Język literacki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Język literackiodmiana danego języka używana przez wykształcone grupy społeczeństwa, instytucje publiczne i państwowe oraz szkoły (szczególnie ponadpodstawowe) i uczelnie. W takim rozumieniu język literacki utożsamia się z językiem ogólnym (standardowym) jako „kulturalną” formą języka narodowego, przeciwstawiając się jego odmianom środowiskowym i terytorialnym[1]. W innym znaczeniu język literacki to jedna z dwóch odmian języka standardowego, obejmująca przede wszystkim język ogólny pisany, bardziej staranny; drugą jest język potoczny rozumiany jako język mniej staranny, przede wszystkim mówiony[2].

Pojęcie język literacki rozumie się czasem jeszcze węziej niż jako „język pisany”, utożsamiając je z językiem literatury pięknej lub stylem artystycznym, pewną odmianą funkcjonalną języka. Wyróżniać można także odmiany szeroko rozumianego języka literackiego, kształtujące się ze względu na cele i okoliczności jego użycia.

Język literacki a język potoczny[edytuj | edytuj kod]

Na gruncie językoznawstwa polskiego język literacki od języka potocznego odróżniał przede wszystkim Zenon Klemensiewicz. Język literacki (pisany) od języka potocznego (przede wszystkim mówionego) różni się przede wszystkim słownictwem i składnią. W zakresie słownictwa język literacki od potocznego odróżnia z jednej strony specyficzna tylko dla niego leksyka (tzw. „wyrazy książkowe”, jak rzec, bowiem), z drugiej nasycenie wyrazami abstrakcyjnymi, większy stopień nominalności (większy udział rzeczowników w stosunku do czasowników) oraz większa precyzyjność znaczeniowa. W zakresie składni język literacki odznacza się w stosunku do potocznego większym bogactwem środków, częstszym występowaniem zdań wielokrotnie złożonych oraz odmiennym (bardziej logicznym i starannym) tokiem zdania.

Pochodzenie języka literackiego[edytuj | edytuj kod]

Z punktu widzenia czysto naukowego język literacki nie jest wyższy lingwistycznie od dialektów regionalnych, które nie zostały uwzględnione w procesie standaryzacji[3]. Standard literacki wywodzi się bowiem najczęściej z narzecza dominującej elity politycznej/gospodarczej w danym państwie[4].

Dlatego też w socjolingwistyce forma literacka danego języka traktowana jest z reguły jako jeden z jego dialektów, który swoje uprzywilejowanie społeczne zawdzięcza splotowi okoliczności historycznych[5]. Koncepcja, w której dialekt kulturalny promuje się jako bardziej „poprawny” od innych narzeczy określana jest przez socjolingwistów mianem ideologii języka standardowego[6][7][8].

Przykład języka polskiego[edytuj | edytuj kod]

Problematyka pochodzenia literackiego języka polskiego jest przedmiotem kontrowersji naukowej. Początkowo (od XIX wieku) wykształciły się dwie główne hipotezy: o wielkopolskim i o małopolskim pochodzeniu polskiego języka literackiego. Zwolennicy hipotezy wielkopolskiej opierali się przede wszystkim na fonetycznym podobieństwie literackiego języka polskiego do dialektu wielkopolskiego, jako że w odróżnieniu od większości dialektów języka polskiego (w tym małopolskiego), a podobnie do dialektu wielkopolskiego w języku polskim literackim nie występuje zjawisko mazurzenia. Posługiwano się także argumentacją historyczną (Wielkopolska jako kolebka państwowości polskiej). Zwolennicy hipotezy małopolskiej starali się dowieść, że mazurzenie jest zjawiskiem późnym, głosząc też, że jego centrum było Mazowsze, skąd dopiero rozprzestrzeniło się ono na Małopolskę w XV i XVI wieku. Polski dialekt literacki kształtował się według zwolenników tej hipotezy już po przeniesieniu centrum politycznego kraju do Krakowa, wiążąc się z dworem krakowskim. Później podniesiono także zagadnienie wymowy samogłosek nosowych, bliższej w języku literackim dialektowi wielkopolskiemu. Stopniowo wykształciły się także stanowiska kompromisowe, o wspólnej wielkopolsko-małopolskiej genezie języka literackiego, w których zaznaczano także wpływ od XVI wieku form mazowieckich, a nawet polszczyzny kresowej. W późniejszej fazie sporu koncentrowano się na zagadnieniach niepewności autorstwa i terytorialnego pochodzenia pierwszych polskich utworów literackich oraz na zagadnieniu stosunku polszczyzny literackiej polskich tekstów średniowiecznych do późniejszej polszczyzny literackiej (zwraca uwagę niewielka liczba form regionalnych już w najstarszych polskich dziełach literackich).

Według badań dokonanych w latach 90. XX wieku obecni mieszkańcy Szczecina (obok mieszkańców Wrocławia) posługują się polszczyzną najbardziej zbliżoną do języka literackiego spośród wszystkich mieszkańców Polski[9].

Przykład języka albańskiego[edytuj | edytuj kod]

Innym bliskim przykładem jest język albański, w którym po II wojnie światowej utworzona została nowa norma języka literackiego w oparciu o dialekty toskijskie (czyli południowe). Miało to związek z przejęciem władzy przez komunistów z Enverem Hodżą na czele, który sam był Toskiem (pochodził z miasta Gjirokastra). Doszło wtedy do paradoksu, gdyż albańska przedwojenna elita intelektualna, posługująca się standardem językowym zbudowanym na dialektach północnych (czyli dialektem gegijskim), przestała mówić normatywnie i musiała nauczyć się nowej formy języka, a wszystkie podręczniki należało przetłumaczyć na nowy język literacki Albanii. Natomiast „czystą albańszczyzną” mówili górale, pasterze z epirskich wiosek.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. język ogólny. W: Słownik terminów gramatycznych [on-line]. Edupedia. [dostęp 2018-11-18].
  2. Stanisław Barańczak: Język poetycki Mirona Białoszewskiego. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1974, s. 132.
  3. Rajend Mesthrie, Standardisation and variation in South African English, 1994, s. 181-201 [dostęp 2018-11-18] (ang.).
  4. John Lyons: Introduction to Theoretical Linguistics. Cambridge University Press, 1968, s. 42-44. ISBN 978-0-521-29775-2. (ang.)
  5. Peter Trudgill: Standard English: what it isn't. W: T.Bex, R.J. Watts: Standard English: The Widening Debate. London: Routledge, 1999, s. 117-128. (ang.)
  6. Annabelle Mooney, Betsy Evans: Language, Society and Power: An Introduction. Routledge, 2018. ISBN 978-0-429-82339-8. (ang.)
  7. Li Wei: The nature of linguistic norms. W: Madalena Cruz-Ferreira, Betsy Evans: Multilingual Norms. Peter Lang, 2010, s. 397-399. ISBN 978-3-631-59637-1. (ang.)
  8. Otto Santa Ana, Celeste González de Bustamante: Arizona Firestorm: Global Immigration Realities, National Media, and Provincial Politics. Rowman & Littlefield, 2012, s. 150-151. ISBN 978-1-4422-1416-3. (ang.)
  9. Jan Miodek: Pomorze mówi poprawnie. Serwis Głosu Szczecińskiego, 2008-04-24. [dostęp 2009-03-12].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Stanisław Urbańczyk (red.), Encyklopedia wiedzy o języku polskim, Wrocław 1978