Wojciech Jastrzębowski (przyrodnik)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Wojciech Jastrzębowski
Ilustracja
Wojciech Jastrzębowski (1799-1882)
Herb
Pobóg
Data i miejsce urodzenia 15 lub 19 kwietnia 1799
Szczepkowo-Giewarty
Data i miejsce śmierci 30 grudnia 1882
Warszawa
Ojciec Maciej Jastrzębowski
Matka Marianna Leśnikowska
Pamiątkowa tablica w Broku
Grób Wojciecha Jastrzębowskiego na cmentarzu Powązkowskim

Wojciech Bogumił Jastrzębowski (ur. 15 kwietnia lub 19 kwietnia 1799[a] w Szczepkowie-Giewartach, parafia Janowo koło Mławy[1], zm. 30 grudnia 1882 w Warszawie) – polski przyrodnik, pedagog i krajoznawca, profesor botaniki, fizyki, zoologii i ogrodnictwa w Instytucie Gospodarstwa Wiejskiego i Leśnictwa na Marymoncie koło Warszawy. Jeden z głównych twórców ergonomii.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Uczył się w szkole elementarnej w Janowie, a następnie w szkole wojewódzkiej w Płocku. Od 1816 r. uczęszczał do Liceum Warszawskiego, gdzie zdał maturę. Następnie studiował na Wydziale Nauk Przyrodniczych Uniwersytetu Warszawskiego. Utrzymywał się głównie z korepetycji, dopiero pod koniec nauki został laborantem w gabinecie fizycznym. Studia ukończył z odznaczeniem w 1825 r. Od 1828 r. był adiunktem-naturalistą na Uniwersytecie Warszawskim[2].

Brał udział w powstaniu listopadowym jako artylerzysta. Uniknął zsyłki, jednak przez dłuższy czas nie mógł znaleźć pracy. Dopiero w 1836 r. został profesorem w Instytucie Agronomicznym, w którym zdobył sobie ogromne uznanie kolejnych roczników studentów - za ogromną wiedzę praktyczną i zaangażowanie w proces dydaktyczny, ale również za bezpośredniość i gorący patriotyzm. W procesie dydaktycznym stosował metody poglądowe, prowadząc ze studentami badania terenowe i angażując ich do gromadzenia zbiorów botanicznych i mineralogicznych. W czasie wakacji odbywał ze studentami wędrówki po wzorowo prowadzonych majątkach ziemskich, w których zapoznawał ich z nowoczesnymi metodami upraw rolnych, hodowlą i przemysłem spożywczym.

Członek honorowy Towarzystwa Rolniczego w Królestwie Polskim w 1858 roku[3].

Na skutek wzmagającej się krytyki władz uczelni podał się do dymisji w 1858 r. Początkowo przyjął stanowisko inspektora szkoły powszechnej przy ul. Rymarskiej w Warszawie, później został komisarzem leśnym w powiecie łomżyńskim. Następnie utworzył Zakład Praktyki Leśnej, będący pierwszą instytucją doskonalenia zawodowego dla leśników, oraz wzorcową szkółkę leśną, zlokalizowane w Feliksowie w okolicach Broku. Zajmował się również propagowaniem nasadzeń ochronnych wzdłuż linii kolejowych. W 1874 r. przeszedł na emeryturę. W tym czasie założył w Warszawie na Czystem plantację rzadkich w Polsce gatunków drzew. Po śmierci spoczął na warszawskich Starych Powązkach (kwatera 162-5-16/17)[4]. Na jego grobie ustawiono marmurowy obelisk z płaskorzeźbą dłuta Andrzeja Pruszyńskiego[2].

W. Jastrzębowski był m.in. autorem zegara słonecznego w warszawskich Łazienkach oraz twórcą urządzenia Do określania kompasów na jakiejkolwiek bądź przestrzeni i w każdym położeniu. Członek Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk (od 1828 r.), Towarzystwa Naukowego Krakowskiego (od 1849 r.)[5], Kieleckiego Towarzystwa Rolniczego oraz Towarzystwa Rolniczego we Lwowie. Członek-korespondent Galicyjskiego Towarzystwa Gospodarskiego (1857-1882)[6]. Był członkiem honorowym Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk[7].

Jastrzębowski był żonaty z Anielą z d'Cherów i miał pięć córek i dwóch synów. Spośród jego potomków szczególnie się wyróżnił wnuk Wojciech Jastrzębowski (1884-1963), plastyk, senator II RP, profesor.

Publikacje[edytuj | edytuj kod]

W. Jastrzębowski był autorem szeregu artykułów oraz książek, m.in. Kompas polski[8] (1843), Historia naturalna w 2 tomach (1848, 1849), Mineralogia[9] (1851), Rośliny polskie (1873)[2]. Był też autorem pionierskiej rozprawy ergonomicznej Rys ergonomji czyli nauki o pracy, opartej na prawdach poczerpniętych z Nauki Przyrody (1857). Napisał też Traktat o Wiecznym Przymierzu Między Narodami Ucywilizowanymi – Konstytucja dla Europy (1831, patrz niżej).

O wiecznym pokoju między narodami[edytuj | edytuj kod]

Wojciech Jastrzębowski podczas przerw w walkach o obronę Warszawy w bitwie o Olszynkę Grochowską (25 lutego 1831) sformułował tekst, który można określić jako projekt pierwszej w historii konstytucji zjednoczonej Europy jako jednej republiki bez wewnętrznych granic, z jednolitym prawodawstwem oraz organami władzy złożonej z przedstawicieli wszystkich narodów. Projekt ten O wiecznym pokoju między narodami – Wolne chwile żołnierza polskiego, czyli myśli o wiecznym pokoju między narodami cywilizowanymi, (w skrócie zwany „O wiecznym pokoju między narodami”) składał się z 77 artykułów. Został opublikowany 3 maja 1831 r. w rocznicę majowej Konstytucji. Jastrzębowski napisał m.in.: wszystkie narody europejskie mają się wyrzec swojej wolności i zostać niewolnikami praw, wszyscy monarchowie maja być odtąd tylko stróżami i wykonawcami tychże praw i nie tytułować się inaczej tylko ojcami narodów.

Upamiętnienia[edytuj | edytuj kod]

  • Tablice pamiątkowe, poświęcone W. Jastrzębowskiemu, znajdują się w warszawskim kościele Św. Krzyża i na budynku Państwowego Pogotowia Opiekuńczego w Warszawie.
  • W 2004 r. w Broku odsłonięto pomnik Jastrzębowskiego.
  • W województwie mazowieckim znajduje się ścieżka rowerowa nazwana imieniem Jastrzębowskiego. Biegnie od miejscowości Ostrów Mazowiecka do Broku[10].
  • Na terenie warszawskiej dzielnicy Ursynów znajduje się ulica nazwana jego imieniem.
  • W 2013 r. odsłoniętą tablicę w Janowie, gdzie rozpoczął naukę.
  • Od 29 grudnia 2014, za zasługi w działalności państwowej, samorządowej, gospodarczej, kulturalnej, społecznej na rzecz rozwoju Gminy Janowo, jest nadawana Odznaka Honorowa im. Wojciecha Bogumiła Jastrzębowskiego[11].
  • W dniu 8 grudnia 2017 r. przez Olgierda Łukaszewicza ustanowiona została fundacja pod nazwą „My Obywatele Unii Europejskiej – Fundacja im. Wojciecha B. Jastrzębowskiego”[12].
  • Z inicjatywy Fundacji My Obywatele Unii Europejskiej im. Wojciecha B. Jastrzębowskiego Senat RP przyjął w dniu 18 czerwca 2020 r. uchwałę o znaczeniu edukacji europejskiej, w której rekomenduje Wojciecha Bogumiła Jastrzębowskiego jako patrona polskiej edukacji proeuropejskiej[13].

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Datę urodzin 19 kwietnia 1799 podają m.in.: Benon Dymek, Profesor Wojciech Bogumił Jastrzębowski (1799-1882), „Rocznik Mazowiecki”, T. 14, 2002, s. 195-214 oraz Stanisław Felisiak (red.), Słownik biologów polskich, Polska Akademia Nauk, PWN, 1987. Według publikacji: A. Massalski, Słownik biograficzny. Nauczyciele szkół średnich rządowych męskich w Królestwie Polskim 1833-1862, s. 177 oraz S. Szenic, Cmentarz Powązkowski 1851-1890 zmarli i ich rodziny, Warszawa 1979. Wojciech Jastrzębowski urodził się 15 kwietnia 1799.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Wojciech Bogumił Jastrzębowski, poland.us [dostęp 2016-10-26].
  2. a b c Czarnowski Adam: Znawca historii naturalnej, w: „Poznaj swój kraj” R. XLII, nr 1/99 (441), s. 16-17
  3. Roczniki Gospodarstwa Krajowego. R. 16, 1858, T. 32, nr 2, Warszawa 1858, s. 4.
  4. Cmentarz Stare Powązki: ANIELA JASTRZĘBOWSKA, [w:] Warszawskie Zabytkowe Pomniki Nagrobne [online] [dostęp 2019-11-02].
  5. Piotr Köhler: Botanika w Towarzystwie Naukowym Krakowskim, Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Umiejętności (1815-1952).. Kraków 2002.
  6. Handbuch des Lemberger Sttathalterei-Gebietes in Galizien für das Jahr 1857, s. 356; 1858, s. 250; 1859, s. 268; 1860, s. 270; 1861, s. 403; 1862, s. 415; 1863, s. 425; 1864, s. 434; 1865, s. 448; 1866, s. 463; Galizisches Provinzial-Hanbuch für das Jahr 1868, s. 809; 1869, s. 533; Szematyzm Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim na rok 1870, s. 570; 1871, s. 504; 1872, s. 502; 1873, s. 518; 1874, s. 562; 1875, s. 565; 1876, s. 575; 1877, s. 551; 1878, s. 539; 1879, s. 535; 1880, s. 542; 1881, s. 558; 1882, s. 560;
  7. Bolesław Erzepki, Spis członków Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Poznaniu, Poznań 1896, s. 2.
  8. Kompas polski czyli Narzędzia służące za kompas powszechny, gnomonograf, obserwatoryum przenośne i narzędzie do kreślenia sekcyj konicznych, Wojciecha Jastrzębowskiego., Redakcyi Biblioteki Warszawskièj. (wyd.), polona.pl [dostęp 2020-05-09].
  9. Wojciech Jastrzębowski, Mineralogja czyli Nauka o kamieniach zastosowana do potrzeb ogólnych, Historja naturalna zastosowana do potrzeb życia praktycznego i do rzeczy krajowych/ przez Wojciecha Jastrzębowskiego ; cz. 3, polona.pl [dostęp 2020-05-09].
  10. Strona Urzędu Gminy Ostrów Mazowiecka. [dostęp 2013-10-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-10-18)].
  11. Uchwała nr III/9/2014 Rada Gminy Janowo z dnia 29 grudnia 2014 r. w sprawie ustanowienia Odznaki Honorowej im. Wojciecha Bogumiła Jastrzębowskiego oraz ustalenia jej wzoru, zasad i trybu nadawania oraz sposobu noszenia
  12. O fundacji – My Obywatele UE, myobywateleue.org [dostęp 2020-07-09] (pol.).
  13. Senat Rzeczypospolitej Polskiej, Uchwała Senatu RP z dnia 18.06.2020 o znaczeniu edukacji europejskiej, 18 czerwca 2020 [dostęp 2020-09-26].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]