Zamek w Radzyniu Chełmińskim

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Zamek w Radzyniu Chełmińskim
Obiekt zabytkowy nr rej. A/61 z 18.10.1934[1]
Ilustracja
Ruiny zamku widziane od południowego wschodu
Państwo  Polska
Miejscowość Radzyń Chełmiński
Typ budynku zamek
Styl architektoniczny gotyk
Rozpoczęcie budowy 1310
Ukończenie budowy 1330
Zniszczono 1622
Rozebrano 1772-1837
Pierwszy właściciel Zakon krzyżacki
Kolejni właściciele Starostwo Królewskie
Plan budynku
Plan budynku
Położenie na mapie Radzynia Chełmińskiego
Mapa lokalizacyjna Radzynia Chełmińskiego
Zamek w Radzyniu Chełmińskim
Zamek w Radzyniu Chełmińskim
Położenie na mapie gminy Radzyń Chełmiński
Mapa lokalizacyjna gminy Radzyń Chełmiński
Zamek w Radzyniu Chełmińskim
Zamek w Radzyniu Chełmińskim
Położenie na mapie powiatu grudziądzkiego
Mapa lokalizacyjna powiatu grudziądzkiego
Zamek w Radzyniu Chełmińskim
Zamek w Radzyniu Chełmińskim
Położenie na mapie województwa kujawsko-pomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa kujawsko-pomorskiego
Zamek w Radzyniu Chełmińskim
Zamek w Radzyniu Chełmińskim
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Zamek w Radzyniu Chełmińskim
Zamek w Radzyniu Chełmińskim
Ziemia53°23′18,02″N 18°56′08,08″E/53,388339 18,935578

Zamek krzyżacki w Radzyniu Chełmińskim (niem. Rheden) – czteroskrzydłowy krzyżacki zamek komturski, wzniesiony nad brzegiem Jeziora Zamkowego na północ od miasta Radzyń Chełmiński. Obecnie w stanie trwałej ruiny.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Południowa fasada zamku

W 1234 r. z inicjatywy Hermanna von Balka wzniesiono tu prowizoryczną fortyfikację drewniano-ziemną, która obroniła się w czasie pierwszego powstania Prusów w latach 1242-1249. W latach 1270-1285 konstrukcję drewnianą zastąpiono kolejną, tym razem murowaną. Podczas budowy nieukończona druga warownia została opanowana przez Prusów w 1278 roku. Z tej fazy budowli pozostały do dzisiaj nieliczne relikty w postaci murów parchamu, piwnic pod kaplicą oraz przedzamcza. W latach 1310-1330 zbudowano zamek w znanej dziś czworobocznej formie z narożną wieżą bergfriedem, który został zaprojektowany prawdopodobnie przez tego samego architekta, który wcześniej zbudował zamek w Gniewie i prezbiterium kościoła św. Jakuba w Toruniu[2]. Był to ówcześnie jeden z najmocniejszych zamków na południowych rubieżach państwa zakonnego w Prusach[3]. Od 1251 r. znajdowała się tu siedziba komturii. Po bitwie pod Grunwaldem zamek zdobyły wracające spod Malborka wojska polskie 21 września 1410 r. Według Jana Długosza Władysław II Jagiełło dał w dzierżawę zamek Radzyń Jaśkowi Sokołowi (Jan Sokol z Lamberka, dowódca oddziałów czeskich walczących po stronie polskiej), a w zamku pozostała polsko-czeska załoga, m.in. Jan Žižka[4]. Jednak po I pokoju toruńskim w 1411 r. zamek powrócił w ręce Krzyżaków. Po wojnie trzynastoletniej znalazł się w granicach Prus Królewskich, będąc już od 1454 r. siedzibą polskich starostów. W czasie wojny polsko-szwedzkiej w 1628 roku został poważnie zniszczony w trakcie oblężenia przez Szwedów, a następnie opuszczony.

Po I rozbiorze Polski w 1772 r. zaczął być stopniowo rozbierany przez władze pruskie. Z pozyskanego materiału budowlanego wzniesiono wiele domów w Radzyniu. W roku 1837 r. na skutek protestów przerwano rozbiórkę, a w dwa lata później rozpoczęto pierwsze prace zabezpieczające. Ruiny były poddawane dalszym zabiegom konserwatorskim w ciągu XIX i XX w. (m.in. odgruzowanie terenu zamku, zabezpieczenie sklepień w piwnicach, zadaszenie kaplicy, następnie w latach 60. XX wieku budowa żelbetowego przekrycia kaplicy).

W 1989 roku odkryto mur obwodowy przedbramia.

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Zamek składa się z zamku wysokiego założonego na planie kwadratu o boku 49,4 x 49,6 m, z dziedzińcem z dwukondygnacyjnym krużgankiem, wielką wolno stojącą ośmioboczną wieżą (bergfriedem) w narożu północno-zachodnim oraz mniejszymi czworobocznymi wieżami we wszystkich narożach. Skrzydło południowe akcentowane było przez ozdobne szczyty. W nim też znajdowała się brama wjazdowa, refektarz ze sklepieniem gwiaździstym[5] i kościół. We wschodnim skrzydle znajdował się kapitularz i dormitorium. Na południe od zamku znajdowało się trapezoidalne przedzamcze otoczone murem obwodowym. Być może na wschód od zamku wysokiego znajdowało się drugie przedzamcze.

Zamek współcześnie[edytuj | edytuj kod]

Do dzisiaj częściowo zachowało się skrzydło południowe z kaplicą (bez sklepienia), fasada w prawie pełnej wysokości, dwie narożne wieżyczki, przyległa do niego część skrzydła wschodniego, partie murów pozostałych skrzydeł oraz piwnice. Z przedzamcza zachowały się prawie w całości dolne partie murów południowego i zachodniego. Ruiny zamku są udostępnione zwiedzającym. Jest możliwość wejścia na obie narożne wieże, z których roztacza się rozległy widok na okolicę. W piwnicach znajdują się wystawy m.in. makiet budowli średniowiecznych i narzędzi tortur.

Na terenie zamku kręcone były sceny do filmu Samochodzik i templariusze[6].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo kujawsko-pomorskie. 2018-09-30. [dostęp 26.12.2012].
  2. Tomasz Torbus, Zamki konwentualne państwa krzyżackiego w Prusach, Gdańsk 2014, wyd. słowo/obraz/terytoria, s.185
  3. Piotr Derdej: Koronowo 1410. Warszawa: Bellona, 2008, s. 101. ISBN 978-83-11-11110-3.
  4. Piotr Derdej: Koronowo 1410. Warszawa: Bellona, 2008, s. 99-102. ISBN 978-83-11-11110-3.
  5. Tomasz Torbus, Zamki konwentualne państwa krzyżackiego w Prusach, Gdańsk 2014, wyd. słowo/obraz/terytoria, s.182
  6. Szymon Spandowski „Kraina otwartych zamków”, Express Bydgoski, 27 Października 2011 http://web.archive.org/web/20140527230134/http://express.bydgoski.pl/215749,Kraina-otwartych-zamkow.html

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Włodzimierz Antkowiak: Zamki i strażnice krzyżackie ziemi chełmińskiej: (historia, plany, tajemnice). Toruń: Graffiti BC, 1999, s. 85-91. ISBN 83-900784-5-7.
  • Leszek Kajzer, Jan Salm, Stanisław Kołodziejski, Leksykon zamków w Polsce, Warszawa, Arkady, 2012, ​ISBN 978-83-213-4158-3
  • Karolina Wiktowska, Badania nad średniowiecznymi materiałami budowlanymi z zamku w Radzyniu Chełmińskim, AUNC: Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo XLVIII: 2017
  • Karolina Witkowska i Jadwiga W. Łukaszewicz, Comparative Studies on Masonry Bricks and Bedding Mortars of the Fortress Masonry of the Teutonic Order State in Prussia: Malbork, Toruń and Radzyń Chełmiński Castles, [w:] Science and Art: A Future for Stone: Proceedings of the 13th International Congress on the Deterioration and Conservation of Stone, t. 1, red. John J. Hughes i Torsten Howind, 621–629. Paisley: University of the West of Scotland Press, 2016.
  • Bartz, Wojciech, Raport z badań mineralogiczno-petrograficznych: zaprawy i cegły z zamków w Toruniu i Radzyniu Chełmińskim, Raport z badań, maszynopis, Wrocław 2016.
  • Brochwicz, Zbigniew, Zaprawa wapienna jako tworzywo elementów architektonicznych na przykładzie służek w kaplicy zamkowej w Radzyniu Chełmińskim, AUNC. Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo 4 (1971): 127–139.
  • Sławiński, Ireneusz, Z badań nad zamkami w Golubiu, Radzyniu i Brodnicy, [w:] Komunikaty na sesję naukową poświęconą dziełom sztuki Pomorza zorganizowaną w 500-lecie pokoju toruńskiego, Toruń: s.n., 1966
  • Tomasz Torbus, Zamki konwentualne państwa krzyżackiego w Prusach, Gdańsk: Fundacja Terytoria Książki: Słowo/Obraz Terytoria, 2014.
  • Wasik, Bogusz, Budownictwo zamkowe ziemi chełmińskiej (od XIII do XV wieku), Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2016.
  • Wasik, Bogusz, Początki krzyżackich zamków na ziemi chełmińskiej. Pierwsze warownie i obiekty murowane, Archaeologia Historica Polona, 24 (2016): 233–260.
  • Wasik, Bogusz, Zamek w Radzyniu Chełmińskim: technika i etapy budowy siedziby krzyżackich komturów i konwentu, Ochrona Zabytków 1 (2015): 165–178.
  • Arszyński, Marian, Z badań nad zamkiem pokrzyżackim w Radzynie, Rocznik Grudziądzki 2 (1961): 39-77.
  • Herrmann, Christofer, Mittelalterliche Architektur im Preussenland: Untersuchungen zur Frage der Kunstlandschaft und- geographie, Petersberg, Olsztyn: Michael Imhof Verlag, 2007

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]