Język literacki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Język literacki (ros. литературный язык literaturnyj jazyk) – termin o wieloznacznym charakterze. Według jednego z rozumień język literacki to odmiana języka o szczególnym poważaniu kulturalnym, ściśle kodyfikowana i postrzegana jako wzorzec językowy[1][2]. W takim ujęciu język literacki może być utożsamiany z językiem standardowym (ogólnym), czyli ponadgwarowym wariantem języka narodowego, przeciwstawianym dialektom wernakularnym[3][4][5][6]. Język literacki sensu stricto to natomiast wyższa stylistycznie warstwa języka standardowego lub jego forma pisana, ściślej odróżniana od ogólnonarodowej postaci języka mówionego bądź potocznego[7][8][9].

Termin „język literacki” uchodzi za mniej nacechowany od nowszego angielskiego określenia „język standardowy”, któremu przypisuje się niekiedy negatywne zabarwienie emocjonalne[10]. Pojęcie języka literackiego stosowane jest jednak także w odniesieniu do takich oficjalnych lub kulturalnych odmian języka, które w odróżnieniu od pełnoprawnych form standardowych mają ograniczony zasięg funkcjonowania i nie służą jako rzeczywiste środki komunikacji ponadregionalnej[11].

Pojęcie języka literackiego rozumie się czasem jeszcze węziej niż jako pisany standard języka, utożsamiając je z językiem literatury pięknej (stylem artystycznym), pewną odmianą funkcjonalną języka. Wyróżniać można także odmiany szeroko rozumianego języka literackiego, kształtujące się ze względu na cele i okoliczności jego użycia[12]. Rozumienie tego terminu uzależnione jest od przyjętych tradycji i konwencji terminologicznych, odmiennie ujmowanych przez różnych badaczy i przez różne szkoły językoznawcze[13][14].

Styl literacki a potoczny[edytuj | edytuj kod]

Na gruncie językoznawstwa polskiego język (styl) literacki od potocznego odróżniał przede wszystkim Zenon Klemensiewicz. Język literacki (pisany) od języka potocznego (przede wszystkim mówionego) różni się przede wszystkim słownictwem I składnią. W zakresie słownictwa język literacki od potocznego odróżnia z jednej strony specyficzna tylko dla niego leksyka (tzw. „wyrazy książkowe”, jak rzec, bowiem), z drugiej nasycenie wyrazami abstrakcyjnymi, większy stopień nominalności (większy udział rzeczowników w stosunku do czasowników) oraz większa precyzyjność znaczeniowa. W zakresie składni język literacki odznacza się w stosunku do potocznego większym bogactwem środków, częstszym występowaniem zdań wielokrotnie złożonych oraz odmiennym (bardziej logicznym i starannym) tokiem zdania[12].

Pochodzenie języka literackiego[edytuj | edytuj kod]

Standard literacki wywodzi się najczęściej z narzecza dominującej elity politycznej/gospodarczej w danym państwie[15][16].

Przykład języka polskiego[edytuj | edytuj kod]

Problematyka pochodzenia literackiego języka polskiego jest przedmiotem kontrowersji naukowej. Początkowo (od XIX wieku) wykształciły się dwie główne hipotezy: o wielkopolskim i o małopolskim pochodzeniu polskiego języka literackiego. Zwolennicy hipotezy wielkopolskiej opierali się przede wszystkim na fonetycznym podobieństwie literackiego języka polskiego do dialektu wielkopolskiego, jako że w odróżnieniu od większości dialektów języka polskiego (w tym małopolskiego), a podobnie do dialektu wielkopolskiego w języku polskim literackim nie występuje zjawisko mazurzenia. Posługiwano się także argumentacją historyczną (Wielkopolska jako kolebka państwowości polskiej). Zwolennicy hipotezy małopolskiej starali się dowieść, że mazurzenie jest zjawiskiem późnym, głosząc też, że jego centrum było Mazowsze, skąd dopiero rozprzestrzeniło się ono na Małopolskę w XV i XVI wieku. Polski dialekt literacki kształtował się według zwolenników tej hipotezy już po przeniesieniu centrum politycznego kraju do Krakowa, wiążąc się z dworem krakowskim. Później podniesiono także zagadnienie wymowy samogłosek nosowych, bliższej w języku literackim dialektowi wielkopolskiemu. Stopniowo wykształciły się także stanowiska kompromisowe, o wspólnej wielkopolsko-małopolskiej genezie języka literackiego, w których zaznaczano także wpływ od XVI wieku form mazowieckich, a nawet polszczyzny kresowej. W późniejszej fazie sporu koncentrowano się na zagadnieniach niepewności autorstwa i terytorialnego pochodzenia pierwszych polskich utworów literackich oraz na zagadnieniu stosunku polszczyzny literackiej polskich tekstów średniowiecznych do późniejszej polszczyzny literackiej (zwraca uwagę niewielka liczba form regionalnych już w najstarszych polskich dziełach literackich).

Według badań dokonanych w latach 90. XX wieku obecni mieszkańcy Szczecina (obok mieszkańców Wrocławia) posługują się polszczyzną najbardziej zbliżoną do języka literackiego spośród wszystkich mieszkańców Polski[17].

Przykład języka albańskiego[edytuj | edytuj kod]

Innym bliskim przykładem jest język albański, w którym po II wojnie światowej utworzona została nowa norma języka literackiego w oparciu o dialekty toskijskie (czyli południowe). Miało to związek z przejęciem władzy przez komunistów z Enverem Hodżą na czele, który sam był Toskiem (pochodził z miasta Gjirokastra). Doszło wtedy do paradoksu, gdyż albańska przedwojenna elita intelektualna, posługująca się standardem językowym zbudowanym na dialektach północnych (czyli dialektem gegijskim), przestała mówić normatywnie i musiała nauczyć się nowej formy języka, a wszystkie podręczniki należało przetłumaczyć na nowy język literacki Albanii. Natomiast albańszczyzną bliską standardowi mówili górale, pasterze z epirskich wiosek.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Популярный словарь русского языка. Толково-энциклопедический. — М.: Русский язык-Медиа. А.П. Гуськова, Б.В.Сотин. 2003 (ros.)
  2. Новый словарь методических терминов и понятий (теория и практика обучения языкам). — М.: Издательство ИКАР. Э. Г. Азимов, А. Н. Щукин. 2009 (ros.)
  3. język ogólny. W: Słownik terminów gramatycznych [on-line]. Edupedia. [dostęp 2018-11-18].
  4. Grażyna Balowska, Problematyka czeszczyzny potocznej nieliterackiej (tzw. obecná čeština) na łamach czasopisma „Naše řeč” w latach dziewięćdziesiątych, „Bohemistyka” (1), Opole 2006, ISSN 1642-9893.
  5. knjížni jêzik [w:] Nataša Logar, Dejan Verčič, TERMIS: Terminološka podatkovna zbirka odnosov z javnostmi, Uniwersytet Lublański, 2014 (słoweń.).
  6. Toporišič 1992 ↓, s. 83–83.
  7. Bogdan Walczak, Geneza polskiego języka literackiego, „Teksty Drugie: teoria literatury, krytyka, interpretacja”, 3 (27), 1994, s. 35.
  8. Stanisław Barańczak: Język poetycki Mirona Białoszewskiego. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1974, s. 132.
  9. Adam Kalbarczyk, Dariusz Trześniowski, Nowe zrozumieć tekst - zrozumieć człowieka: Cz. 1, Romantyzm - pozytywizm, wyd. 3, Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 2017, s. 352–353, ISBN 978-83-02-14690-9, OCLC 995452687.
  10. Літературна мова (стандарт) (ukr.). W: Соціологія [on-line].
  11. Kapović 2010 ↓, s. 55–74.
  12. a b Urbańczyk 1992 ↓, s. 134–135.
  13. Ewa Siatkowska, Standaryzacja po kurpiowsku, „Polonica”, 37, 2017, s. 5, DOI10.17651/polon.37.12, ISSN 0137-9712.
  14. Polański 1999 ↓, s. 271.
  15. John Lyons: Introduction to Theoretical Linguistics. Cambridge University Press, 1968, s. 42-44. ISBN 978-0-521-29775-2. (ang.)
  16. Peter Trudgill, Standard English: what it isn't [w:] T.Bex, R.J. Watts, Standard English: The Widening Debate, London: Routledge, 1999, s. 117-128 (ang.).
  17. Jan Miodek: Pomorze mówi poprawnie. Serwis Głosu Szczecińskiego, 2008-04-24. [dostęp 2009-03-12].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]