wydawane m.in. w formie słowników i poradników[24]. Popularnie standard bywa traktowany nie jako pomocniczy kod komunikacyjny, lecz jako „wyższa” forma języka, najlepiej wyrażająca ludzkie myśli[26].

Postawa preskryptywizmu jest obecna w społeczeństwach, gdzie istnieje odczucie, jakoby o „poprawnej” formie języka mogła decydować pewna grupa normatywistów, którym przypisuje się moc regulowania zachowań użytkowników języka[24]. Preskryptywiści oceniają zjawiska językowe z perspektywy ustalonego standardu językowego[27], często posługując się także kryteriami estetyki i tradycji[28]. Ujęcie tradycyjne nakazuje formułowanie sądów poprawnościowych w oparciu o mowę klasy wyższej lub język literacki[29]. W obiegu społecznym pojęcie poprawności bywa utożsamiane z pojęciem standardowości[30], przez co stosowanie obiegowych form języka staje się obarczone społecznymi konsekwencjami, takimi jak stygmatyzacja i charakteryzacja ich użytkowników jako „niedouczonych”[27]. Odrębności względem standardu i kodyfikacji spotykają się wówczas z negatywnym odbiorem[30]: uważane są za oznakę ludzkiego „lenistwa” lub „nieposłuszeństwa”[31], niekiedy mówi się także o nieprzestrzeganiu reguł językowych[26]. W potocznych rozważaniach często nie uwzględnia się faktu, że zasady tworzą naturalną część każdego kodu językowego, mówionego bądź pisanego[26].

Preskryptywna koncepcja poprawności językowej jest właściwa dla potocznych poglądów na język[32] i funkcjonuje jako zakorzeniony element norm społecznych[33]. U jej podstaw leżą jednak nie przesłanki lingwistyczne, lecz socjalne[34], powiązane z dystrybucją władzy, bogactwa i prestiżu w danej społeczności[35][36]. Socjolingwiści klasyfikują ją jako charakterystyczny składnik ideologii języka standardowego, systemu poglądów powiązanego z procesami normalizacji językowej[6][37]. Potoczne idee poprawnościowe stanowią jednak pewne zainteresowanie badawcze, gdyż odzwierciedlają one światopogląd i nawyki społeczno-kulturalne rodowitych użytkowników języka[38]. Z drugiej strony obiegowe przekonanie, jakoby duża lub przeważająca część native speakerów „nie znała” własnego języka i łamała jego zasady może wywoływać trudności podczas prowadzenia badań lingwistycznych i pozyskiwania danych językowych od informatorów[39].

Poprawność językowa a językoznawstwo[edytuj | edytuj kod]

W językoznawstwie poprawność językowa bywa rozumiana w sposób bardziej deskryptywny i relatywny, tj. jako odwołanie do zasad rządzących konkretną formą języka. Tak pojmowaną poprawność mierzy się nie tylko w odniesieniu do odmiany standardowej języka, lecz także dialektu nieliterackiego (o podłożu regionalnym lub socjalnym)[40] lub nawet idiolektu, czyli mowy pojedynczej osoby[41]. Jak stwierdza brytyjski lingwista John Lyons: „w języku nie istnieją bezwzględne normy poprawnościowe”[40]. Współistnienie w języku różnych norm, kolidujących ze sobą, uniemożliwia formułowanie jednoznacznych ocen poprawnościowych[13][14]. Użycia i konstrukcje szeroko upowszechnione jako takie nie mogą być rozpatrywane w kategorii błędów, lecz realia społeczne sprawiają, że tylko część spośród funkcjonujących form językowych cieszy się wysokim poważaniem[35], tworząc część prestiżowej normy języka standardowego[42].

W opisach lingwistycznych terminy poprawnościowe („niepoprawny”, „błędny”, „zły”) znajdują ograniczone zastosowanie, postrzegane są bowiem jako obarczone ładunkiem wartościującym[43]. Językoznawcy posiłkują się pojęciami takimi jak gramatyczność[43], akceptowalność[44] i stosowność[45], które pozwalają na adekwatną charakteryzację i relatywizację zjawisk językowych. Pod pojęciem gramatyczności rozumie się zgodność wypowiedzenia z zasadami gramatycznymi danego języka[46], przy czym sądy gramatyczności znajdują swoje oparcie w poczuciu rodowitych użytkowników języka[47]. Mają one charakter względny i indywidualny[48], gdyż gramatyki poszczególnych odmian języka różnią się w pewnych aspektach[47]. Sądy akceptowalności zaś biorą pod uwagę m.in. semantyczną stronę wypowiedzeń[49] – nie każde wyrażenie gramatyczne jest zarazem wyrażeniem sensownym, dopuszczalnym semantycznie[50]. Stosowność to natomiast względnie pojmowana adekwatność języka, dobieranych elementów i konstrukcji gramatycznych, do różnych kontekstów społecznych[51][52].

Idea poprawności jest kojarzona z preskryptywnymi postawami językowymi, które spotykają się z częstą krytyką naukową, m.in. ze względu na tkwiący w nich absolutyzm[51] i nieuwzględnianie istoty różnic językowych[53][54][35]. Określenie „gramatyczność”, jako termin językoznawczy, jest zaś rozumiane jako pozbawione implikacji preskryptywnej i absolutnego odniesienia do kanonów języka standardowego[46]. Lingwistyczne ujęcie gramatyczności odróżnia się tym samym od rozumienia potocznego, gdzie jako „gramatyczne” określa się wypowiedzenia zgodne z prestiżowymi wzorcami języka standardowego[55]. Językoznawcy wychodzą z założenia, że normalny native speaker z definicji włada swoją mową ojczystą (rodzimą odmianą języka) w sposób prawidłowy, przy czym biorą pod uwagę powszechność błędów performancji (przejęzyczeń), nierzutujących na faktyczną znajomość języka[29]. Formy używane przez osoby o pełnej kompetencji językowej nie są zasadniczo określane jako „błędne” ani „niegramatyczne” – lingwiści skupiają się bowiem na badaniu różnych odmian języka i próbie zrozumienia ich wewnętrznej struktury[16].

Według części językoznawców przyjęcie założenia o arbitralnym charakterze języka samo w sobie wyklucza możliwość wyróżniania form z gruntu poprawnych lub niepoprawnych[56][57]. Poprawność różnych elementów językowych może – ich zdaniem – być determinowana wyłącznie przez faktyczną praktykę mowną[37]. Teza o arbitralności znaków językowych zakłada bowiem, że każdą treść można teoretycznie przekazać za pomocą dowolnych środków, umownie przyjętych wśród użytkowników pewnej formy języka[56][57]. Podobnie problem ujmuje czeski językoznawca Václav Cvrček, pisząc, że kwestia poprawności w języku podporządkowana jest obiegowemu uzusowi, nie zaś słownikom czy podręcznikom gramatycznym[58]. Jak zaznacza Mate Kapović, „W języku niepoprawne (tj. niezgodne z wewnętrznymi zasadami języka) jest tylko to, czego się nie używa”[59]. Autorzy książki Jeziku je svejedno stoją na stanowisku, że poszczególnych form językowych nie można kategoryzować jako lepszych ani gorszych, podobnie jak nie można mówić o wyższych ani niższych dialektach i językach[26]. Również István Lanstyák wychodzi z założenia, że jednych środków językowych nie można oceniać jako z natury wyższych czy niższych względem drugich, bez uwzględnienia kontekstu sytuacyjnego[60].

Preskryptywna poprawność językowa[edytuj | edytuj kod]

Normatywne pojęcie poprawności językowej znajduje ograniczoną akceptację w językoznawstwie akademickim: w zachodnich pracach lingwistycznych spotyka się je zwykle w kontekście krytyki preskryptywnych postaw językowych[51]. Wśród zachodnich językoznawców przeważa zdanie, że układanie przepisów normatywnych wykracza poza ramy językoznawstwa jako nauki, które powinno – w ich mniemaniu – zajmować się czysto opisowym ujmowaniem języka, pozbawionym subiektywnych aspektów wartościujących. Wyrażają oni zwykle opinię, że preskryptywna koncepcja poprawności nie znajduje uzasadnienia w faktach naukowych lub przynajmniej zakładają, że nie ma ona zastosowania w odniesieniu do rodowitych użytkowników języka[53][54][35].

Jak stwierdza brytyjski dialektolog i socjolingwista Peter Trudgill:

Językoznawcy zgadzają się, że mowę nierodowitych użytkowników języka można zakwalifikować jako „niepoprawną”, jeśli zawiera konstrukcje lub użycia niespotykane w mowie native speakerów, np. I am knowing him since many years. Nie zgadzają się oni jednak ze stanowiskiem, jakoby sądy poprawnościowe miały zastosowanie w odniesieniu do form używanych przez rodzimych użytkowników języka. Lingwiści zauważają, że sądy tego rodzaju, odnoszone do upowszechnionych form (np. I done it), są zasadniczo sądami społecznymi [...].

Peter Trudgill, A Glossary of Sociolinguistics[35]

 

W XX-wiecznej Europie koncepcje preskryptywistyczne zostały w dużej mierze wykluczone ze sfery badań naukowych i zaczęto czynić ścisłe rozróżnienie między opisowym ujmowaniem praktyki językowej a interwencjami normatywnymi, które uznano za działalność nienaukową, choć wciąż powszechną wśród elit kulturalno-politycznych. Pojawił się wówczas dystans między postawą specjalisty, żywiącego przekonanie, że mowa nie potrzebuje regulacji, a postawą „naiwnego” użytkownika języka, uznającego, że zmianom i zróżnicowaniu językowemu należy się przeciwstawiać, jednocześnie dyktując model poprawnej mowy[12]. Odmienna sytuacja zapanowała natomiast w krajach byłego bloku wschodniego, gdzie zaangażowanie w działalność normatywistyczną do dziś wykazują środowiska językoznawcze[61], kierujące się teorią planowania językowego wypracowaną przez Praskie Koło Lingwistyczne[12]. Litewska lingwistka Loreta Vaicekauskienė pisze o tym stowarzyszeniu, że „było prawdopodobnie jedyną szkołą, która podjęła próbę włączenia udoskonalania języka i regulacji jego rozwoju w zakres praktyki naukowej”[12]. Snježana Kordić stwierdza przy tym, że pojmowanie języka w dychotomicznych kategoriach poprawności i niepoprawności zostało naukowo zarzucone ponad pół wieku temu[62], o chorwackich normatywistach pisze zaś, że „przespali nowoczesną lingwistykę”[63].

Wiedza z zakresu językoznawstwa i socjolingwistyki wskazuje na to, że preskryptywna idea poprawności w języku ma podłoże socjalne, nie zaś wewnętrznojęzykowe[64]. Badacze zauważają, że na stopień poważania form językowych nie mają w rzeczywistości wpływu czynniki lingwistyczne, lecz społeczny status osób nimi się posługujących, prestiż tych jednostek[65][66]. Rozwój języka standardowego nie opiera się zatem o rozstrzygnięcia językoznawcze, ale następuje w wyniku przypadku historycznego, skomplikowanego splotu okoliczności politycznych, geograficznych i kulturalnych[67]. Fakt ten sprawia, że chybione lingwistycznie jest traktowanie owej szczególnej odmiany języka jako wyższej bądź bardziej poprawnej względem innych[67]. Językoznawcy dochodzą do wniosku, że każda forma egzystencji języka funkcjonuje w oparciu o kompletne reguły gramatyczne, tworzące określone wzorce poprawnościowe[40][67][68].

Mimo że prawowitość pewnych form, ich wyższość względem innych uzasadnia się często argumentami estetycznymi lub logicznymi, socjolingwiści zaznaczają, iż popularne koncepcje poprawnościowe stanowią raczej odzwierciedlenie panujących stosunków społecznych[69]. Peter Trudgill zauważa, że elementy językowe postrzegane jako błędne są zwykle formami preferowanymi przez niższe warstwy społeczeństwa lub rzadziej – przejawami następujących zmian językowych, nie zaś formami niższymi z perspektywy czysto lingwistycznej[70]. Trudgill zwraca uwagę, że tradycyjne etykiety „poprawności” i „błędności” odnoszą się w rzeczywistości do nieuświadomionych różnic dialektalnych, w tym różnic o podłożu socjalnym[71]. Również inni badacze, tacy jak James Milroy i Klára Sándor, łączą oceny językowe z panującą dystrybucją władzy politycznej, kulturowej i ekonomicznej, wykluczając istnienie związku między nimi a faktycznymi cechami lingwistycznymi[64][72].

Idei poprawności językowej przypisuje się często związek z lingwicyzmem oraz innymi formami nietolerancji społecznej[66][39][62]. Jak stwierdza Anđel Starčević, „Terminy «poprawny» i «niepoprawny» oraz ich opozycja w języku są całkowicie nienaukowe, podobnie jak odnoszenie pojęć «poprawności» i «niepoprawności» do koloru włosów, skóry bądź rośliny czy gatunku zwierzęcia”[59]. Różnica ma polegać na tym, że oceny formułowane w domenach pozajęzykowych (płeć, kolor skóry itp.) są dziś często rozpoznawane jako uprzedzenia; w sferze języka zaś nadal dominują przednaukowe poglądy[59][39], również u osób, które zdekonstruowały inne uprzedzenia społeczne[59]. Lingwiści i socjolingwiści sugerują zatem, aby zamiast o poprawności funkcjonujących form językowych mówić o ich standardowości, zgodności z językiem standardowym (z pominięciem oczywistych, nietrwałych uchybień, takich jak kalki tłumaczeniowe i przejęzyczenia)[73] czy też o niższym bądź wyższym prestiżu poszczególnych elementów języka[42]. Autorzy książki Bad Language wyrażają następujące stanowisko:

Mówienie I done it nie jest oczywiście „nieprawidłowe” w żadnym znaczeniu tego słowa, choć uchodzi to za oznakę względnie niskiego statusu społecznego. Nie można powiedzieć, że forma używana przez większość osób jest „błędna”. Można jednak stwierdzić, że forma ta jest typowa dla dialektów kojarzonych z klasą niższą. [...]
Native speakerzy, w przeciwieństwie do nierodowitych użytkowników języka, nie popełniają błędów. Bywa jednak, że osoby te operują zasadami gramatycznymi, które różnią się od reguł angielszczyzny standardowej, lecz bez względu na to pozostają gramatyczne.

 

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d Nebeská 2017 ↓.
  2. a b Ádám Nádasdy, Búcsú a nyelvhelyességtől, 13 sierpnia 2010 [zarchiwizowane z adresu 2020-03-15] (węg.).
  3. Andrzej Markowski, Kultura języka polskiego: Teoria. Zagadnienia leksykalne, Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005, s. 18, ISBN 978-83-01-14526-2.
  4. a b c d e Markowski 2010 ↓.
  5. Jože Toporišič, Enciklopedija slovenskega jezika, Ksenija Dolinar (red.), Lublana: Cankarjeva založba, 1992, s. 148, ISBN 86-361-0756-3 (słoweń.).
  6. a b Ulrike Vogl, Standard language ideology and the history of Romance-Germanic encounters, [w:] Catharina Peersman, Gijsbert Rutten, Rik Vosters (red.), Past, Present and Future of a Language Border: Germanic-Romance Encounters in the Low Countries, Walter de Gruyter GmbH & Co KG, 2015, s. 110–112, ISBN 978-1-61451-583-8 (ang.).
  7. Wendy Ayres-Bennett, Janice Carruthers, Manual of Romance Sociolinguistics, Walter de Gruyter GmbH & Co KG, 2018, s. 315, ISBN 978-3-11-036595-5 (ang.).
  8. Ulrich Ammon, Sociolinguistica, t. 17, M. Niemeyer, 2003, s. 37, ISBN 978-3-484-60453-7 (ang.).
  9. Juan Manuel Hernández-Campoy, Juan Camilo Conde Silvestre, The Handbook of Historical Sociolinguistics, Chichester, West Sussex, UK: Wiley-Blackwell, 2012, s. 90, ISBN 978-1-118-25725-8, OCLC 777375415 (ang.).
  10. Stanisław Szober, Słownik poprawnej polszczyzny, Warszawa: Spółdzielnia Wydawnicza „Wiedza”; Wydawnictwo M. Arcta w Warszawie, 1948, iv.
  11. a b David Crystal, Clinical Linguistics, Springer Science & Business Media, 2013, s. 3, ISBN 978-3-7091-4001-7 [dostęp 2020-04-01] (ang.).
  12. a b c d Loreta Vaicekauskienė, Lithuanian Language Ideology: A History of Ideas, Power and Standardisation, 2018, s. 339 [dostęp 2019-03-22] [zarchiwizowane z adresu 2019-12-24] (ang.).
  13. a b Educational Leadership, t. 19, 1961 [dostęp 2020-04-01] (ang.).
  14. a b Donna Jo Napoli, Vera Lee-Schoenfeld, Language Matters: A Guide to Everyday Questions About Language, Oxford University Press, 2010, s. 116, ISBN 978-0-19-975067-2 (ang.).
  15. Trudgill 1976 ↓.
  16. a b c d Susan J. Behrens, Grammar: A Pocket Guide, Routledge, 2010, s. 1–2, ISBN 978-1-136-90874-3 (ang.).
  17. Ulrich Ammon i inni, Sociolinguistics, Walter de Gruyter, 1966, s. 2546, ISBN 978-3-11-018418-1 [dostęp 2020-04-01] (ang.).
  18. Stanisław Słoński, Historja języka polskiego w zarysie, Książnica-Atlas, 1934, s. 27.
  19. Jan Miodek, O zagrożeniach i bogactwie polszczyzny: Forum Kultury Słowa, Wrocław 1995, Towarzystwo Przyjaciół Polonistyki Wrocławskiej, 1996, s. 10, ISBN 978-83-7091-029-7.
  20. Václav Cvrček, Mluvíme a píšeme tak špatně?, Aktuálně.cz, 25 lutego 2010 [dostęp 2019-11-05] (cz.).
  21. Kazimierz Polański (red.), Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, Wrocław: Ossolineum, 1999, s. 320–321, ISBN 83-04-04445-5.
  22. Witold Doroszewski, Kryteria poprawności językowej, Warszawa: Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, 1950, s. 12.
  23. Čermák 2011 ↓, s. 82.
  24. a b c d e f g h i Čermák 2011 ↓, s. 83.
  25. František Čermák, Preskriptivismus: variabilita versus stabilita, faktory a problémy, [w:] Hana Gladkova, Václav Cvrček (red.), Sociální aspekty spisovných jazyků slovanských, Praga: Wydział Filozoficzny UK, Euroslavica, s. 36–45 (cz.).
  26. a b c d Anđel Starčević, Mate Kapović, Daliborka Sarić, Jeziku je svejedno, Zagrzeb 2019, s. 115–119, ISBN 978-953-351-115-3, OCLC 1126555222 (chorw.).
  27. a b Sanja Orlandić, prikaz knjige „Jeziku je svejedno”, „Lingua Montenegrina”, god. XII/2, br. 24, Cetinje 2019 (serb.-chorw.).
  28. Robert Lawrence Trask, Dictionary of Grammatical Terms in Linguistics, Psychology Press, 1993, s. 215–216, ISBN 978-0-415-08628-8 (ang.).
  29. a b Edgar A. Gregersen, Language in Africa: An Introductory Survey, Taylor & Francis, 1977, s. 9–10, ISBN 978-0-677-04380-7 (ang.).
  30. a b Karen Calteaux, Standard and non-standard African language varieties in the urban areas of South Africa: main report for the STANON Research Programme, HSRC Publishers, 1996, s. 38, ISBN 978-0-7969-1754-6 (ang.).
  31. Allan Bell, The Guidebook to Sociolinguistics, John Wiley & Sons, 2013, s. 263, ISBN 978-1-118-59397-4 (ang.).
  32. Zuraidah Mohd Don, English in a Globalised Environment: Investigating an Emerging Variety of English, University of Malaya Press, 2006, s. 12, ISBN 978-983-100-382-4 (ang.).
  33. Jan P. Zalewski, Enhancing linguistic input in answer to the problem of incomplete second language acquisition: a critical redefinition of the global grammar proposal, WSP, 1995, s. 14 (ang.).
  34. Fiona English, Tim Marr, Why Do Linguistics?: Reflective Linguistics and the Study of Language, Bloomsbury Publishing, 2015, s. 27, ISBN 978-1-4411-1083-1 (ang.).
  35. a b c d e Peter Trudgill, A Glossary of Sociolinguistics, Oxford University Press, 2003, s. 29, ISBN 978-0-19-521943-2, Cytat: Linguists agree that the language of non-native speakers can be labelled ‘incorrect’ if it contains constructions or usages that would never be employed by native speakers, such as «I am knowing him since many ears». They do not agree, however, that judgements about correctness can legitimately be made about forms used by native speakers. They point out that when such judgements are made about forms in widespread use, such as «I done it», they are essentially social judgements [...] (ang.).
  36. Juan Carlos Moreno Cabrera, La dignidad e igualdad de las lenguas. Crítica de la discriminación lingüística, Madryt: Alianza, 2000, s. 157–160, ISBN 978-84-206-6744-7 (hiszp.).
  37. a b Mate Kapović, Language, Ideology and Politics in Croatia, „Slavia centralis”, IV/2, 2011, s. 46–48 (ang.).
  38. Edwin T. Cornelius, Language teaching: a guide for teachers of foreign languages, Crowell, 1953, s. 135 (ang.).
  39. a b c Konrad Szcześniak, Cássio Leite Vieira, Thou Shalt Not Judge. Selective Perception in Judgments of Linguistic Correctness, [w:] Sangeeta Bagga-Gupta (red.), Marginalization Processes across Different Settings: Going beyond the Mainstream, Cambridge Scholars Publishing, 2018, s. 389–393, ISBN 978-1-5275-1192-7 (ang.).
  40. a b c John Lyons, Language and Linguistics, Cambridge University Press, 1981, s. 52–54, ISBN 978-0-521-29775-2 (ang.).
  41. Alicja Sztuk, Normalizacja translatoryczna, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Instytutu Komunikacji Specjalistycznej i Interkulturowej, 2017, s. 91–101, ISBN 978-83-64020-40-7.
  42. a b c Peter Trudgill, Lars-Gunnar Andersson, Bad Language, Oxford, UK: Basil Blackwell, 1990, s. 119–123, ISBN 0-631-17872-4, OCLC 21973314 (ang.).
  43. a b Newman 1996 ↓, s. 25.
  44. Attitudes to English usage: an enquiry by the University of Newcastle-upon-Tyne Institute of Education English Research Group, Oxford University Press, 1970, s. 2 (ang.).
  45. The Education Quarterly, t. 23, Ministry of Education & Social Welfare, 1971, s. 78 (ang.).
  46. a b Crystal 2008 ↓, s. 219.
  47. a b Tom McArthur, Roshan McArthur, Concise Oxford Companion to the English Language, Oxford University Press, 1998, s. 263, ISBN 978-0-19-280061-9 (ang.).
  48. W. Keith Russell, Stephen Patrick Quigley, Desmond J. Power, Linguistics and deaf children: transformational syntax and its applications, Alexander Graham Bell Association for the Deaf, 1976, s. 237, ISBN 978-0-88200-072-5 (ang.).
  49. František Štícha, GRAMATIČNOST, [w:] Petr Karlík, Marek Nekula, Jana Pleskalová (red.), Nový encyklopedický slovník češtiny, 2017 (cz.).
  50. Čermák 2011 ↓, s. 131.
  51. a b c Crystal 2008 ↓, s. 118.
  52. Suzanne Eggins, Introduction to Systemic Functional Linguistics: 2nd Edition, A&C Black, 2004, s. 138–140, ISBN 0-8264-5787-8 (ang.).
  53. a b Trudgill 1976 ↓, s. 2.
  54. a b James Milroy, Lesley Milroy, Authority in Language: Investigating Standard English, wyd. 3, Routledge, 2002, s. 6, 77, ISBN 978-1-134-68757-2 (ang.).
  55. Adriano Murelli, Relative Constructions in European Non-Standard Varieties, Walter de Gruyter, 2011, s. 63–64, ISBN 978-3-11-023879-2 (ang.).
  56. a b James Milroy, Lesley Milroy, Authority in Language: Investigating Standard English, wyd. 3, Londyn: Routledge, 1999, s. 10, ISBN 0-203-02603-9, OCLC 50987367 (ang.).
  57. a b Mate Kapović, Anđel Starčević, Daliborka Sarić, O preskripciji i preskriptivizmu u Hrvatskoj, [w:] Barbara Kryżan-Stanojević (red.), Jezična politika: između norme i jezičnog liberalizma, Zagrzeb: Srednja Europa, 2016, s. 47–49, ISBN 978-953-7963-47-7 (chorw.).
  58. Václav Cvrček, Nechte svůj jazyk na pokoji!, Aktuálně.cz, 17 marca 2010 [dostęp 2019-11-05] (cz.).
  59. a b c d Lora Tomaš, Starčević, Sarić, Kapović: Jezični savjeti nemaju veze s kvalitetom jezika nego s ideološkim treningom, mvinfo.hr, 13 listopada 2019 [dostęp 2019-11-14], Cytat: U jeziku je nepravilno (tj. nije po unutrašnjim pravilima jezika) samo ono što se ne koristi [...]
    Termini „pravilno” i „nepravilno” i njihova opreka u jeziku su potpuno neznanstveni, jednako kao da u drugim sferama života proglašavamo „pravilnom” ili „nepravilnom” određenu boju kose i kože ili neku biljnu i životinjsku vrstu. (chorw.).
  60. István Lanstyák, Az elitizmus mint nyelvhelyességi ideológia, 2011, s. 145 (węg.).
  61. Miklós Kontra, Language contact in East-Central Europe, „Multilingua”, 19, Mouton Publishers, 2000, s. 193 (ang.).
  62. a b Snježana Kordić, Pod maskom brige za jezik, Tacno.net, 24 stycznia 2015 [dostęp 2019-12-23] (chorw.).
  63. Lingvistička inkvizicija na HRT-u, autograf.hr [dostęp 2019-12-23] (chorw.).
  64. a b James Milroy, The ideology of the standard language, [w:] Carmen Llamas, Louise Mullany, Peter Stockwell (red.), The Routledge Companion to Sociolinguistics, Londyn: Routledge, 2007, s. 134–135, ISBN 0-203-44149-4, OCLC 76969042 (ang.).
  65. Abelleira i Longa 2015 ↓, s. 173–174.
  66. a b Laura Greenfield, The “Standard English” Fairy Tale: A Rhetorical Analysis of Racist Pedagogies and Commonplace Assumptions about Language Diversity, [w:] Laura Greenfield, Karen Rowan (red.), Writing Centers and the New Racism: A Call for Sustainable Dialogue and Change, Utah State University Press, 2011, s. 33–60, DOI10.2307/j.ctt4cgk6s.6, ISBN 978-0-87421-862-6, JSTOR10.2307/j.ctt4cgk6s (ang.).
  67. a b c Martin J. Endley, Linguistic Perspectives on English Grammar: A Guide for EFL Teachers, IAP, 2010, xxxii, ISBN 978-1-61735-170-9 (ang.).
  68. Hap Gilliland, Jon Allan Reyhner, Teaching the native American, Kendall/Hunt Pub. Co., 1988, s. 136, ISBN 978-0-8403-4625-4 (ang.).
  69. Abelleira i Longa 2015 ↓, s. 153.
  70. Trudgill 1976 ↓, s. 4.
  71. Trudgill 1976 ↓, s. 1.
  72. Klára Sándor, Secular linguistics and education: questions of minority bilingualism, 1998, s. 145–146 [zarchiwizowane z adresu 2020-03-15] (ang.).
  73. Mate Kapović, O „pravilnosti” u jeziku, „Kolo”, 3–4, 2009 (chorw.).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]