Województwo chełmińskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Województwo chełmińskie
Palatinatus Culmensis
województwo
1454 – 1793
Herb
Herb województwa chełmińskiego
Sentencja: Monstratur iustitia[1]
Państwo  I Rzeczpospolita
Prowincja wielkopolska
Data powstania 1454
Siedziba Wojewody Chełmno
Wojewoda zobacz: wojewodowie chełmińscy
Siedziba Sejmiku Kowalewo
Powierzchnia 4654 km²
Podział administracyjny
Liczba powiatów 7
Liczba reprezentantów
Liczba senatorów 3
Położenie na mapie Rzeczypospolitej
RON województwo chełmińskie map.svg
Ziemia 53°21′N 18°25′E/53,349600 18,424200
Portal Portal Polska

Województwo chełmińskiewojewództwo I Rzeczypospolitej, istniejące w latach 1454-1793.

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Województwo chełmińskie obejmowało obszar 4654 km². W pierwszych dziesięcioleciach po przejściu pod panowanie Polskie zachował się dawny pokrzyżacki podział na komturstwa zwane powiatami i wójtostwa, który zanikł definitywnie na początku XVI w. Początkowo województwo zachowywało jedność administrcyjno-sądową, gdyż stanowiło w całości jeden powiat sądowy. Dopiero w 1537 doszło do powołania drugiego powiatu sądowego dla wschodniej części województwa. Od tej daty dzieliło się ono na dwa zasadnicze obszary: ziemię chełmińską i michałowską, które były zarazem powiatami sądowymi. Nie obejmowały jednak one całości ziem województwa, gdyż tereny należące do biskupa chełmińskiego stanowiły osobne, egzymowane okręgi sądowe w których biskup posiadał pełną władzę dominialną. Również terytorium miasta Torunia stanowiło osobną jednostkę administracyjną, autonomiczną wobec wojewody i sejmiku.

Powierzchnia powiatów i wydzielonych okręgów administracyjnych:

  • powiat chełmiński – 2065 km²
  • powiat michałowski – 1314 km²
  • terytorium biskupów chełmińskich – 916 km²
  • niezależne terytorium miasta Torunia – 359 km²

W 1764 w związku z próbą ograniczenia liczby posłów z Prus Królewskich przeprowadzono reorganizację administracyjną Prus Królewskich wprowadzając podział województwa na 7 powiatów (chełmiński, toruński, grudziądzki, radzyński, kowalewski, brodnicki i nowomiejski), a następnie w 1767 dodano jeszcze dwa kolejne, golubski i łasiński. Były one w praktyce jedynie okręgami sejmikowymi (z każdego powiatu miało być wysyłanych 2 posłów), a dalej zachowano dawny podział na dwa okręgi sądowe. W praktyce, z racji na konfederację barską, a następnie I rozbiór decyzje te nigdy nie weszły w życie i nawet nie wytyczono granic poszczególnych powiatów.

Stolicą województwa było miasto Chełmno położone na zachodzie regionu. Starostwo grodowe kowalewskie należało do wojewody chełmińskiego. Sejmiki wojewódzkie odbywały się w Kowalewie (do 1630 r. na przemian w Kowalewie i Radzyniu), gdzie wybierano posłów na sejm walny. Ponieważ liczba posłów wysyłanych z ziemi chełmińskiej i Prus Królewskich nie była określona, często poszczególne frakcje polityczne dążyły do zerwania obrad sejmikowych by nie dopuścić do wysłania na sejm większej grupy posłów mogących wpływać na przebieg obrad. sejmiki deputackie po 1589 odbywały się w Radzyniu, gdzie wybierano 2 deputatów do Trybunału Koronnego w Piotrkowie.

Na terenie województwa znajdowało się 9 starostw, z tego 8 niegrodowych i 1 grodowe (kowalewskie). W ziemi chełmińskiej były to starostwa golubskie, grudziądzkie, kowalewskie, lipienieckie, pokrzywińskie, radzyńskie i rogozińskie, a w powiecie michałowskim bratiańskie i brodnickie (czasowo wyodrębniano z niego klucz lidzbarski jako starostwo lidzbarskie). Starostowie niegrodowi nie pełnili żadnej roli administracyjnej, byli jedynie tenutariuszami królewszczyzn. Największym miastem w województwie był Toruń (liczący w 1. poł. XVII w. 18000 mieszkańców), ale nie został on stolicą z racji swej niezależności, którą zawdzięczał królewskim przywilejom i pozycji gospodarczej. Toruń i jego terytorium miejskie (patrymonium) wyłączony był z administracji województwa.

Województwo zostało utworzone przez Kazimierza Jagiellończyka w 1454 w wyniku inkorporacji Prus do Królestwa Polskiego[2]. Ostatecznie zostało ukształtowane po II pokoju toruńskim w 1466, stając się częścią Prus Królewskich[3]. Zostało zlikwidowane po II rozbiorze Polski po reformie administracyjnej i wprowadzeniu administracji niemieckiej (choć praktyczne prawie całe zostało zagarnięte przez królestwo Prus już w I rozbiorze 1772). Obecnie obszar ten (bez wschodnich krańców) wchodzi w skład województwa kujawsko-pomorskiego.

Wojewodowie chełmińscy[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Wojewodowie chełmińscy.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • K. Mikulski, Urzędnicy Prus Królewskich XV-XVIII wieku. Spisy, Wrocław 1990
  • M. Biskup, Prusy Królewskie w drugiej połowie XVI wieku, Warszawa 1961

Przypisy

  1. Stefan Krzysztof Kuczyński, Polskie herby ziemskie. Geneza, treści, funkcje, Warszawa 1993, s. 215.
  2. Zdzisław Kaczmarczyk, Bogusław Leśnodorski: Historia państwa i prawa Polski. T. II: od połowy XV wieku do r. 1795. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1966, s. 161.
  3. Zdzisław Kaczmarczyk, Bogusław Leśnodorski: Historia państwa i prawa Polski. T. II: od połowy XV wieku do r. 1795. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1966, s. 162.