Protestantyzm w Polsce

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Protestantyzm w Polsce – reprezentowany jest przez większość tradycji wyznaniowych. Łączna liczba wyznawców Kościołów protestanckich w Polsce wynosi ok. 160 tysięcy wiernych (w tym ewangelicy – ponad 80 tysięcy, zielonoświątkowcy – ponad 35 tysięcy, pozostali ewangeliczni chrześcijanie – ok. 30 tysięcy, adwentyści i inne grupy – ok. 15 tysięcy), co czyni protestantyzm trzecim, po katolicyzmie i prawosławiu, największym kierunkiem religijnym w Polsce[1]. Oficjalnie na terenie kraju działa ponad 80 protestanckich związków wyznaniowych zarejestrowanych w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji. Największymi Kościołami protestanckimi w Polsce są:

Po zmianie ustrojowej liczba protestantów stale rośnie, szczególnie jeśli chodzi o ewangelicznych protestantów.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Reformacja w Polsce.

Historia protestantyzmu na ziemiach polskich sięga szesnastowiecznej reformacji w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Wkrótce po wystąpieniu Marcina Lutra, już w latach dwudziestych szesnastego wieku, pojawił się w Polsce luteranizm. Około roku 1540 dotarł także kalwinizm, zaś dziesięć lat później odprawiono w Polsce pierwsze nabożeństwo w obrządku reformowanym. W tym czasie kalwinizm stawał się coraz popularniejszym wyznaniem wśród polskiej szlachty. Już w 1530 r. dostępny był katechizm Lutra w języku polskim, zaś w 1563 r. kalwini wydali pierwsze całościowe polskie tłumaczenie Biblii z języków oryginalnych. Do Polski dotarły również radykalne gałęzie reformacji, np. anabaptyści oraz wypędzeni z ojczyzny bracia czescy. Po powrocie do kraju w 1556 r. Jan Łaski założył Polski Kościół Ewangelicko-Reformowany. W latach sześćdziesiątych, w wyniku rozłamu w Kościele reformowanym, powstał trzeci znaczący kierunek reformacyjny – bracia polscy, których charakteryzował antytrynitaryzm i chrześcijański pacyfizm.

Postulat wspierania polskich innowierców znalazł się jako punkt tajny we wszystkich traktatach sojuszniczych rosyjsko-pruskich od roku 1730[2].

Ewangeliczni protestanci pojawili się na ziemiach polskich w XIX wieku. Pierwszy polski chrzest dokonany na podstawie wyznania wiary i w wyniku osobistego doświadczenia nowonarodzenia został udzielony 18 września 1844 r. w Elblągu. Wkrótce miały miejsce kolejne chrzty i powstał pierwszy w Polsce zbór baptystów. Kościół baptystyczny rozprzestrzeniał się i w krótkim czasie powstały kolejne zbory. W tym samym stuleciu na ziemiach polskich pojawili się także adwentyści dnia siódmego. Pierwszy ośrodek Kościoła Adwentystów Dnia Siódmego powstał w 1888 r. w zaborze rosyjskim na Wołyniu.

Przebudzenie zielonoświątkowe dotarło na ziemie polskie już na początku XX wieku. W Kościele luterańskim na Śląsku w łonie tzw. Społeczności Chrześcijańskiej miały miejsce pierwsze napełnienia Duchem Świętym. W 1910 r. powstało pierwsze polskie wyznanie zielonoświątkowe – Związek Stanowczych Chrześcijan. Ruch Kościołów Chrystusowych pojawił się w Polsce w 1921 r.

Kościoły[edytuj | edytuj kod]

Luteranie[edytuj | edytuj kod]

Zwierzchnik: bp Jerzy Samiec

Największe polskie wyznanie protestanckie, jedyny Kościół luterański w Polsce. Ma 130 parafii, 151 filiałów i 169 duchownych. Kościół opiera się na nauce luterańskiej wyrażonej w sześciu księgach sybolicznych, zgodnie z którymi Biblia jest jedynym autorytetem w sprawach wiary, Jezus Chrystus jedynym pośrednikiem i orędownikiem, a zbawienie – darem niezasłużonej łaski Bożej, osiągalnym dzięki wierze. Luteranie świętują niedzielę i sprawują dwa sakramenty: chrztu oraz Ołtarza. Kościołowi obcy jest kult świętych i obrazów.

Kalwinizm (ewangelicyzm reformowany)[edytuj | edytuj kod]

Zwierzchnik: bp Marek Izdebski

Ewangelicy reformowani, podobnie jak pozostali protestanci opierają się na pięciu zasadach protestantyzmu, przyjmując także pięć punktów kalwinizmu. Oprócz zasady sola scriptura, sola gratia i solus Christus istotne dla reformowanej teologii są też zasady: soli Deo gloria – czcić należy wyłącznie Trójjedynego Boga, oraz Ecclesia Reformata et Semper Reformanda – doktryny muszą być stale sprawdzane przez Biblię. Charakterystyczną doktryną kalwinizmu jest predestynarianizm. Kościół sprawuje dwa sakramenty: chrzest i Wieczerzę Pańską. Kościół Ewangelicko-Reformowany ma 8 parafii, 2 grupy i 10 duchownych.

Zwierzchnik: pastor Bogumił Jarmulak

Kościół wyznaje klasyczny kalwinizm. W swoim nauczaniu odwołuje się do Jana Kalwina i Marcina Lutra. Księgami wyznaniowymi są trzy formy jedności. Teologia i sakramenty podobnie, jak w Kościele Ewangelicko-Reformowanym. Ewangeliczny Kościół Reformowany nie uznaje praktykowanego w Kościele Ewangelicko-Reformowanym wyświęcania kobiet na pastorki oraz stanowczo sprzeciwia się teologii liberalnej. Należy do konserwatywnego nurtu ewangelicznego. Ewangeliczny Kościół Reformowany popiera kreacjonizm i jest przeciwny teorii ewolucji. Zrzesza 4 zbory obsługiwane przez 7 pastorów.

Metodyści[edytuj | edytuj kod]

Zwierzchnik: bp Edward Puślecki

Metodyści postrzegają Pismo Święte jako jedyny autorytet duchowy, czczą wyłącznie Trójjedynego Boga, zaś zasługi zbawienia przypisują wyłącznie Jezusowi Chrystusowi. Podobnie jak inni protestanci odrzucają kult świętych. Metodyści wierzą w zbawienie tylko z łaski i tylko przez wiarę do którego prowadzą cztery szczeble: usprawiedliwienie, odrodzenie, łaska Ducha i uświęcenie. Wykładnię teologii metodystycznej stanowią pisma pastora Jana Wesleya. Kościół ma dwa okręgi, 36 parafii i 30 kaznodziejów. Sprawuje dwa sakramenty: chrzest i Wieczerzę Pańską.

Zwierzchnik: Vibeke Krommenhoek

Armia Zbawienia jest związkiem wyznaniowym wywodzącym się z tradycji wiary metodyzmu, ewangelikalizmu i ruchu uświęceniowego. Kościół zorganizowany jest jako organizacja paramilitarna. Zwierzchnikiem Armii jest generał. Żołnierze (wierni) są zrzeszeni w korpusach (zborach), na czele których stoją kapitanowie (pastorzy). Celem Armii Zbawienia jest głoszenie ewangelii i działalność społeczno-filantropijna. Wiernych obowiązuje zakaz spożywania alkoholu, palenia tytoniu, uprawiania hazardu. W Polsce Armia Zbawienia ma korpus w Warszawie.

Baptyści[edytuj | edytuj kod]

Zwierzchnik: Przewodniczący Rady Kościoła Gustaw Cieślar

Baptyści wierzą w Trójjedynego Boga, któremu jako jedynemu oddają chwałę. Uznają Biblię za jedyne i nieomylne źródło objawienia, zaś ofiarę Jezusa na krzyżu postrzegają jako zakończoną i w pełni wystarczalną do zbawienia. Podkreślają konieczność osobistego nawrócenia (nowonarodzenia) i przyjęcia chrztu w wieku świadomym na wyznanie wiary. Baptyści nie wierzą w istnienie sakramentów jako środków łaski. Przyjmują dwa ustanowienia: chrzest wiary dokonywany przez zanurzenie w wodzie oraz Wieczerzę Pańską (memorializm). Nabożeństwa, w których centrum znajduje się kazanie, cechuje prostota, spontaniczność i brak sztywnych form liturgicznych. Kościół Chrześcijan Baptystów ma 9 okręgów, ponad 80 zborów i 30 placówek na terenie całego kraju.

Zwierzchnik: Pastor Jan Tołwiński

Konserwatywny Kościół Baptystyczny związany z nurtem fundamentalistycznym. Teologicznie związany z reformowanym baptyzmem. Biblijny Kościół Baptystyczny propaguje kreacjonizm i aktywnie sprzeciwia się teorii ewolucji. Wyznaje wiarę w powtórne przyjście Chrystusa w celu ustanowienia na Ziemi Tysiącletniego Królestwa (millenaryzm). Ma zbór w Warszawie, Krakowie oraz Siedlcach

Adwentyści[edytuj | edytuj kod]

Zwierzchnik: Pastor Paweł Lazar

Adwentyści dnia siódmego przyjmują Biblię jako ostateczny autorytet, oddają cześć jedynie Trójjedynemu Bogu (odrzucając kult świętych) i uznają Jezusa za jedynego pośrednika. Akceptują trzy ustanowienia: chrzest w wieku świadomym przez zanurzenie, Wieczerzę Pańską oraz umywanie nóg. Zbawienie postrzegają jako dar łaski, który otrzymać można jedynie przez wiarę. Owocem wiary są dobre uczynki, w tym przestrzeganie biblijnego dekalogu, łącznie z przykazaniem czwartym, mówiącym o święceniu soboty. Adwentyści nie uznają nauki o nieśmiertelnej duszy, a także wiecznych mękach piekielnych. Oczekują bliskiego powtórnego przyjścia Chrystusa, wskrzeszenia zbawionych i zabrania ich do nieba na tysiąc lat, po czym nastąpi Sąd Ostateczny. Powstrzymują się od palenia tytoniu, spożywania alkoholu i mięs nieczystych. Wierzą w świątynię niebiańską i wielki bój. Kościół liczy 3 diecezje, 14 okręgów i około 115 zborów.

Zwierzchnik: Paweł Zając

Adwentyści reformowani przyjmują te same podstawy wiary, co Kościół Adwentystów Dnia Siódmego. Ponadto wyznają chrześcijański pacyfizm i odmawiają służby wojskowej. Wierni stosują dietę wegetariańską, wzorując się na pierwotnym jadłospisie Adama i Ewy opisanym w Biblii. Kościół Adwentystów Dnia Siódmego Ruch Reformacyjny przeciwny jest ekumenizmowi, wierni zachowują neutralność polityczną. Kościół ma charakter konserwatywny. Liczy kilka zborów w różnych rejonach Polski.

Zwierzchnik: Józef Ślachetka

Niewielka społeczność adwentystów reformowanych, wyznająca te same poglądy, co Adwentyści Dnia Siódmego Ruch Reformacyjny. Charakteryzuje ich nieco bardziej liberalne stanowisko w sprawie rozwodów i powtórnych małżeństw (dopuszczenie tzw. wyjątku cudzołóstwa). Kościół ma trzy zbory: Poznań, Bytom i Ropa.

Zielonoświątkowcy[edytuj | edytuj kod]

Zwierzchnik: Bp Prezbiter Naczelny Marek Kamiński

Zielonoświątkowcy opierają się wyłącznie na Biblii. Nie uznają kultu świętych, czcząc jedynie Trójjedynego Boga. Wierzą, iż dzięki zasługom Jezusowej ofiary każdy człowiek może pojednać się z Bogiem poprzez opamiętanie i świadome nawrócenie (nowonarodzenie). Chrzest w wieku świadomym dokonywany jest przez zanurzenie. Praktykowana jest również Wieczerza Pańska. Cechą charakterystyczną jest przekonanie o tzw. drugim błogosławieństwie (chrzcie w Duchu Świętym), któremu towarzyszy nadnaturalne mówienie nieznanymi językami. Zielonoświątkowcy wierzą w aktualność wszystkich nadnaturalnych darów Ducha Świętego, praktykując prorokowanie, wypędzanie demonów, uzdrawianie itp. Nabożeństwa pozbawione są liturgii, składają się ze spontanicznego uwielbienia Boga pieśniami, oklaskami, okrzykami, modlitw oraz kazania. Kościół Zielonoświątkowy w RP ma 7 okręgów i 217 zborów.

Zwierzchnik: Prezbiter Naczelny Andrzej Nędzusiak

Jeden z Kościołów charyzmatycznych, wyznający podobne przekonania, jak Kościół Zielonoświątkowy w RP. Każdy zbór Kościoła jest niezależny i autonomiczny. Kościół ma charakter federacyjny. Kościół Boży w Chrystusie ma 63 zbory i 5 misji w całej Polsce.

Zwierzchnik: Prezbiter Naczelny Roman Jawdyk

Chrześcijańska Wspólnota Zielonoświątkowa zrzesza konserwatywne zbory pentakostalne. Przekonania wspólnoty są podobne do tych wyznawanych przez inne Kościoły zielonoświątkowe. Wspólnota ma jednak charakter fundamentalny, odwołując się do historycznego pentakostalizmu i stanowczo odrzucając elementy współczesnego ruchu neocharyzmatycznego, które były nieznane pierwotnej pobożności zielonoświątkowej. Oprócz chrztu i Wieczerzy Pańskiej praktykuje również umywanie nóg. Podkreśla ważność prowadzenia świętego życia wypełnionego darami i owocami Ducha Świętego. Wspólnota wierzy w chrzest Duchem Świętym objawiający się w mówieniu językami. Wierni odmawiają odbywania służby wojskowej. Do Chrześcijańskiej Wspólnoty Zielonoświątkowej należą 26 zborów.

Zwierzchnik: Prezbiter Naczelny Andrzej Jeziernicki

Kościół podzielający te same zasadnicze nauki i praktyki, jak Kościół Zielonoświątkowy w RP i Kościół Boży w Chrystusie. Podobnie, jak w Kościele Bożym w Chrystusie każdy zbór jest autonomiczny. Dlatego też w łonie tego wyznania spotkać można zarówno konserwatywne zbory pentakostalne (powołujące się na Wyznanie Wiary Chrześcijan Wiary Ewangelicznej), jak też wspólnoty o charakterze neozielonoświątkowym. Kościół ma 14 zborów.

Zwierzchnik: Prezbiter Naczelny Tadeusz Krzok

Wspólnota zrzesza konserwatywne zbory zielonoświątkowe w regionie bieszczadzkim. Charakteryzuje się pierwotną pobożnością zielonoświątkową, odrzucając elementy neocharyzmatyczne podobnie jak Chrześcijańska Wspólnota Zielonoświątkowa. Wspólnota pielęgnuje swoją protestancką tożsamość, sięgającą korzeniami do Kościoła luterańskiego na Śląsku. Do wspólnoty należy 6 zborów i 1 placówka.

Zwierzchnik: Piotr Pilch

Wspólnota zielonoświątkowa nawiązująca do wczesnej tradycji zielonoświątkowej Związku Stanowczych Chrześcijan. Zbór kładzie nacisk na prowadzenie zwycięskiego, świętego życia, które dostępne jest dla każdego napełnionego Duchem chrześcijanina.

Zwierzchnik: Giennadij Lipiniuk

Wspólnota z nurtu zielonoświątkowców jednościowych, wierząca, że Ojciec, Syn i Duch Święty są różnymi przejawami jednej i tej samej osoby Boskiej, którą jest Jezus Chrystus. Zbór wierzy, iż zbawienie jest dostępne dla tych, którzy się opamiętają, ochrzczą się w wieku świadomym „w imię Pana Jezusa” i otrzymają chrzest Ducha Świętego, który objawia się w mówieniu nieznanymi językami.

Kościoły Chrystusowe[edytuj | edytuj kod]

Zwierzchnik: Prezbiter Naczelny Andrzej Bajeński

Kościoły Chrystusowe (zwane też campbellitami) opierają się jedynie na Biblii, odrzucając wszelkie creda i katechizmy. Wierni czczą wyłącznie Boga w osobach Ojca, Syna i Ducha Świętego, nie używając jednak określenia „Trójca”. Nauczają, iż dzięki śmierci Syna Bożego każdy człowiek może zostać zbawiony za darmo, przez wiarę w Jezusa Chrystusa. Kościoły Chrystusowe udzielają chrztu osobom, które w wieku świadomym przeżyły nawrócenie. Wierni praktykują też pamiątkę Wieczerzy Pańskiej. Kościół ma 47 zborów.

Zwierzchnik: Walenty Dawidów

Jeden z reprezentantów nurtu Kościołów Chrystusowych (campbellitów) w Polsce. Doktryna podobna jak w przypadku innych Kościołów Chrystusowych. Podczas nabożeństw głośno modlą się wyłącznie mężczyźni; nie używa się do nabożeństwa instrumentów muzycznych. Kościół Chrystusowy uważa, iż człowiek dostępuje zbawienia z łaski Bożej, nie z uczynków. Podkreśla, iż do zbawienia prowadzi: opamiętanie, wiara oraz chrzest wodny, uznawany za środek łaski przez który człowiek dostępuje synostwa Bożego. Kościół ma 6 zborów.

Ruch ewangelicznych chrześcijan[edytuj | edytuj kod]

Zwierzchnik: Prezbiter Naczelny Tadeusz Tołwiński

Narodzony w Rosji ruch ewangelicznych chrześcijan pod przywództwem Jana Prochanowa, zwanego też „reformatorem Wschodu”, teologicznie ma wiele wspólnego z baptyzmem. Członkowie starają się opierać wyłącznie na Biblii, oddają chwałę jedynie Trójjedynemu Bogu i uznają Chrystusa za jedynego orędownika. Zbawienie postrzegane jest jako niezasłużony dar łaski dostępny dzięki wierze i udzielany poprzez nowe narodzenie (wyznanie Jezusa w modlitwie Panem i Zbawicielem). Praktykuje się dwa ustanowienia: chrzest i Wieczerzę Pańską (memorializm). Kościół składa się z 52 zborów, placówek i stacji misyjnych, zrzeszających łącznie 2090 wiernych.

Zwierzchnik: Pastor Jan Tomczyk

Niezależny Kościół wywodzący się z ruchu ewangelicznych chrześcijan Jana Prochanowa. Ma zbór w Bydgoszczy oraz 1 placówkę. Do 2003 r. działał w ramach Kościoła Ewangelicznych Chrześcijan.

Bracia plymuccy[edytuj | edytuj kod]

Zwierzchnik: Jerzy Karzełek

Ruch braterski postrzega Biblię jako jedyne źródło wiary, wierzy i czci jedynie Trójjedynego Boga, wierzy, iż w zadośćuczynną śmierć krzyżową Chrystusa i możliwość pojednania się z Bogiem człowieka z łaski Bożej poprzez wiarę. Wierzą w rychłe przyjście Chrystusa, któremu towarzyszyć będzie porwanie Kościoła (zniknięcie zbawionych z Ziemi). Praktykuje chrzest wiary w wieku świadomym przez zanurzenie. Nabożeństwa mają prostą formę i są sprawowane wyłącznie w imię Jezusa. Każdej niedzieli obchodzona jest Wieczerza Pańska (nazywana „łamaniem chleba”) pod postacią chleba i wina. W ruchu braterskim nie ma duchownych, zaś na zgromadzeniach przemawiać może każdy.

Zwierzchnik: Oskar Schier

Podczas, gdy Kościół Wolnych Chrześcijan należy do tzw. plymuckich braci otwartych, Stowarzyszenie Zborów Chrześcijan wywodzi się z tradycji tzw. braci zamkniętych. Nabożeństwa z reguły odbywają się w domach przy stole z chlebem i winem, nie zaś w domach modlitwy. Stowarzyszenie ma charakter konserwatywny i nie utrzymuje związków z innymi wyznaniami ewangelicznymi. Występuje wiele tzw. odcieni zamknięcia, charakterystycznych dla tej grupy braci plymuckich. Stowarzyszenie uważa, iż chrześcijanin powinien składać „dobre świadectwo”. Zasady te są bardziej rygorystyczne, niż w przypadku braci otwartych. Stosuje się dyscyplinę zborową i praktykę wyłączania.

Sabatarianie (poza adwentystami)[edytuj | edytuj kod]

Zwierzchnik: Prezbiter Naczelny Roman Witek

Chrześcijanie dnia sobotniego to powstała w Polsce wspólnota sabatariańskich protestantów. Ewangeliczni Chrześcijanie Dnia Siódmego, jak byli znani przed wojną, wierzą, iż potrzebą każdego człowieka jest przyjęcie daru zbawienia. Nowonarodzenie można otrzymać z łaski Bożej poprzez przyjęcie Jezusa jako Pana. Chrzest dokonywany jest przez zanurzenie osoby w wieku świadomym. Wieczerzy Pańskiej towarzyszy umywanie nóg. Kobiety nakrywają głowy do modlitwy i prorokowania. Kościół wierzy w aktualność biblijnego dekalogu, w tym przestrzegania soboty jako dnia świętego, odrzuca trynitaryzm i koncepcję nieśmiertelnej duszy. Przyjmuje millenaryzm. Kościół Chrześcijan Dnia Sobotniego ma 25 zborów zrzeszonych w kilku okręgach.

Zwierzchnik: Emil Stekla

Zbory Boże są wspólnotą federacyjną opierającą się wyłącznie na Biblii i uznającą jedyne pośrednictwo Chrystusa. Każdy zbór jest niezależny. Zbory łączy przede wszystkim wspólne wyznawanie Jezusa Chrystusa Panem i Zbawicielem oraz przestrzeganie biblijnych dziesięciu przykazań, łącznie z przykazaniem o świętości dnia sobotniego. W pozostałych kwestiach istnieje duża swoboda i płaszczyzna do własnego zdania. Zbory praktykują chrzest wodny, Wieczerzę Pańską i umywanie nóg, a także wkładanie rąk i chrzest w Duchu Świętym. Istnieje 8 niezależnych zborów.

Działalność[edytuj | edytuj kod]

Organizacje[edytuj | edytuj kod]

Uczelnie[edytuj | edytuj kod]

Czasopisma[edytuj | edytuj kod]

Tytuł Częstotliwość Wyznanie
Chrześcijanin Miesięcznik Kościół Zielonoświątkowy w RP
Duch Czasów Kwartalnik Kościół Chrześcijan Dnia Sobotniego
Głos Adwentu Miesięcznik Kościół Adwentystów Dnia Siódmego
Głos Ewangeliczny Kwartalnik Kościół Ewangelicznych Chrześcijan
Głos Kaznodziejski Kwartalnik Kościół Chrześcijan Dnia Sobotniego
Idź pod prąd Miesięcznik Kościół Nowego Przymierza
Jednota Dwumiesięcznik Kościół Ewangelicko-Reformowany w RP
Łaska i Pokój Miesięcznik Kościół Wolnych Chrześcijan w RP
Magazyn Chrześcijański „Cel” Kwartalnik Chrześcijański Kościół Reformacyjny
Myśl Protestancka Kwartalnik Środowisko Kościołów protestanckich
Słowo i Myśl Miesięcznik Polskie Towarzystwo Ewangelickie
Słowo i Życie Kwartalnik Kościół Chrystusowy w RP
Słowo Prawdy Miesięcznik Kościół Chrześcijan Baptystów
Znaki Czasu Miesięcznik Kościół Adwentystów Dnia Siódmego
Zwiastun Ewangelicki Dwutygodnik Kościół Ewangelicko-Augsburski w RP
Droga Prawda Życie Dwumiesięcznik Chrześcijańska Wspólnota Zielonoświątkowa

Przypisy

  1. Statystyki Kościołów i związków wyznaniowych w Polsce
  2. Zofia Zielińska, Polska w okowach „systemu północnego” 1763-1766, Kraków 2012, s. 53.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]