104 Kompania Syndykalistów

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Tablica poświęcona 104 Kompanii Syndykalistów na ścianie Pałacu Krasińskich
Tablica na Starym Mieście

104 Kompania Związku Syndykalistów Polskich – oddział bojowy Rejonu I Obwodu Śródmieście AK wywodzący się ze Związku Syndykalistów Polskich uczestniczący w powstaniu warszawskim.

Geneza oddziału[edytuj | edytuj kod]

104 kompania została sformowana w ramach Armii Krajowej w 1943, na bazie oddziału bojowego Związku Syndykalistów Polskich. Początkowo oddział funkcjonował jako pluton 1028 Rejonu I Obwodu śródmieście AK[1].

Po przeformowaniu w kompanię, weszła ona w skład I Zgrupowania I Rejonu. Przed powstaniem została wyodrębniona ze zgrupowania i stanowiła odwód komendanta I Rejonu w składzie:

  • dowódca - ppor. rez. Kazimierz Puczyński "Wroński";
  • zastępca - ppor. rez. Witold Potz "Koperski";
  • szef - Stefan Zakrzewski "Zagórski";
  • Pluton 1128 - ppor. Roman Kozłowski "Szczerba";
  • Pluton 1129 - NN
  • Pluton 1130 - NN "Jordan"[2].

30 lipca kompania otrzymała z dowództwa Rejonu 12 granatów Sidolówek. Kwatera kompanii znajdowała się w fabryce firanek Szlenkiera przy ul. Świętojerskiej 10. W dniu 1 sierpnia przed godz. 17.00, dotarło tam sześćdziesięciu żołnierzy, w tym piętnaście kobiet. Uzbrojenie stanowiły: 5 pistoletów, 200 sztuk amunicji, dwa rewolwery i 12 granatów[3].

Udział w powstaniu[edytuj | edytuj kod]

Pierwszy atak na szkołę przy ul. Barokowej nie udał się. W nocy z 1 na 2 sierpnia wskutek napływu ochotników kompania została przeformowana. Podporządkowano ją Zgrupowaniu "Róg" w ramach Grupy "Północ" pod dowództwem płk. Karola Ziemskiego "Wachnowski".

Początkowo 104. kompania ZSP liczyła ok. 50 ludzi, ale w miarę walk dołączali do niej nowi żołnierze, głównie ochotnicy, w wyniku czego już 3 sierpnia doszła do stanu ok. 360 osób. Uzbrojenie na początku walk wynosiło jedynie 5 pistoletów i 10-12 granatów własnej produkcji, ale szybko poprawiło się, zwłaszcza po zdobyciu 2 sierpnia Pałacu Krasińskich i w wyniku dalszych zdobyczy na Niemcach. Dowództwo kompanii stworzyło dla niej zaplecze aprowizacyjne w postaci kuchni polowej, w której wypiekano także chleb, i magazynów żywności, a także szpitala polowego (na jego czele stał strz. z cenzusem dr med. Adam Krakowski ps. "dr Adam" (od 16 sierpnia ppor., 26 sierpnia odznaczony Krzyżem Walecznych). Dożywiano również ludność cywilną. Przy kompanii działała grupa prasowo-informacyjna złożona głównie z członków Związku Syndykalistów Polskich, na czele której stał jeden z przywódców ZSP Stefan Szwedowski "Wojciech". Wydawała ona dwa pisma powstańcze: "Iskra" (ukazywała się czasem 2 razy dziennie) i "Syndykalista", korzystając z własnego nasłuchu radiowego i podsłuchu telefonicznego.

1 sierpnia 104. kompania ZSP brała udział w dwóch nieudanych atakach na budynek szkoły przy ul. Barokowej 6, w którym mieścił się niemiecki szpital. W nocy większość Niemców ewakuowała się i następnego dnia szkoła została zdobyta (ok. 50 jeńców oraz sporo broni i amunicji). Uczestniczono też w ataku i zdobyciu Pałacu Krasińskich (42 jeńców oraz duże ilości broni i amunicji), walkach o Polską Wytwórnię Papierów Wartościowych oraz zdobyciu budynku Archiwum Głównego Akt Dawnych przy ul. Długiej i Centrali Telefonicznej PAST-y. Po tych walkach kompania stała się najlepiej uzbrojonym oddziałem powstańczym na Starym Mieście. 3 sierpnia kompania syndykalistów zdobyła szkołę przy ul. Rybaki 32 oraz wespół z Oddziałem "Barry" i grupą ochotników – Pałac Blanka. W następnych dniach brała udział w walkach o teren Zamku Królewskiego i pl. Zamkowego. Następnie – w związku z naporem wojsk niemieckich – toczyła walki obronne na wylotach ulic: Kanonia, Brzozowa, Świętojańska, Świętojerska i Piwna oraz o katedrę św. Jana i klasztor O.O. Jezuitów. W II połowie sierpnia jej redutą stał się tzw. Dom Profesorów przy ul. Brzozowej 12, który utrzymała do końca walk na Starym Mieście. Podczas tych walk 104. kompania ZSP występowała pod czerwono-czarnymi barwami syndykalistów, co spowodowało konflikt z żandarmerią AK, żądającą zaprzestania ich noszenia i zmiany nazwy oddziału na 104. kompanię AK. Straty w zabitych i rannych wyniosły ok. 50% ogółu stanu osobowego.

Na przełomie sierpnia i września 104. kompania w sile zaledwie ok. 70-80 ludzi (część źródeł podaje liczbę ok. 110 ludzi) ewakuowała się kanałami do Śródmieścia. Tuż przed tym wydarzeniem została pozbawiona swojego dowódcy i jego zastępcy, którzy, wracając z kwatery, zostali zasypani w jednym z domów na ul. Długiej i tam przetrwali do późnej jesieni, kiedy udało im się wydostać z miasta. W Śródmieściu 104. kompania została wcielona do Batalionu "Bończa". Następnie brała udział w walkach na Powiślu, w wyniku których do 6 września została rozbita i zdziesiątkowana. Pluton szturmowy w sile 26 ludzi pod dowództwem kpr. pchor. S. Komornickiego ps. "Nałęcz" przedostał się na Czerniaków, gdzie – w ramach Batalionu "Tum" Zgrupowania "Kryska" – uczestniczył w jego obronie m.in. na ulicach: Mączna, Solec, Idźkowskiego i Wilanowska, aż do całkowitego zajęcia dzielnicy przez Niemców. 15 września 3 ludzi z tego plutonu przeprawiło się na prawy brzeg Wisły, powracając następnego dnia w roli przewodników desantujących się oddziałów 1 Armii WP, tzw. "berlingowców". 22 września ostatnich 10 żołnierzy plutonu przepłynęło na drugą stronę Wisły, gdzie zostali wcieleni do 1 Armii WP.

Obecnie na budynku przy ul. Świętojerskiej 4/10 znajduje się tablica upamiętniająca żołnierzy 104. kompanii ZSP.

Ordre de Bataille[edytuj | edytuj kod]

  • Dowódca 104 kompanii - por. Kazimierz Puczyński "Wroński";
  • Zastępca do spraw bojowych – ppor. Witold Potz "Koperski",
  • Szef kompanii – Stefan Zakrzewski "Nałęcz II".

Kompania składała się z trzech plutonów szturmowych, plutonu rezerwowego, plutonu roboczego i plutonu służb pomocniczych. Ich obsada osobowa była następująca:

  • I pluton – d-ca Ignacy Choynowski "Rogoża" (zginął 3 sierpnia), Karol Choynowski "Karol" (ciężko ranny 11 sierpnia), pchor. NN "Nord" (zginął ok. 20 sierpnia), plut. pchor. Stanisław Narczyński "Mały";
  • II pluton – d-ca ppor. Feliks Murawa "Smaga" (ciężko chory od ok. 20 sierpnia), kpr. pchor. Mieczysław Teisseyre ps. "Teść" (ciężko ranny 27 sierpnia), kpr. pchor. Stanisław Komornicki "Nałęcz";
  • III pluton – d-ca sierż. pchor. (od 13 sierpnia ppor.) Józef Dołęgowski "Leśniewski" (zginął 28 sierpnia), st. sierż. Wacław Borowski "Ryś";
  • IV pluton – d-ca ppor. W. Wasilewski "Makowski";
  • V pluton – d-ca ppor. W. Wasilewski "Makowski";
  • VI pluton (służby pomocnicze) – bez dowódcy:
    • żandarmeria – sierż. NN "Dziadek" (zginął 2 września), Jan Kunigielis ps. "Kania";
    • pirotechnika i rusznikarstwo – por. Jerzy Konopczyński "Wiktor";
    • produkcja granatów – sierż. Hipolit Iwanik "Winiak";
    • Wojskowa Służba Kobiet – st. sierż. Maria Oneker "Ryszarda" (zginęła 22 sierpnia), Zofia Garnysz-Strzemieczna "Kopczyńska Karola".

Przypisy

  1. Oddziały Powstania Warszawskiego. Warszawa: Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych, 1988, s. 95.
  2. Piotr Matusak (pod red.): Powstanie warszawskie 1944. Wybór dokumentów. T. 2. Cz. 1. Warszawa: 2001, s. 218.
  3. Piotr Rozwadowski (pod red.): Wielka Ilustrowana Encyklopedia Powstania Warszawskiego. T. I. Warszawa: 2005, s. 578.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Śmigielski S., Na barykadach Starówki. 104 kompania ZSP-AK w Powstaniu Warszawskim, Warszawa 1992.
  • Komornicki S., Na barykadach Warszawy. Pamiętnik podchorążego Nałęcza, Warszawa 2003.
  • Komornicki S., W pułapce losu, Warszawa 2003.