Wieża ciśnień w Bytomiu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Wodociągowa wieża ciśnień w Bytomiu
Wasserturm in Beuthen[1]
Obiekt zabytkowy nr rej. A/472/2016 z 16 marca 2016[2]
Ilustracja
Wieża w 2017 roku od strony ulicy Oświęcimskiej
Państwo  Polska
Województwo  śląskie
Miejscowość Bytom
Adres ul. Oświęcimska[2]
Styl architektoniczny Modernizm (architektura)
Architekt Beton- und Monierbau AG (pierwotny projekt); inż. Wieczorek z firmy Kaller & Stachnik
Wysokość całkowita 44,30 m
Rozpoczęcie budowy 18 czerwca 1934
Ukończenie budowy 1935
Właściciel Bytomskie Przedsiębiorstwo Komunalne
Położenie na mapie Bytomia
Mapa konturowa Bytomia, po prawej znajduje się punkt z opisem „Wodociągowa wieża ciśnień w Bytomiu”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, na dole znajduje się punkt z opisem „Wodociągowa wieża ciśnień w Bytomiu”
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa konturowa województwa śląskiego, w centrum znajduje się punkt z opisem „Wodociągowa wieża ciśnień w Bytomiu”
Ziemia50°21′29,2″N 18°55′37,3″E/50,358111 18,927028

Wodociągowa wieża ciśnień w Bytomiu – komunalna wieża ciśnień z 1935 roku[3][4] w Bytomiu, wpisana do rejestru zabytków nieruchomych województwa śląskiego[2].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Śródmieście Bytomia z lotu ptaka, wieża ciśnień widoczna po prawej
Zabudowania stacji wodociągowej Zawada w Karchowicach, która dostarczała wodę do wieży, fot. 2009 r.
Wieża ciśnień ponad zabudowaniami wzdłuż ulicy Oświęcimskiej w 2017 roku

Miasto Bytom od 1897 roku zaopatrywano w wodę z wykorzystaniem wieży ciśnień powstałej w tymże roku, położonej na południe od Dąbrówki Wielkiej[5], do której dostarczano wodę z ujęcia dawnej kopalni galmanu Rozalia w Dąbrówce Wielkiej. Z powodu słabnącej wydajności wypływu wód dołowych zaprzestano poboru wody z Rozalii w 1917 roku, a sama wieża po 1922 roku znalazła się po stronie polskiej. Na mocy konwencji genewskiej co prawda Bytom mógł korzystać z polskiego ujęcia wody do 1937 roku[6][7], ale infrastruktura przecinała granicę w kilkunastu punktach, co mogło powodować trudności natury gospodarczej[8]. Należało więc podjąć działania zmierzające do przyszłego usamodzielnienia się miasta w zakresie zaopatrzenia w wodę (po inwestycjach w infrastrukturę wodociągową, w 1937 roku i tak 65% bytomskiej wody użytkowej pochodziło z głębinowego ujęcia z Karchowic[9], reszta była dostarczana z szybu kopalni węgla kamiennego Kartsen-Zentrum[10]). Dlatego od 1 stycznia 1926 roku przyłączono Bytom do stacji wodociągowej Zawada w Karchowicach, zarządzanej wówczas przez Wasserwerk Deutsch-Oberschlesien G.m.b.H.[10], która znajdowała się po stronie niemieckiej i leżała na terenie nieobjętym eksploatacją górniczą[8].

Kolejną decyzją, podjętą z uwagi na niezależność gospodarki wodnej Bytomia od Polski, był plan wzniesienia nowej wieży ciśnień na terenie Bytomia[7][11]. Pod budowę wybrano parcelę znajdującą się na wysokości około 292,5 m n.p.m.[7][12], w jednym z najwyższych punktów miasta[10]. Pierwotny projekt wieży, sporządzony w październiku 1931 roku przez firmę Beton- und Monierbau AG z Zabrza, został uproszczony[3]. Projekt zrealizowany opracował inż. Wieczorek[11] z firmy Kaller & Stachnik, która zajęła się późniejszą budową obiektu[13][4], która rozpoczęła się 18 czerwca 1934 roku[14] i trwała do 1935 roku[4]. Do budowy, kosztującej łącznie 117 903 marki[13] wykorzystano głównie: cement portlandzki, żwir odrzański oraz żelazo zbrojeniowe wyprodukowane przez Hutę Donnersmarcka w Zabrzu[15]. Budynek oddano do użytku 1 lutego 1936 roku[13] i podłączono do wodociągu ze wspomnianej stacji Zawada[10]. Jego zadaniami było wyrównywanie ciśnienia wody w miejskiej instalacji oraz utrzymywanie rezerwy wody w razie zwiększonego zapotrzebowania na nią[6]. Wieża, należąca do Bytomskiego Przedsiębiorstwa Komunalnego[16], jest obecnie opróżniona[4], została wyłączona z eksploatacji wodociągowej w latach 70. XX wieku[17]. W styczniu 2013 roku Powiatowy Inspektor Nadzoru Budowlanego w Bytomiu nakazał rozbiórkę wieży, co jednak nie doszło do skutku[17]. Wieża, po stwierdzeniu licznych uszkodzeń zarówno samego betonu, jak i korozji elementów stalowych[18], została poddana renowacji i malowaniu w 2015 roku[19]. Stanowi konstrukcję wsporczą dla anten telekomunikacyjnych[20].

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Schemat przekroju zbiornika typu Intze z wewnętrzną rurą, do którego kształtem nawiązuje zbiornik bytomskiej wieży
Wieża wodna w Stolarzowicach (2019)

Żelbetowa[3] monolityczna wieża w stylu funkcjonalizmu[3] o wysokości 44,30 m[7] stanowi nośnik walcowego zbiornika wody o pojemności 1000 m³, średnicy 14 m i wysokości 8,05 m, wspartego na lekko pochylonych słupach, rozmieszczonych współśrodkowo na siatce dziewięciokąta, wpisanego w okrąg o średnicy 16,08 m[4], całość waży około 3000 ton[7].

Wieża została wzniesiona na trzech stopach fundamentowych głębokich na 2,25 m, w układzie wierzchołków trójkąta równobocznego[20]. Zaprojektowano je tak, aby zminimalizować skutki ewentualnych szkód górniczych mogących zagrażać budowli[7]. Na tychże stopach, za pośrednictwem łożysk sferycznych, oparto belkę obwodową o rzucie dziewięciokąta[3]. Belka została spięta trzema żelbetowymi ściągami ponad łożyskami (rozwiązania takie zastosowano ze względu na możliwe niepożądane skutki eksploatacji górniczej[7][21] na terenie, w którym postawiono wieżę[3]). Od belki odchodzą słupy usztywnione obwodowymi ryglami, zostały one zakończone pierścieniem o średnicy 14 m i trójkątnie użebrowaną żelbetową płytą. W osi wieży umieszczono murowany trzon komunikacyjno-technologiczny, oparty o niezależny kołowy fundament, znajdują się w nim przewody instalacji wodociągowej oraz żelbetowe schody do poziomu płyty pod zbiornikiem, powyżej niego – stalowe[22]. Na pierścieniu został posadowiony żelbetowy zbiornik kształtem zbliżony do typu Intze. W zbiorniku wbudowano rurę komunikacyjną z niezależną konstrukcyjnie klatką schodową[7], która łączy się z kopułą przekrycia zbiornika. Kopuła jest oparta na żelbetowej ścianie, którą wzmocniono lizenami, co podkreśla wertykalizm budowli[3]. Na szczycie kopuły znajduje się murowana latarnia[15] o dwóch poziomach, zakończona stalowym masztem[20] flagowym[15]. Na górną platformę (nieudostępniony punkt widokowy) prowadzi drabinka[7]. Dach został pokryty papą[15]. Żelbetowa konstrukcja wieży były nieotynkowana (poza zewnętrznymi ścianami klatki schodowej), pokryta jedynie mlekiem cementowym[13]

Obok wieży wzniesiono warsztat naprawczy, w którym znajdował się także punkt legalizacji wodomierzy[7]. Zbliżoną konstrukcyjnie (stanowiącą niejako miniaturową kopię bytomskiej) funkcjonalistyczną wieżę ciśnień wzniesiono również w 1935 roku w podbytomskich Stolarzowicach[3].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Bildkatalog. Herder-Institut. [dostęp 2017-08-24].
  2. a b c Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo śląskie. 2020-09-30. s. 24. [dostęp 2017-08-25].
  3. a b c d e f g h Gryglewska 1992 ↓.
  4. a b c d e Pająk, Wieczorek 2015 ↓, s. 657.
  5. Wieże ciśnień (Piekary) ↓.
  6. a b Czapliński 2010 ↓, s. 253.
  7. a b c d e f g h i j Nadolski 2004a ↓, s. 54.
  8. a b Czapliński 2010 ↓, s. 252.
  9. Historia Zawady. Stacja Uzdatniania Wody „Zawada”. [dostęp 2017-08-25].
  10. a b c d Nadolski 2012 ↓.
  11. a b Nadolski 2004b ↓.
  12. Krasnowski 2013 ↓, s. 36.
  13. a b c d Nadolski 2004a ↓, s. 56.
  14. Nadolski 2004 ↓, s. 56.
  15. a b c d Nadolski 2004a ↓, s. 55.
  16. Krasnowski 2013 ↓, s. 37.
  17. a b BPK 2013 ↓.
  18. Pająk, Wieczorek 2015 ↓, s. 661.
  19. Wieże ciśnień ↓.
  20. a b c Pająk, Wieczorek 2015 ↓, s. 658.
  21. Pająk, Wieczorek 2015 ↓, s. 663.
  22. Pająk, Wieczorek 2015 ↓, s. 659.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]