"Leśne kościoły" ewangelickie w Beskidach
"Leśne kościoły" ewangelickie są to miejsca odludnie położone w beskidzkich lasach, zwłaszcza w Beskidzie Śląskim, gdzie w okresie kontrreformacji (w latach ok. 1654–1709) ewangelicy ze Śląska Cieszyńskiego potajemnie odprawiali nabożeństwa.
W 1654 r. tzw. komisja religijna z polecenia cesarza Ferdynanda III odebrała ewangelikom Śląska Cieszyńskiego wszystkie kościoły. Miejscowa ludność ewangelicka mając jeszcze w pamięci niedawno zakończoną wojnę 30-letnią w obawie przed represjami nie stawiała oporu.
Miejscowi ewangelicy nie mogąc gromadzić się w kościołach korzystali z posługi wędrownych kaznodziejów, którzy na te tereny potajemnie przybywali głównie ze Słowacji, ale też i z Dolnego Śląska czy z Królestwa Polskiego. Nabożeństwa odprawiano na odludnych miejscach, głównie w górach. Było tych miejsc wiele, często zmieniano je dla uniknięcia represji. Do naszych czasów dzięki ustnym przekazom zachowała się pamięć o dziewięciu takich miejscach, znajdujących się w górach, w Beskidzie Śląskim. W jego polskiej części znajduje się ich sześć, po stronie czeskiej trzy.
[edytuj] "Kamień" na Równicy w Ustroniu
Jest to najlepiej znane i najpopularniejsze takie miejsce w Beskidach. W 1904 r., w 250. rocznicę rozpoczęcia leśnych nabożeństw, źródełko obok "Kamienia" zostało obudowane i umieszczono na nim tablicę z datą 16.07.1904. W 1928 r. miejsce to zostało wpisane do rejestru zabytków, a kilka lat później został umieszczony tu napis „Miejsce nabożeństw ewangelików w latach od 1654 do 1709”, który w 1935 r. został częściowo uszkodzony.
W okresie międzywojennym odbywały się tu okolicznościowe spotkania, głównie młodzieży ewangelickiej. Organizowano je w przeddzień pamiątki poświęcenia ustrońskiego kościoła ap. Jakuba Starszego. Od 1958 r. przy „Kamieniu” przeprowadzano zakończenia roku szkolnego dla dzieci uczęszczających na szkółkę niedzielną dla dzieci, z udziałem rodziców. W 1961 r. zainaugurowano corocznie odprawiane tam nabożeństwa w Święto Bratniej Pomocy im. Gustawa Adolfa[1], przypadające na ten sam dzień co katolickie święto Bożego Ciała. Obecnie w odprawianych tu nabożeństwach uczestniczą wielkie tłumy wiernych, nawet z odległych parafii. Co dwa lata po nabożeństwie odbywają się na terenach wokół schroniska na Równicy imprezy towarzyszące.
[edytuj] Stół ołtarzowy „Jana” w Bielsku-Białej
Jest to jedyny kościół leśny leżący nie wysoko w górach, ale na południowych peryferiach Bielska-Białej, w sąsiedztwie Bielskich Błoni, obok czerwonego szlaku do schroniska „Stefanka” na Koziej Górze. Parafia ewangelicka w Bielsku-Białej, w porozumieniu z konserwatorem zabytków, od 1996 r. organizuje nabożeństwa przy kamiennym stole ołtarzowym w przeddzień pamiątki założenia swojego kościoła. Obok stołu umieszczono w 1996 r. mały głaz z wyrytym wersetem biblijnym i informacją o znaczeniu tego miejsca.
[edytuj] Kościół na „Szymkowie” w Wiśle Bukowej
Nabożeństwa na "Szymkowie" odprawiane były w latach 1654-1782. Ostatnie nabożeństwo w 1782 r. odprawione zostało już w rok po wydaniu Patentu Tolerancyjnego, jako nabożeństwo dziękczynne za uzyskaną wolność religijną. Przeniesiono wówczas naczynia liturgiczne na ołtarz w nowo wybudowanym kościele. Obecnie nabożeństwa na Bukowej odbywają się od 1983 r. Od 1988 r. są one odprawiane zawsze w ostatnią niedzielę sierpnia w godzinach przedpołudniowych.
[edytuj] „Spowiedzisko” w Lesznej Górnej
"Spowiedzisko" położone jest u podnóża Małej Czantorii, niedaleko czarnego szlaku z Goleszowa na szczyt, przy leśnej drodze z Lesznej Górnej do Nydku w Czechach. Znajdowało się tam dawniej źródełko, w którym najprawdopodobniej chrzczono dzieci. Zostało ono później zdewastowane i na jego miejscu znajduje się dziś studnia. Nabożeństwa na "Spowiedzisku" odbywają się od 1993 r. w ostatnią niedzielę czerwca i zawsze są one – w jedynym z leśnych kościołów – połączone ze spowiedzią i komunią świętą. W 1998 r. postawiono tam dwa kamienie stanowiące ołtarz i ambonę.
[edytuj] Leśny kościół w Jaworzu
Miejsce to zlokalizowano niedawno, na stromym stoku Wysokiego, pomiędzy Kopanym a Borowiną. Jednak niektórzy jaworzanie wiedzieli o jego istnieniu dzięki ustnym informacjom przekazywanym z pokolenia na pokolenie. Za sprawą Towarzystwa Miłośników Jaworza przeszukano przypuszczalny teren „leśnego kościoła”. Po oczyszczeniu terenu odsłonięty został amfiteatr o 13 stopniach wyłożonych kamieniami, w którym mogło pomieścić się 500 osób. Do miejsca tego wytyczono dwa szlaki turystyczne, jeden od ul. Panoramicznej, drugi doliną potoku Szeroki. Ponad ostatnim stopniem umieszczono tablicę informacyjną. Na terenie „Spowiedziska” nie odbywają się cykliczne spotkania. Obecna oficjalna nazwa tego miejsca to „Uroczysko kultowe”, budząca skojarzenia dalekie od celu jakiemu w przeszłości służyło. W 2007 wójt Jaworza zobowiązał się podjąć starania o zmianę tej nazwy.
[edytuj] „Do wiary” w Ostrem
„Do wiary” leży w widłach potoku Leśna i u stóp Kościelca, w XVII wieku poza Księstwem Cieszyńskim, na terenie Królestwa Polskiego. Dlatego restrykcje wprowadzone w 1654 r. tam nie obowiązywały. Jednak sama nazwa „Do wiary” jest używana wśród leśników do dnia dzisiejszego. Odprawianie tu nabożeństw potwierdzają ustne przekazy potomków wiślan, którzy mieszkali w tej okolicy od początków XIX w. W oparciu o te informacje rozpoczęto na tym terenie poszukiwania, które zakończyły się odnalezieniem bloku skalnego odpowiadającego opisom. Znajdował się na nim w przeszłości wyryty werset biblijny oraz kielich i krzyż. Dziś kamień pozbawiony jest tych symboli. W 2007 r. zostało tu odprawione nabożeństwo. Planuje się organizowanie w tym miejscu corocznych nabożeństw w ostatnią niedzielę września.
[edytuj] Zakamień w Nydku na Czantorii
Zakamień leży na południowym stoku Czantorii. Dojść do niego można znakowanymi szlakami turystycznymi od schroniska na Czantorii, z Nydku i ze Spowiedziska w Lesznej Górnej. Nabożeństwa były tu odprawiane w latach 1654-1709. Pozostałością po nich jest krzyż wyryty na wychodni skalnej pełniącej funkcję ołtarza. W 1992 roku została tu odsłonięta tablica pamiątkowa poświęcona ks. Jerzemu Trzanowskiemu (w jęz. polskim i czeskim). Było to jedyne jak dotąd nabożeństwo w tym miejscu. Spotkania i uroczystości odbywają się tu nieregularnie. Pamiątkowa tablica na Zakamieniu leży przy niedawno wytyczonym szlaku „rycerskim”.
[edytuj] Godula w Ligotce Kameralnej
Na Goduli nad Ligotką Kameralną w 1926 r. odbył się zjazd młodzieży ewangelickiej. W końcu lat 20. XX w. parafianie z Ligotki Kameralnej zamierzali w miejscu dawnych nabożeństw ewangelickich postawić pomnik, jednak zamierzeń tych nie udało się zrealizować, gdyż ówczesne władze czechosłowackie nie wyraziły zgody na umieszczenie na pomniku napisów w języku polskim. Pomnik postawiła dopiero Ewangelicka Macierz Trzanowskiego w 150. rocznicę ogłoszenia Patentu Tolerancyjnego w 1931 r., ale z napisem tylko w języku czeskim. Pod koniec lat 40. odbywały się tam zjazdy szkółek niedzielnych. Obecnie raz w roku w maju odbywają się spotkania młodzieżowe o charakterze ewangelizacyjnym. Dojście do pomnika od hotelu „Ondraš”, ok. 600 metrów.
[edytuj] "Kościółki" w Łomnej Dolnej
Miejsce to należy do niedawno odkrytych. Poszukiwania w tej okolicy zakończyły się znalezieniem obelisku leżącego w potoku Jastrzębskim. Znajdowały się na nim mocno zniszczone przez czas symbole religijne. W uzgodnieniu z władzami leśnymi w 1998 r. pomnik ten postawiono i poświęcono na pobliskiej polanie (pierwsze nabożeństwo odbyło się tu dwa lata wcześniej). W pobliżu tego miejsca położona jest grupa wychodni skalnych nazywanych „Noclegi”, z charakterystycznymi wnękami w kształcie półek skalnych; być może miejsca te służyły księżom przybywającym z pobliskiej Słowacji i uczestnikom nabożeństw za miejsce noclegów. Obecnie odbywają się tam nieregularnie spotkania. Dojście dla większych grup jest źle widziane przez służbę leśną.
Przypisy
[edytuj] Źródła
- Pilch M., "Leśne kościoły" w Beskidach, "Ewangelik" 2008, nr 2, s. 67-74.
- Leśne kościoły. Miejsca tajnych nabożeństw ewangelickich w Beskidzie Śląskim, Wyd. Augustana, Bielsko-Biała 2009.
