Poprawność językowa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Poprawność językowa – koncepcja powstała na gruncie preskryptywnego podejścia do języka, które – w przeciwieństwie do podejścia deskryptywnego – nakazuje oceniać środki językowe pod względem ich dopuszczalności normatywnej[1]. Poprawność stanowi własność każdego tekstu językowego, zarówno mówionego, jak i pisanego[2]. Normatywne pojęcie poprawności jest ściśle powiązane z formowaniem się języków narodowych, a także ideologią języka standardowego zadomowioną we współczesnych społeczeństwach[3][4]. Przywiązywanie wagi do normatywnych idei poprawnościowych i standardów porozumiewawczych jest charakterystyczne dla nowoczesnych wspólnot językowych, zwłaszcza na półkuli pólnocnej[5]. Pojęcie poprawności funkcjonuje przede wszystkim jako element potocznych postaw językowych, nie zaś jako część naukowych poglądów lingwistycznych[6][7].

Za „poprawne” uznaje się zwykle środki językowe cieszące się wysokim poważaniem wśród wykształconych warstw społeczeństwa, czyli z zasady te elementy, które wchodzą w skład przyjętego języka standardowego[1], objęte akceptacją przynajmniej na poziomie jego potocznej warstwy normatywnej[2]. Własność tę rozumie się również jako zgodność tekstu z obowiązującą kodyfikacją normy językowej[1], bywa zatem określana także jako normatywność[8].

Pojęcie poprawności językowej uchodzi za pozbawione ugruntowania lingwistycznego: wątpliwości budzi zakres, w jakim powinno być stosowane, a także zasadność preskryptywnie nastawionych idei poprawnościowych[9][10]. We współczesnym językoznawstwie zakłada się, że normatywne idee poprawności językowej, odnoszące się do kanonów języka standardowego, znajdują swoją motywację w przesłankach społecznych, nie zaś lingwistycznych[11][6]. Koncepcja poprawności bywa ponadto rozumiana przez badaczy w sposób bardziej relatywny (uwzględniający wariantywną naturę mowy), tj. jako odwołanie do uzualnych reguł wyodrębnionej odmiany języka – środowiskowej, geograficznej bądź jednostkowej[12][13].

Pierwszym polskim słownikiem poprawnościowym, wydanym w tradycji normatywistycznej, był Słownik ortoepiczny (1937) Stanisława Szobera (od 1948 jako Słownik poprawnej polszczyzny)[14].

Kryteria oceny[edytuj | edytuj kod]

Nie istnieje obiektywne źródło rozstrzygnięć normatywnych[15]. Normatywiści podejmowali jednak próby opracowania kryteriów poprawności językowej. Na gruncie polskiej normatywistyki pierwsze kryteria poprawnościowe sformułował Witold Doroszewski (1950)[16]:

  • kryterium gramatyczne – oparte na zgodności jednostek językowych z systemem słowotwórczym;
  • kryterium formalnologiczne – oparte na logicznej interpretacji jednostek językowych (nie zaś na wymogach logiki formalnej[17], por. logizowanie);
  • kryterium narodowe – oparte na rodzimości jednostek językowych (por. puryzm);
  • kryterium geograficzne – preferujące jednostki językowe używane przez warstwy wykształcone;
  • kryterium literacko-autorskie – preferujące jednostki językowe używane przez wybitnych pisarzy;
  • kryterium historyczne – umacniające tradycję językową;
  • kryterium estetyczne;
  • kryterium sceniczne;
  • kryterium szkolne;
  • kryterium pisowniane.

Andrzej Markowski wyróżnia natomiast następujące kryteria poprawności językowej[2]:

  • kryterium wystarczalności – poprawne są te elementy, które zaspokajają nowe potrzeby nominatywne lub ekspresywne;
  • kryterium ekonomiczności – poprawne są te elementy, które pozwalają na klarowny przekaz, niewymagający zbytecznego wysiłku ze strony nadawcy i odbiorcy tekstu;
  • kryterium funkcjonalności – za poprawne uznaje się środki, które w efektywny sposób komunikują zamierzoną treść;
  • kryterium uzualne (rozpowszechnienia) – za poprawne uznaje się elementy, które są w powszechnym obiegu wśród użytkowników języka;
  • kryterium autorytetu kulturalnego – poprawne są te elementy językowe i takie sformułowania, które znajdują oparcie w powszechnej praktyce inteligencji;
  • kryterium estetyczne – poprawne są te teksty językowe, które wyróżniają się walorami estetycznymi.

Rodzaje[edytuj | edytuj kod]

W skład poprawności językowej wchodzą[2]:

  • poprawność wymowy – obejmuje m.in. odpowiednie akcentowanie wyrazów, prawidłowe artykułowanie głosek, połączeń głoskowych i międzywyrazowych;
  • poprawność fleksyjna – obejmuje m.in. dobór właściwych form językowych, odpowiednie przyporządkowywanie wzorców odmiany i tematów wyrazowych;
  • poprawność składniowa – obejmuje m.in. odpowiedni wybór formy wyrazu rządzonego i prawidłowy wybór form wyrazowych w związku zgody, stosowanie odpowiedniego szyku wyrazów;
  • poprawność słowotwórcza – obejmuje m.in. wybór prawidłowych modeli słowotwórczych i stosowanie zmian tematycznych we właściwym zakresie;
  • poprawność leksykalno-semantyczna – obejmuje m.in. właściwe rozumienie słów i sprawne posługiwanie się wyrazami wieloznacznymi;
  • poprawność frazeologiczna – stosowanie przyjętych form frazeologizmów i przestrzeganie ich normatywnego znaczenia.

Kwestie poprawności ortograficznej i interpunkcyjnej wykraczają poza zakres ściśle rozumianej poprawności językowej[2].

Poprawność językowa a językoznawstwo[edytuj | edytuj kod]

Preskryptywne pojęcie poprawności językowej jest właściwe dla potocznych poglądów na temat języka[18] i funkcjonuje jako zakorzeniony element norm społecznych[19]. Koncepcja ta, mająca charakter normocentryczny, odnosi się do pewnego zespołu przepisów normatywnych, formułowanych przez autorytatywne gremium. Przepisy te mogą promować pewne formy i konstrukcje językowe, motywując to kwestiami estetycznymi i tradycyjnymi, a także zgodnością tych elementów z uzusem literackim[20]. Ukształtowanie takiego pojmowania kwestii poprawnościowych uwarunkowane jest procesami standaryzacji językowej, które prowadzą do społecznej waloryzacji pewnej odmiany języka, charakteryzującej się ściśle kodyfikowanymi zasadami[21]. Ta szczególna forma egzystencji języka, zwana językiem standardowym, cieszy się poważaniem jako kulturalny wzorzec językowy i stawia się ją w opozycji do innych odmian, ograniczonych geograficznie lub kojarzonych z niższymi warstwami społeczeństwa[22]. W ujęciu tradycyjnym poprawność jest pojmowana jako właściwość zarezerwowana dla mowy klasy wyższej lub prestiżowego języka literackiego[23]. Tak pojmowane pojęcie poprawności językowej uchodzi za nieugruntowane naukowo, przypisuje mu się bowiem związek z popularnymi spostrzeżeniami społecznymi, uzależnionymi od dystrybucji władzy, bogactwa i prestiżu w danej społeczności[6][24]. Socjolingwiści klasyfikują je jako charakterystyczny składnik ideologii języka standardowego, koncepcji powstałej jako wynik normalizacji językowej[3][25]. Potoczne koncepcje poprawnościowe stanowią jednak pewne zainteresowanie badawcze, gdyż odzwierciedlają one światopogląd i nawyki społeczno-kulturalne rodowitych użytkowników języka[26].

Poprawność językowa bywa także rozumiana w sposób bardziej deskryptywny i relatywny, jako odwołanie do zasad rządzących konkretną formą języka. Tak pojmowana poprawność może być mierzona w odniesieniu do odmiany ogólnej języka, dialektu wernakularnego (o podłożu regionalnym lub socjalnym)[12] bądź nawet idiolektu, czyli mowy pojedynczej osoby[13]. Jak stwierdza brytyjski lingwista John Lyons: „w języku nie istnieją bezwzględne normy poprawnościowe”[12]. Czeski językoznawca František Čermák wskazuje na potrzebę rozróżnienia między normocentrycznymi zasadami językowymi, odwołującymi się do sztucznie kodyfikowanej warstwy języka, a naturalnymi regułami rządzących poszczególnymi poziomami języka[27]. Zgodnie z tym deskryptywnym ujęciem zakłada się, że normalny native speaker z definicji włada swoją mową ojczystą (rodzimą odmianą języka) w sposób poprawny, przy czym należy wziąć pod uwagę występowanie błędów performancji (przejęzyczeń), niewpływających na faktyczną znajomość języka[23].

Według części językoznawców przyjęcie założenia o arbitralnym charakterze języka samo w sobie wyklucza możliwość wyróżniania form z gruntu poprawnych lub niepoprawnych[28][29]. Poprawność różnych elementów językowych może – ich zdaniem – być determinowana wyłącznie przez faktyczną praktykę mowną[25]. Teza o arbitralności znaków językowych zakłada bowiem, że każdą treść można teoretycznie przekazać za pomocą dowolnych środków, umownie przyjętych wśród użytkowników pewnej formy języka[28][29]. Podobnie problem ujmuje czeski językoznawca Václav Cvrček, pisząc, że kwestia poprawności w języku podporządkowana jest obiegowemu uzusowi, nie zaś słownikom czy podręcznikom gramatycznym[30]. Jak zaznacza Mate Kapović, „W języku niepoprawne (tj. niezgodne z wewnętrznymi zasadami języka) jest tylko to, czego się nie używa”[31].

W opisach lingwistycznych panuje przy tym dążność do odrzucania określenia „poprawność”, postrzeganego jako obarczone ładunkiem wartościującym, na rzecz terminu „gramatyczność”, mającego bardziej neutralny charakter[32]. Pojęcie poprawności jest ponadto kojarzone z preskryptywnymi postawami językowymi, które spotykają się z częstą krytyką naukową[9], m.in. ze względu na tkwiący w nich absolutyzm i nieuwzględnianie istoty wariacyjności językowej[10][21][6]. Określenie „gramatyczność”, jako termin językoznawczy, jest zaś rozumiane jako pozbawione implikacji preskryptywnej i absolutnego odniesienia do kanonów języka standardowego[33].

Preskryptywna poprawność językowa[edytuj | edytuj kod]

Normatywne pojęcie poprawności językowej znajduje ograniczoną akceptację w językoznawstwie akademickim: w zachodnich pracach lingwistycznych spotyka się je zwykle w kontekście krytyki preskryptywnych postaw językowych[9]. Wśród zachodnich językoznawców przeważa zdanie, że układanie przepisów normatywnych wykracza poza ramy językoznawstwa jako nauki, które powinno – w ich mniemaniu – zajmować się czysto opisowym ujmowaniem języka, pozbawionym subiektywnych aspektów wartościujących. Wyrażają oni zwykle opinię, że preskryptywna koncepcja poprawności nie znajduje uzasadnienia w faktach naukowych lub przynajmniej zakładają, że nie ma ona zastosowania w odniesieniu do rodzimych użytkowników języka[10][21][6].

Jak stwierdza brytyjski dialektolog i socjolingwista Peter Trudgill:

Językoznawcy zgadzają się, że mowę nierodowitych użytkowników języka można zakwalifikować jako „niepoprawną”, jeśli zawiera konstrukcje lub użycia niespotykane w mowie native speakerów, np. I am knowing him since many years. Nie zgadzają się oni jednak ze stanowiskiem, jakoby sądy poprawnościowe miały zastosowanie w odniesieniu do form używanych przez rodzimych użytkowników języka. Lingwiści zauważają, że sądy tego rodzaju, odnoszone do upowszechnionych form (np. I done it), są zasadniczo sądami społecznymi [...].
Peter Trudgill, A Glossary of Sociolinguistics[6]

 

W XX-wiecznej Europie koncepcje preskryptywistyczne zostały w dużej mierze wykluczone ze sfery badań naukowych i zaczęto czynić ścisłe rozróżnienie między opisowym ujmowaniem praktyki językowej a interwencjami normatywnymi, które uznano za działalność nienaukową, choć wciąż powszechną wśród elit kulturalno-politycznych. Pojawił się wówczas dystans między postawą specjalisty, żywiącego przekonanie, że mowa nie potrzebuje regulacji, a postawą naiwnego użytkownika języka, uznającego, że zmianom i zróżnicowaniu językowemu należy się przeciwstawiać, jednocześnie dyktując model poprawnej mowy[34]. Odmienna sytuacja zapanowała jednak w krajach byłego bloku wschodniego, gdzie zaangażowanie w działalność normatywistyczną do dziś wykazują środowiska językoznawcze[35], kultywujące teorię planowania językowego wypracowaną przez Praskie Koło Lingwistyczne[34]. Litewska lingwistka Loreta Vaicekauskienė pisze o tym stowarzyszeniu, że „było prawdopodobnie jedyną szkołą, która podjęła próbę włączenia udoskonalania języka i regulacji jego rozwoju w zakres praktyki naukowej”[34].

W pracach socjolingwistycznych poprawność rozumiana preskryptywnie, jako bezwzględne odwołanie do ogólnonarodowej normy, uznawana jest za konstrukt społeczny, nie zaś za koncepcję dającą się uzasadnić wiedzą językoznawczą[36] – uważa się, że na stopień poważania form językowych nie mają rzeczywistego wpływu czynniki lingwistyczne, lecz społeczny obraz osób nimi się posługujących[37][38]. Ukształtowanie języka standardowego jest bowiem kwestią przypadku historycznego, wynikiem splotu okoliczności politycznych, geograficznych i kulturalnych, nie zaś wyborem umotywowanym rozstrzygnięciami językoznawczymi. Z tego względu chybione lingwistycznie jest traktowanie tej szczególnej odmiany języka jako wyższej bądź bardziej poprawnej względem innych[39]. Językoznawcy zauważają, że każda wyodrębniona forma języka funkcjonuje w oparciu o swoje własne reguły gramatyczne, tworzące określone wzorce poprawnościowe[12][39][40].

Mimo że prawowitość pewnych form, ich wyższość względem innych uzasadnia się często argumentami estetycznymi lub logicznymi, socjolingwiści zaznaczają, iż popularne koncepcje poprawnościowe stanowią raczej odzwierciedlenie panujących stosunków społecznych[41]. Peter Trudgill zauważa, że elementy językowe postrzegane jako błędne są zwykle formami preferowanymi przez niższe warstwy społeczeństwa lub rzadziej – następującymi zmianami językowymi, nie zaś formami niższymi z perspektywy czysto lingwistycznej[42]. Trudgill zwraca uwagę, że tradycyjne etykiety poprawności i błędności odnoszą się w rzeczywistości do nieuświadomionych różnic dialektalnych, w tym różnic o podłożu socjalnym[43]. Idei poprawności językowej przypisuje się ponadto bliski związek z lingwicyzmem oraz innymi formami nietolerancji społecznej[38]. Jak stwierdza Anđel Starčević, „Terminy «poprawny» i «niepoprawny» oraz ich opozycja w języku są całkowicie nienaukowe, analogicznie do sytuacji, gdy mianem «poprawnej» lub «niepoprawnej» określamy pewien kolor włosów, skóry bądź roślinę czy gatunek zwierzęcia”[31]. Różnica polega na tym, że oceny formułowane w domenach pozajęzykowych (płeć, kolor skóry itp.) są dziś często rozpoznawane jako uprzedzenia; w sferze języka zaś nadal dominują przednaukowe poglądy, również u osób, które zdekonstruowały inne uprzedzenia społeczne[31].

Przy wzięciu pod uwagę czynników socjolingwistycznych faktycznie funkcjonujące formy języka można rozróżniać w kategoriach stosowności[9][44]. Na przykład w sytuacjach oficjalnych za najbardziej właściwe może uchodzić operowanie kodem komunikacyjnym przestrzegającym wzorców języka standardowego (ze względu na przypisywaną mu neutralność i akceptację społeczną)[44].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c Nebeská 2017 ↓.
  2. a b c d e Markowski 2010 ↓.
  3. a b Ulrike Vogl, Standard language ideology and the history of Romance-Germanic encounters [w:] Catharina Peersman, Gijsbert Rutten, Rik Vosters (red.), Past, Present and Future of a Language Border: Germanic-Romance Encounters in the Low Countries, Walter de Gruyter GmbH & Co KG, 2015, s. 110–112, ISBN 978-1-61451-583-8 (ang.).
  4. Wendy Ayres-Bennett, Janice Carruthers, Manual of Romance Sociolinguistics, Walter de Gruyter GmbH & Co KG, 2018, s. 315, ISBN 978-3-11-036595-5 (ang.).
  5. Juan Manuel Hernández Campoy, Juan Camilo Conde Silvestre, The Handbook of Historical Sociolinguistics, Chichester, West Sussex, UK: Wiley-Blackwell, 2012, s. 90, ISBN 978-1-118-25725-8, OCLC 777375415 (ang.).
  6. a b c d e f Peter Trudgill, A Glossary of Sociolinguistics, Oxford University Press, 2003, s. 29, ISBN 978-0-19-521943-2, Cytat: Linguists agree that the language of non-native speakers can be labelled 'incorrect' if it contains constructions or usages that would never be employed by native speakers, such as «I am knowing him since many ears». They do not agree, however, that judgements about correctness can legitimately be made about forms used by native speakers. They point out that when such judgements are made about forms in widespread use, such as «I done it», they are essentially social judgements [...] (ang.).
  7. Robert Lawrence Trask, Language and Linguistics: The Key Concepts, Taylor & Francis, 2007, s. 91–92, ISBN 978-0-415-41359-6 (ang.).
  8. Jože Toporišič, Enciklopedija slovenskega jezika, Ksenija Dolinar (red.), Lublana: Cankarjeva založba, 1992, s. 148, ISBN 86-361-0756-3 (słoweń.).
  9. a b c d Crystal 2008 ↓, s. 118.
  10. a b c Trudgill 1976 ↓, s. 2.
  11. Fiona English, Tim Marr, Why Do Linguistics?: Reflective Linguistics and the Study of Language, Bloomsbury Publishing, 2015, s. 27, ISBN 978-1-4411-1083-1 (ang.).
  12. a b c d John Lyons, Language and Linguistics, Cambridge University Press, 1981, s. 52–54, ISBN 978-0-521-29775-2 (ang.).
  13. a b Alicja Sztuk, Normalizacja translatoryczna, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Instytutu Komunikacji Specjalistycznej i Interkulturowej, 2017, s. 91–101, ISBN 978-83-64020-40-7.
  14. Stanisław Szober, Słownik poprawnej polszczyzny, Warszawa: Spółdzielnia Wydawnicza „Wiedza”; Wydawnictwo M. Arcta w Warszawie, 1948, iv.
  15. Václav Cvrček, Mluvíme a píšeme tak špatně?, Aktuálně.cz, 25 lutego 2010 [dostęp 2019-11-05] (cz.).
  16. Kazimierz Polański (red.), Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, Wrocław: Ossolineum, 1999, s. 320–321, ISBN 83-04-04445-5.
  17. Witold Doroszewski, Kryteria poprawności językowej, Warszawa: Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, 1950, s. 12.
  18. Zuraidah Mohd Don, English in a Globalised Environment: Investigating an Emerging Variety of English, University of Malaya Press, 2006, s. 12, ISBN 978-983-100-382-4 (ang.).
  19. Jan P. Zalewski, Enhancing linguistic input in answer to the problem of incomplete second language acquisition: a critical redefinition of the global grammar proposal, WSP, 1995, s. 14 (ang.).
  20. Robert Lawrence Trask, Dictionary of Grammatical Terms in Linguistics, Psychology Press, 1993, s. 215–216, ISBN 978-0-415-08628-8 (ang.).
  21. a b c James Milroy, Lesley Milroy, Authority in Language: Investigating Standard English, wyd. 3, Routledge, 2002, s. 6, 77, ISBN 978-1-134-68757-2 (ang.).
  22. Peter Trudgill, Sociolinguistics: An Introduction to Language and Society, Penguin UK, 2000, s. 16–17, ISBN 978-0-14-192630-8 (ang.).
  23. a b Edgar A. Gregersen, Language in Africa: An Introductory Survey, Taylor & Francis, 1977, s. 9–10, ISBN 978-0-677-04380-7 (ang.).
  24. Juan Carlos Moreno Cabrera, La dignidad e igualdad de las lenguas. Crítica de la discriminación lingüística, Madryt: Alianza, 2000, s. 157–160, ISBN 978-84-206-6744-7 (hiszp.).
  25. a b Mate Kapović, Language, Ideology and Politics in Croatia, „Slavia centralis”, IV/2, 2011, s. 46–48 (ang.).
  26. Edwin T. Cornelius, Language teaching: a guide for teachers of foreign languages, Crowell, 1953, s. 135 (ang.).
  27. František Čermák, Jazyk a jazykověda: přehled a slovníky, wyd. 4, Praga 2011, s. 84, ISBN 978-80-246-2360-3, OCLC 878145746 (cz.).
  28. a b James Milroy, Lesley Milroy, Authority in Language: Investigating Standard English, wyd. 3, Londyn: Routledge, 1999, s. 10, ISBN 0-203-02603-9, OCLC 50987367 (ang.).
  29. a b Mate Kapović, Anđel Starčević, Daliborka Sarić, O preskripciji i preskriptivizmu u Hrvatskoj [w:] Barbara Kryżan-Stanojević (red.), Jezična politika: između norme i jezičnog liberalizma, Zagrzeb: Srednja Europa, 2016, s. 47–49, ISBN 978-953-7963-47-7 (serb.-chorw.).
  30. Václav Cvrček, Nechte svůj jazyk na pokoji!, Aktuálně.cz, 17 marca 2010 [dostęp 2019-11-05] (cz.).
  31. a b c Lora Tomaš, Starčević, Sarić, Kapović: Jezični savjeti nemaju veze s kvalitetom jezika nego s ideološkim treningom, mvinfo.hr, 13 listopada 2019 [dostęp 2019-11-14], Cytat: U jeziku je nepravilno (tj. nije po unutrašnjim pravilima jezika) samo ono što se ne koristi
    Termini „pravilno“ i „nepravilno“ i njihova opreka u jeziku su potpuno neznanstveni, jednako kao da u drugim sferama života proglašavamo „pravilnom“ ili „nepravilnom“ određenu boju kose i kože ili neku biljnu i životinjsku vrstu. (chorw.).
  32. Newman 1996 ↓, s. 25.
  33. Crystal 2008 ↓, s. 219.
  34. a b c Loreta Vaicekauskienė, Lithuanian Language Ideology: A History of Ideas, Power and Standardisation, 2018, s. 339 [dostęp 2019-03-22] (ang.).
  35. Miklós Kontra, Language contact in East-Central Europe, „Multilingua”, 19, Mouton Publishers, 2000, s. 193 (ang.).
  36. James Milroy, The ideology of the standard language [w:] Carmen Llamas, Louise Mullany, Peter Stockwell (red.), The Routledge Companion to Sociolinguistics, Londyn: Routledge, 2007, s. 134–135, ISBN 0-203-44149-4, OCLC 76969042 (ang.).
  37. Abelleira i Longa 2015 ↓, s. 173–174.
  38. a b Laura Greenfield, The “Standard English” Fairy Tale: A Rhetorical Analysis of Racist Pedagogies and Commonplace Assumptions about Language Diversity [w:] Laura Greenfield, Karen Rowan (red.), Writing Centers and the New Racism: A Call for Sustainable Dialogue and Change, Utah State University Press, 2011, s. 33–60, DOI10.2307/j.ctt4cgk6s.6, ISBN 978-0-87421-862-6, JSTOR10.2307/j.ctt4cgk6s (ang.).
  39. a b Martin J. Endley, Linguistic Perspectives on English Grammar: A Guide for EFL Teachers, IAP, 2010, xxxii, ISBN 978-1-61735-170-9 (ang.).
  40. Hap Gilliland, Jon Allan Reyhner, Teaching the native American, Kendall/Hunt Pub. Co., 1988, s. 136, ISBN 978-0-8403-4625-4 (ang.).
  41. Abelleira i Longa 2015 ↓, s. 153.
  42. Trudgill 1976 ↓, s. 4.
  43. Trudgill 1976 ↓, s. 1.
  44. a b Suzanne Eggins, Introduction to Systemic Functional Linguistics: 2nd Edition, A&C Black, 2004, s. 138–140, ISBN 0-8264-5787-8 (ang.).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]