Szlak turystyczny

Szlak turystyczny – trasa wycieczkowa oznaczona specjalnymi symbolami wyznaczającymi jej przebieg i ułatwiającymi odnalezienie właściwej drogi.

Symbole używane przy znakowaniu szlaku pieszego w Polsce przez PTTK.

Oznaczenia szlaków – od góry: konnego, narciarskiego, pieszych

Standardowe oznakowanie szlaku

Fantazja znakarzy – niestandardowy znak

Tablica wskazująca szlaki turystyczne w Górach Stołowych, Pasterka k. Kudowy Zdroju

Węzeł szlaków pieszych na Pomorzu Zachodnim – trasa do punktów docelowych podawana jest w kilometrach, a nie (jak w rejonach górskich) w szacowanych czasach przejść

Podział szlaków

Zarząd Główny PTTK wyróżnia następujące rodzaje szlaków ze względu na sposób przemieszczania się:

• szlaki piesze (górskie i nizinne)
• szlaki rowerowe (górskie i nizinne)
• szlaki kajakowe
• szlaki jeździeckie (górskie i nizinne)
• szlaki narciarskie (górskie i nizinne)

Nie jest to jedyny podział szlaków, np. ze względu na zwiedzane obiekty i charakter szlaki można podzielić na:

• szlaki historyczne
• szlaki przyrodnicze
• szlaki pielgrzymkowe
• inne szlaki turystyczne.

Ponadto pośród szlaków pieszych, oprócz podstawowych szlaków turystycznych, wyróżnia się szlaki spacerowe, szlaki dojściowe i ścieżki dydaktyczne (np. przyrodnicze, historyczne). Szlaki rowerowe nie są drogami rowerowymi w rozumieniu Ustawy "Prawo o ruchu drogowym".

Szlaki piesze

Szlaki turystyczne są znakowane w celu ułatwienia turystom dotarcia do najciekawszych miejsc regionu. Szlaki lądowe wykorzystują biegnące w terenie drogi i ścieżki, szlaki wodne przebiegają zaś przez spławne akweny i cieki wodne. Ze względów historycznych większość szlaków w Polsce ma oznakowanie zgodne z instrukcją znakowania szlaków turystycznych PTTK.

W Polsce na obszarze parków narodowych i rezerwatów przyrody są to zazwyczaj jedyne dopuszczalne trasy, po których mogą poruszać się turyści bez specjalnego zezwolenia.

Znakowanie

W Polsce przyjęte jest oznaczanie szlaku pieszego za pomocą trzech przylegających do siebie poziomych pasków, umieszczanych na drzewach, murach, skałach itp. Dwa zewnętrzne paski są barwy białej, natomiast środkowy jest wypełniony czarną, czerwoną, niebieską, zieloną czy żółtą farbą. Podstawowy znak ma wymiary 9×15 cm.

Kolor, którym oznaczony jest szlak nie ma związku z trudnością szlaku dla turysty pieszego, w przeciwieństwie do oznaczeń szlaków narciarskich – gdzie kolor określa stopień trudności trasy narciarskiej.

• szlak główny jest zawsze oznaczony kolorem czerwonym np. Główny Szlak Beskidzki, Główny Szlak Sudecki, Główny Szlak Gór Świętokrzyskich, Szlak Orlich Gniazd na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej, Szlak Okolic Łodzi

Szlak główny zwykle jest poprowadzony przez najbardziej spektakularne a jednocześnie najciekawsze krajobrazowo i przyrodniczo miejsca danego regionu (w górach zwykle przez najwyższe kulminacje danego pasma). Na pewno nie obejmuje jednak wszystkich wartych zobaczenia atrakcji w danym regionie gdyż jest to niemożliwe. Często do bardzo interesujących miejsc nie są poprowadzone w ogóle szlaki turystyczne. Kolor czerwony oznacza też inne szlaki biegnące w danym terenie niekoniecznie będące szlakiem głównym.

• kolor niebieski wyznacza szlaki pokonujące duże odległości – dalekobieżne
• żółtym znakuje się krótkie szlaki łącznikowe, czasami też dojściowe
• zielony oznacza szlak doprowadzający do charakterystycznych miejsc
• kolor czarny wyznacza krótki szlak dojściowy.

Są to oznaczenia umowne, od których odchodzi się coraz częściej.

Jakiekolwiek prace znakarskie na terenie parków narodowych wykonuje PTTK w porozumieniu z dyrekcjami parków, zaś poza parkami można spotkać zarówno szlaki znakowane przez PTTK jak i szlaki znakowane przez inne instytucje (np. gminy, zarządy parków krajobrazowych itp.). Część szlaków znakowanych nie przez PTTK stosuje oznaczenia zgodne z PTTK, ale część stosuje swoje własne, nietypowe.

Znakowanym szlakom turystycznym może towarzyszyć odpowiednia infrastruktura turystyczna: tablice z opisem szlaku, czasami przejścia itp., miejsca do odpoczynku i ochrony przed złymi warunkami atmosferycznymi, sztuczne ułatwienia, spotykane zwłaszcza na terenach wysokogórskich, w postaci schodów, poręczy, drabinek, klamr, łańcuchów itp.

Historia znakowania w Karpatach

Powstałe w 1873 r. Galicyjskie Towarzystwo Tatrzańskie (potem Towarzystwo Tatrzańskie i Polskie Towarzystwo Tatrzańskie) za jeden z celów postawiło sobie zachęcanie do zwiedzania gór, ułatwianie dostępu i pobytu w nich turystom. Realizując te cele od roku 1874 rozpoczęto budowę m.in. ścieżek turystycznych. Z czasem zaistniała potrzeba umieszczania na ścieżkach dodatkowych znaków orientacyjnych – głównie malowanych farbą. Pierwszy polski szlak za pomocą drogowskazów wyznakował Leopold Wajgel już w 1880 (Żabie – Krasny Łuh – Howerla). Począwszy od 1887, gdy Walery Eljasz wyznacza szlak do Morskiego Oka, rozpoczęto udostępnianie tatrzańskich dolin aż po śmiałe szlaki graniowe, takie jak np. Orla Perć (ks. Walenty Gadowski w latach 1903-1906). Od 1893 r. powstają pierwsze szlaki turystyczne w Beskidach Zachodnich – niemiecka organizacja Beskidenverein oznakowała trasy w okolicach Klimczoka, Szyndzielni i Magurki (nie wiemy jednak w jakiej formie), w 1894 wytyczyła czerwony szlak na Babią Górę, najpierw od strony węgierskiej, a następnie od galicyjskiej (1895).

Z początku szlaki turystyczne malowano cynobrem (czerwony minerał – siarczek rtęci HgS). Było to podyktowane bardzo dużą trwałością tak powstałych znaków. Miały one postać pojedynczego czerwonego paska. Później dla lepszej widoczności znaku zaczęto dodawać drugi pasek biały, co jednak upowszechniło się dopiero po 1914 roku. Pierwszą szczegółową instrukcję znakowania szlaków zaproponował w roku 1924 Feliks Rapf. W niej już znalazł się znak szlaku pieszego znany w Polsce dzisiaj – dwa białe paski z kolorowym w środku (5 kolorów do wyboru; po raz pierwszy uczyniło tak Beskidenverein w 1897 w rejonie Babiej Góry).

Mimo to na międzywojennych mapach topograficznych WIG-u widnieje 6 kolorów szlaków:

• C — czerwony,
• N — niebieski,
• Z — zielony,
• Ż — żółty
• S — czarny (sadza)
• B — biały

Ważnym wydarzeniem w historii szlaków turystycznych była tzw. wojna na pędzle (1925–1927) między Beskidenverein a Polskim Towarzystwem Tatrzańskim. Chodziło w niej o zapobieżenie monopolowi niemieckiemu w Beskidach Zachodnich. Na porządku dziennym było wzajemne przemalowywanie szlaków turystycznych (stąd nazwa). Po stronie polskiej w działaniach tych wyróżnili się szczególnie osiemnastoletni gimnazjalista z bielskiego gimnazjum im. Asnyka Władysław Midowicz, który poświęcił całe wakacje w roku 1925 na znakowanie polskich szlaków w rejonie Beskidu Żywieckiego (m.in. 11 czerwca 1925 r. w przeciągu niecałych dziesięciu godzin, wytyczył i wyznakował najefektowniejszą ścieżkę Beskidów, zwaną Percią Akademików), oraz profesor Stanisław Merta wraz z synem Józefem Mertą (studentem Uniwersytetu Jagiellońskiego), którzy w czasie wakacji 1927 r. przeznakowali prawie wszystkie dotychczasowe oznakowania BV w obrębie Babiej Góry i Pilska.

Historia znakowania w Sudetach

Symbole szlaków w czeskich Karkonoszach – tzw. muttichovki

W Sudetach najbardziej aktywną organizacją w znakowaniu szlaków było niemieckie Morawsko-Śląskie Sudeckie Towarzystwo Górskie (w samych Jesionikach w okresie międzywojennym wyznaczyło 2000 kilometrów szlaków). Znaki przybrały tam formę dwukolorowych rombów już od końca XIX wieku. Dodatkowo w czechosłowackich Karkonoszach od 1923 oznaczano też szlaki czerwonymi symbolami (tzw. muttichovkami, od nazwiska pomysłodawcy i autora; każdy obiekt docelowy miał przypisany inny symbol) – celem była "neutralizacja" oznaczeń w dobie czesko-niemieckich sporów o język, jaki powinien znaleźć się na drogowskazach. Po II wojnie światowej zarówno po polskiej jak i czeskiej stronie zastąpiono je znakami używanymi obecnie, jednak przedwojenne symbole graficzne po stronie czeskiej pozostawiono i służą turystom do dnia dzisiejszego (w okresie międzywojennym oznaczano też tak szlaki prowadzące do niektórych obiektów po dzisiejszej polskiej stronie, np. do nieistniejącego już Schroniska Księcia Henryka czy Strzechy Akademickiej).

Znakowanie po 1945 roku

Po II wojnie światowej i po połączeniu 17 grudnia 1950 PTT i PTK w PTTK, szlaki turystyczne rozpoczęły ekspansję również na nizinach. Początkowo znakowano wyłącznie szlaki piesze, lecz już wkrótce pojawiły się szlaki rowerowe (w latach 90.) i wodne. Pomysł znakowania szlaków jeździeckich pojawił się dopiero w latach dziewięćdziesiątych XX wieku, gdy umożliwiła ich znakowanie gęsta sieć ośrodków turystyki jeździeckiej (szlaki jeździeckie ze względu na swoją specyfikę muszą mieć w odległości jednego dnia wędrówki ośrodki jeździeckie). Powstają również trasy dla turystów zmotoryzowanych – oznakowane w terenie specjalnymi tablicami (np. Szlak Piastowski i Trasa Kórnicka w województwie wielkopolskim).

W roku 2003 w Polsce wyznaczonych było 58 292 km szlaków turystycznych, w większości pieszych. Z tej liczby 9211 km stanowiły szlaki rowerowe, a 785 km narciarskie.

Szlak śladami dobrego wojaka Szwejka

Znakowanie w Europie

Oznaczenie szlaków w Rumunii

W Czechach i na Słowacji znakowanie szlaków pieszych jest prawie identycznie z polskim – dwa białe paski z kolorowym w środku. Różnice polegają na rozmiarach oznaczeń w terenie – są one węższe niż w Polsce; czasami także pomiędzy paskiem kolorowym, a białymi występuje niewielka przerwa. W Republice Czeskiej na tablicach podawane są kilometry, natomiast na Słowacji, podobnie jak w Polsce, czasy przejść. W tych dwóch krajach nie występują szlaki turystyczne w kolorze czarnym. Również na Węgrzech szlaki turystyczne znakowane są dwoma białymi paskami i jednym kolorowym w środku (bez czarnego).

W innych krajach Europy oznaczenia szlaków są bardzo różne – każdy kraj ma swoje własne regulacje.

W Norwegii nie ma kolorów szlaków – wszystkie oznaczane są czerwoną literą "T". Dodatkowo turyści często wznoszą na kamienne kopczyki, aby łatwiej było odnaleźć szlak w terenie.

W Rumunii rejony górskie oznakowane są różnymi symbolami geometrycznymi (krzyż, koło, pionowe kreski) w trzech kolorach (żółty, niebieski i czerwony). Na tablicach umieszczone są czasy przejść lub (rzadziej) odległości.

W państwach byłej Jugosławii symbolem szlaku jest białe kółko otoczone czerwonym paskiem. Na tablicach informacyjnych podaje się szacowane czasy przejść.

Ta sekcja jest zalążkiem. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Znane szlaki piesze w Polsce i Europie

• Główny Szlak Beskidzki im. Kazimierza Sosnowskiego
• Główny Szlak Gór Świętokrzyskich
• Główny Szlak Sudecki im. Mieczysława Orłowicza
• Europejski długodystansowy szlak pieszy E3
• Szlak Nadmorski
• Mały Szlak Beskidzki
• Podwarszawski Szlak Okrężny
• Szlak martyrologii
• Szlak Orlich Gniazd
• Szlak Warowni Jurajskich
• Szlak Zamków Piastowskich
• Szlak Piastowski
• Droga św. Jakuba
• Szlak Romański
• Szlak Cysterski
• Szlak Tatarski – Duży , Mały

Szlaki samochodowe

Znakowanie w Polsce

Znak "samochodowy szlak turystyczny" (E–22a)

Znak "obiekt na samochodowym szlaku turystycznym" (E–22b)

Szlaki samochodowe znakowane są biało-brązowymi tablicami, nie powinny one przebiegać autostradą i drogą ekspresową. Znaki turystyczne umieszczane przy autostradach lub drogach ekspresowych informują o obiektach z listy UNESCO, parkach narodowych i innych obiektach o dużym znaczeniu. O tym, jaki obiekt warto oznakować decyduje kapituła przy Polskiej Organizacji Turystycznej. Obiekty przy pozostałych drogach krajowych zatwierdza do oznakowania kapituła przy Regionalnej Organizacji Turystycznej, z wyjątkiem dróg miejskich, powiatowych i gminnych, gdzie swoją opinię musi wyrazić Lokalna Organizacja Turystyczna.

Drogowskaz „samochodowy szlak turystyczny” stosowany jest na początku wyznaczonego szlaku. Na tablicy obok nazwy szlaku mogą być umieszczone symbol szlaku oraz symbol organizacji turystycznej wytyczającej szlak. Inne drogowskazy umieszczone wzdłuż trasy wskazują kierunek, odległość i nazwę atrakcji turystycznej.

Niektóre szlaki samochodowe w Polsce

• Szlak Kopernikowski 232 km
• Szlak Pętli Grunwaldzkiej 263 km
• Szlak Kanału Elbląskiego 278 km
• Szlak Fortyfikacji Mazurskich 438 km
• Szlak Zamków Gotyckich
• Szlak Zabytków Techniki
• Szlak Fryderyka Chopina
• Kraina Otwartych Okiennic 107 km
• Szlak rękodzieła ludowego 72 km
• Szlak Architektury Drewnianej

Galeria szlaków turystycznych z innych krajów

• 

  Rozdroże szlaków turystycznych w Chorwacji

• 

  Oznaczenie szlaku turystycznego w Norwegii

• 

  Skrzyżowanie szlaków turystycznych w Izraelu

• 

  Szlaki turystyczne na Węgrzech

Linki zewnętrzne

• Zasady znakowania dróg znakami turystycznymi. Polska Organizacja Turystyczna.
• Instrukcja znakowania szlaków PTTK. Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze, 2007.
• PTTK: wykaz nizinnych szlaków pieszych. Komisja Turystyki Pieszej Zarządu Głównego PTTK.
• Wybrane szlaki turystyczne oznakowane przez PTTK.
• Szlaki turystyczne na mapie Zumi