Powstanie warszawskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy powstania w Warszawie w 1944. Zobacz też: inne znaczenia tego wyrażenia.
Powstanie warszawskie
II wojna światowa
Warsaw Uprising.svg
Przebieg powstania warszawskiego
1 VIII – 2 X 1944
Czas 1 sierpnia2 października 1944
Miejsce Warszawa
Terytorium Polska pod okupacją niemiecką (GG)
Wynik zwycięstwo III Rzeszy
Strony konfliktu
 III Rzesza Flaga PPP.svg Polskie Państwo Podziemne
Dowódcy
Reiner Stahel
Paul Otto Geibel
Erich von dem Bach-Zelewski
Nikolaus von Vormann
Tadeusz Bór-Komorowski
Antoni Chruściel
Tadeusz Pełczyński
Leopold Okulicki
Siły
ok. 27 tysięcy żołnierzy 47,5 tysięcy żołnierzy
Straty
ok. 2–10 tys. zabitych,
ok. 9 tys. rannych,
ok. 6 tys. zaginionych,
ok. 2 tys. w niewoli,
ok. 300 zniszczonych czołgów i dział pancernych,
10 czołgów i samochodów panc. przejętych
ok. 10–15,2 tys. zabitych żołnierzy,
120–200 tys. zabitych cywilów
ok. 5–7 tys. zaginionych żołnierzy
17,4 tys. wziętych do niewoli
Tereny opanowane przez powstańców na dzień 4 sierpnia 1944 – maksymalny zasięg terytorialny powstania.
1 sierpnia 1944 godzina „W” (17.00).
Patrol por. „Agatona” z batalionu „Pięść”
Generał „Bór” (drugi z lewej) i pułkownik „Radosław” (następny) na odprawie na Woli – okolice fabryki Kammlera 4.08.1944
Żydowskie więźniarki KZ Gęsiówka wyzwolone przez żołnierzy AK
Żołnierze AK
Załoga B-24 Liberatora z 1586 eskadry specjalnego przeznaczenia po powrocie z lotu ze zrzutami dla Warszawy. Lotnisko Brindisi, sierpień 1944
Stukas bombardujący Stare Miasto, sierpień 1944
SS-Brigadeführer Heinz Reinefarth (w czapce „kubance”) oraz żołnierze 3 pułku Kozaków Jakuba Bondarenki na Woli
Polscy cywile zamordowani na Woli przez żołnierzy niemieckich[1][2]
Systematyczne palenie miasta przez oddziały niemieckie
Powstaniec wychodzący z kanału
Łączniczki Zgrupowania Radosław
Zawiszacy – harcerska poczta polowa 1944
Ciężki moździerz oblężniczy („Ziu”) ostrzeliwuje Stare Miasto z parku na Woli
Walki uliczne w okolicach ul. Bielańskiej
Działo pancerne „Chwat” wbudowane w Barykadę na placu Napoleona
Biało-czerwone opaski noszone przez powstańców na prawym ramieniu
Kapitulacja. Warszawa – plac Politechniki, 5 października 1944
Zarówno w trakcie walk, jak i przede wszystkim po kapitulacji trwa zorganizowana akcja grabieży majątku i podpalania miasta. Brennkomanndo w akcji.
Warszawa w styczniu 1945 – straty spowodowane walkami powstańczymi i późniejszym planowym niszczeniem miasta z rozkazu A. Hitlera
Fragment Pomnika Powstania Warszawskiego w Warszawie (odsłonięty w 45. rocznicę)
Pierwszy żołd powstańczy
Obraz S. Żółtowskiego pt. „ul. Długa 1944”
Zniszczony w czasie powstania warszawskiego gmach Prudentialu, zdjęcie z roku 1945
Powstańcza mogiła na Czerniakowie
Rekonstrukcja historyczna walk na Mokotowie w 1944
Graffiti przedstawiające powstańców na tle współczesnej Warszawy

Powstanie warszawskie[3] (1 sierpnia3 października 1944[4][5]) – wystąpienie zbrojne przeciwko okupującym Warszawę wojskom niemieckim, zorganizowane przez Armię Krajową w ramach akcji „Burza”, połączone z ujawnieniem się i oficjalną działalnością najwyższych struktur Polskiego Państwa Podziemnego.

Spis treści

[edytuj] Przyczyny powstania

Od strony militarnej powstanie było wymierzone przeciwko Niemcom. Jednak jego strategicznym celem była próba ratowania powojennej suwerenności, przedwojennego kształtu granicy wschodniej, poprzez odtworzenie w stolicy Polski legalnych władz państwowych, będących naturalną kontynuacją władz przedwojennych. Miało to uniemożliwić narzucenie Polsce marionetkowych władz, uzależnionych od Związku Sowieckiego, zainstalowanych w Lublinie jako Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego. Wystąpienie w Warszawie miało także zanegować ustalony jeszcze przez aliantów, na konferencji teherańskiej pod koniec 1943, nowy porządek polityczny w Europie Wschodniej, zgodnie z którym USA i Wielka Brytania zgadzały się na prowadzoną przez Józefa Stalina politykę faktów dokonanych na ziemiach polskich. W świetle tych ustaleń powstanie warszawskie miało skomplikować podział na strefy operacyjne, w myśl którego Polska znajdowała się w strefie operacyjnej ZSRR (przez co wojska aliantów zachodnich, ani oddziały pozostające pod ich dowództwem, nie mogły tu operować – przewidywano przybycie do stolicy spadochroniarzy polskich z zachodu 1 SBSpad oraz obserwatorów alianckich).

27 lipca gubernator dystryktu warszawskiego Ludwig Fischer wydał odezwę do mieszkańców Warszawy, w której apelował o natychmiastowe stawienie się do pracy 100 000 osób w wieku 17–65 lat w celu budowy umocnień i fortyfikacji nad Wisłą do obrony przed zbliżającą się Armią Czerwoną[6] Warszawiacy zignorowali rozporządzenie jednocześnie obawiając się represji ze strony okupantów w postaci łapanek i egzekucji zakładników[7].

29 lipca do warszawiaków zaapelował przez radio moskiewskie Związek Patriotów Polskich, nawołując ludność Warszawy do powstania przeciw Niemcom. Komunikaty, będące powtórzeniem tej audycji, nadawała także czterokrotnie dnia 30 lipca 1944 roku (w godzinach: 15.00, 20.55, 21.55, i 23.00) moskiewska Radiostacja im. Tadeusza Kościuszki[8]. W obliczu zbliżania się Armii Czerwonej do Warszawy i okolic, jej sukcesów na froncie i pozytywnej oceny jej możliwości dalszej ofensywy, zdecydowano o wybuchu powstania. Wobec sprzyjającej sytuacji na froncie, polscy dowódcy przewidywali, iż powstanie powinno trwać zaledwie kilka dni[9], zaś w rzeczywistości jego walki trwały 63 dni.

[edytuj] Przebieg powstania

W dniu wybuchu powstania warszawskiego SS-Reichsführer Heinrich Himmler, powołując się na dyspozycję Hitlera, wydał rozkaz zniszczenia miasta i wyniszczenia ludności cywilnej Warszawy[10]. Rozkaz ten, według zeznań[11] Ericha von dem Bacha w Norymberdze w 1946, brzmiał następująco:

  1. Ujętych powstańców należy zabijać bez względu na to, czy walczą zgodnie z Konwencją Haską, czy też ją naruszają.
  2. Niewalcząca część ludności, kobiety i dzieci, ma być również zabijana.
  3. Całe miasto ma być zrównane z ziemią, to jest domy, ulice, urządzenia w tym mieście i wszystko, co się w nim znajduje[11].

Efektem rozkazu była eksterminacja mieszkańców warszawskiej Woli, jak również masowe mordy w innych dzielnicach Warszawy – zwłaszcza na Ochocie, Mokotowie i Śródmieściu – do których dochodziło w szczególności w pierwszych dniach sierpnia 1944 roku[12]. Niemieccy dowódcy tolerowali w dodatku gwałty i grabieże[13], dokonywane przez swych podwładnych, a czasem sami brali w nich czynny udział[14]. Skalę mordów ograniczyło częściowe uchylenie rozkazu o eksterminacji przez von dem Bacha (wieczorem 5 sierpnia), ale do doraźnych egzekucji (zwłaszcza na wziętych do niewoli powstańcach) i gwałtów dochodziło w praktyce do ostatnich dni powstania[15].

[edytuj] Straty ludzkie i materialne

Information icon.svg Osobny artykuł: Skutki powstania warszawskiego.

Straty po stronie polskiej wyniosły około 9700 zabitych i 7200 zaginionych, 5 tys. rannych żołnierzy oraz 200 tysięcy ofiar spośród ludności cywilnej[16]. Liczbę 200 tys. ofiar podał jako pierwszy przewodniczący PKWN Edward Osóbka-Morawski jeszcze podczas trwania powstania[17]. Obecnie historycy przyjmują, że straty ludności cywilnej wyniosły ok. 120–180 tys. ofiar. Wśród zabitych przeważała młodzież oraz ogromna większość warszawskiej inteligencji[potrzebne źródło].

Straty poniesione przez powstańców były też niezwykle bolesne: ok. 9700 zabitych, ok. 7200 zaginionych, ok. 25 tys. rannych i kontuzjowanych, oraz 2718 poległych i zaginionych żołnierzy 1 Armii WP („berlingowców”). Ponadto do niewoli niemieckiej wzięto 17 443 powstańców, w tym 2028 oficerów. Kilka tysięcy powstańców wyszło z Warszawy wraz z ludnością cywilną.

Straty po stronie niemieckiej wyniosły ok. 2000 poległych i ok. 10000 rannych[potrzebne źródło]. W tym straty Korpsgruppe von dem Bach wyniosły 1570 zabitych i 8374 rannych (według meldunku generała Ericha von dem Bacha-Zelewskiego z 5 października 1944 roku)[18]. Według zeznań gen. von dem Bacha, złożonych w Warszawie w 1947 roku, straty niemieckie wyniosły 10 tysięcy zabitych oraz 7 tysięcy zaginionych i 9 tysięcy rannych – dane te są kwestionowane przez część współczesnych historyków, chociaż przyjmowane przez innych[16].

Podczas walk zburzonych zostało około 25% zabudowy miasta, a po ich zakończeniu, w wyniku celowego burzenia i palenia miasta przez niemieckie oddziały niszczycielskie (niem. Vernichtungskommando), dalsze 35%. Wobec zniszczenia około 10% zabudowy w obronie miasta we wrześniu 1939 roku i 15% w wyniku powstania w getcie warszawskim, pod koniec wojny około 85% miasta leżało w gruzach. Zniszczony został wielowiekowy dorobek kulturalny i materialny.

[edytuj] Dowódcy powstania warszawskiego

Komenda Główna Armii Krajowej i Okręg Warszawa AK według stanu na dzień 31 lipca 1944[19][20]:

[edytuj] Jednostki polskie

Do działań powstańczych przystąpiły oddziały Okręgu Warszawskiego AK oraz oddziały dyspozycyjne Kedywu KG AK.

Według obliczeń Jerzego Kirchmayera stan ewidencyjny AK na terenie okręgu warszawskiego w lutym 1944 wynosił ok. 50.000 żołnierzy w tym Kedyw Komendy Głównej (ok. 2400 żołnierzy). W okręgu według tych samych danych funkcjonowało 800 plutonów (647 pełnych plutonów oraz 153 plutony „szkieletowe”) w tym 198 plutonów Wojskowej Służby Ochrony Powstania[21]. Stan bojowy oddziałów okręgu wynosił w ciągu całego powstania od 25.000 do 28.000 żołnierzy. O godzinie „W” do walki przystąpiło ok. 2500 uzbrojonych powstańców. Oddziały przystąpiły do walki w ramach zgrupowań w poszczególnych obwodach:

W odwodzie komendanta okręgu funkcjonowało Zgrupowanie „Paweł” pod dowództwem ppłk Franciszka Rataja”Paweł”. W terenie Obwodu Wola koncentrację miały oddziały dyspozycyjnej Kedywu Komendy Głównej AK tworzące Zgrupowanie „Radosław” pod dowództwem ppłk Jana Mazurkiewicza „Radosław”;

[edytuj] Struktury bojowe w trakcie powstania

W trakcie powstania Rejon I obwodu Śródmieście (bez III i VIII Zgrupowania na Powiślu) wraz z niektórymi oddziałami Rejonu 4 (Batalion in. Czarnieckiego, Batalion im. Łukasińskiego. część Batalionu „Chrobry” oraz batalionu im. Kilińskiego) zostały oddzielone na Starym Mieście, tworząc 7 sierpnia do 5 września Grupę Północ pod dowództwem płk. Karola Ziemskiego „Wachnowski”.

Główna część obwodu, stanowiła Grupę „Śródmieście”, z której taktycznie 8 sierpnia wydzielono „Podobwód Śródmieście Południowe”, obejmujący Rejon 2 oraz Rejon 3.

Drugi ośrodek walki na Żoliborzu Obwód Żywiciel, po początkowym rozproszeniu i przejściu części oddziałów do Kampinosu, od 5 sierpnia walczył jako

11 sierpnia utworzono Zgrupowanie „Żbik” stanowiące obsadę nowego rejonu 5. Zgrupowanie zostało następnie przemianowane na Zgrupowanie „Żyrafa II”, zaś dotychczasowe Zgrupowanie „Żyrafa” otrzymało nazwę „Żyrafa I”. Od 15 września Zgrupowanie „Żyrafa II” wróciło do nazwy „Żbik”. 16 sierpnia utworzono z oddziałów które przeszły z Kampinosu, Zgrupowanie „Żubr”, potem utworzono Zgrupowanie „Żaba” które zostało podporządkowane Zgrupowaniu „Żaglowiec”.

Z Żoliborzem współpracowała Grupa „Kampinos” dowodzona przez mjr Alfonsa Kotowskiego „Okoń” powstała z oddziałów obwodu warszawskiego, oddziałów żoliborskich, wolskich oraz oddziałów z nowogrodzkiego pod dowództwem por. Adolfa Pilcha „Góra”, „Dolina”.

Trzeci ośrodek walki na Mokotowie rozproszony w pierwszych dniach powstania składał się z:

[edytuj] Struktura po przeformowaniu oddziałów w Warszawski Korpus AK

Struktura wojsk regularnych została nadana oddziałom powstańczym na krótko przed wymarszem do niewoli. Lista obejmuje te oddziały, które zdekonspirowano. Żołnierze „Kedywu” wyszli z Warszawy wraz z ludnością cywilną lub w składzie innych jednostek. Oddziały AL i KB wyszły również w sposób niezorganizowany. Ich żołnierzom wydano legitymacje Armii Krajowej.

W ramach 28 dywizji dywizji działały również struktury 21 Pułku Piechoty „Dzieci Warszawy” AK, pod dowództwem ppłk. Stanisława Kamińskiego „Daniel” w skład którego weszły:

Do oddziałów biorących udział w powstaniu należy też zaliczyć jednostki wojsk regularnych, które śpiesząc z pomocą wzięły bezpośredni udział w walkach. Były to:

[edytuj] Siły niemieckie

[edytuj] Oddziały wojska

31 lipca 1944 dowództwo nad garnizonem warszawskim przejął gen. por. (Generalleutnant) Reiner Stahel; dysponował on siłami w liczbie około 11 tysięcy żołnierzy:[23]

  • Jednostki alarmowe Wehrmachtu w liczbie 5 tys. żołnierzy niemieckich;
  • Jednostki lotnictwa 4 tys. żołnierzy (1000 na Okęciu, 700 na Bielanach, 1000 na Boernerowie, 300 na Służewie i 1000 z obsługi baterii przeciwlotniczych);
  • Jednostki Wachtregiment Warschau (bataliony Patz oraz Baltz), 2 bataliony strzelców (nr 996 i 997), szwadron zwiadowczy SS (350 żołnierzy wyposażonych w działa i broń ciężką), strażnicy zakładów przemysłowych Rüstungskommando, oraz oddziały wschodnie – ogółem ok. 2 tys. żołnierzy.

2 sierpnia 1944 Reichsführer-SS Heinrich Himmler, jako dowódca niemieckiej Armii Rezerwowej (Ersatzarmee), wydał rozkaz na podstawie którego dowództwo nad całością sił niemieckich w obszarze Warszawy objął generał (SS-Obergruppenführer) Erich von dem Bach-Zelewski, który przybył do Warszawy 5 sierpnia (generał Stahel został uzależniony od nowego dowódcy).

[edytuj] Policja oraz oddziały SS

Dowódca policji i jednostek SS dystryktu warszawskiego, gen. policji (SS- und Polizeiführer) Paul Otto Geibel, dowodził łącznie siłami w ilości 5710[23] policjantów i SS-manów:

  • 3 bataliony „Schutzpolizei” – 1000 policjantów
    • III Batalion 22 Pułku [III/SS-Pol. Rgt.22] dowódca Major der Schutzpolizei Schöpp
    • I Batalion 17 Pułku [I/SS-Pol. Rgt.17] d-cą 17. dowódca Oberstleutnant policji Erwin Gresser
    • III Batalion 23 Pułku [III/SS-Pol. Rgt.23] dowódca Major der Schutzpolizei Otto Bundke
  • Żandarmeria – 260 ludzi
  • Policja porządkowa „Ordnungspolizei” – 200 ludzi
  • Obsada urzędów, budynków policji itd. – 200 ludzi
  • Sicherheitspolizei (mjr Hahn) (al. Róż) – 700 ludzi
  • Kompania Ukraińców – 150 ludzi (al. Szucha 9 i 21)
  • 2 bataliony SS „Stauferkaserne” – 1000 żołnierzy
  • Batalion szkolny grenadierów pancernych SS – 400 żołnierzy
  • Kompanie rezerwowe (Dom Akademicki na pl. Narutowicza) (300 ludzi)
  • Batalion SA (ul. Koszykowa, kompanie na mieście) – 400 policjantów
  • Kawaleria SS – 350 grenadierów i własowców
  • Oddział SS w budynku szkoły Nauk Politycznych (w tym kompania Ukraińców) – 400 żołnierzy
  • Oddział SS na ul. Tarczyńskiej 150 żołnierzy
  • Oddział SS na Żoliborzu – 300 żołnierzy

[edytuj] Oddziały porządkowe

W różnych uzbrojonych formacjach strażniczych znajdowało się ok. 3,5 tys. ludzi, były to następujące oddziały:

  • Straż kolejowa (Bahnschutz),
  • Straż zakładowa (Werkschutz),
  • Batalion ochrony transportów.

Oznacza to, że w dniu wybuchu powstania Niemcy, zgodnie z polskimi źródłami historycznymi opartymi na relacjach szefa SS i policji na Dystrykt Warszawski, gen. policji (SS-Brigadeführer und Generalmajor der Polizei) Paula Otto Geibela oraz gen. (SS-Obergruppenführer) Ericha von dem Bacha-Zelewskiego i mjr Kurta Fischera[23], wliczając udział uzbrojonej ludności niemieckiej i drobnych oddziałów ochronnych, dysponowali w Warszawie około 20 tys.[23][24] walczących. Z tej liczby 16 tys. znajdowało się w lewobrzeżnej części Warszawy[25], gdzie toczyły się główne walki, a reszta w części prawobrzeżnej.

[edytuj] Korpsgruppe von dem Bach

W skład Korpsgruppe wchodziły dwie grupy bojowe:

  • Kampfgruppe Rohra – dowódca generał major (Generalmajor) Günter Rohr
  • Kampfgruppe Reinefartha – dowódca generał (SS-Gruppenführer) Heinz Reinefarth
    • Grupa uderzeniowa (Angriffsgruppe) – dowódca pułkownik (SS-Oberführer) Oskar Dirlewanger
    • Grupa uderzeniowa (Angriffsgruppe) – dowódca major (Major) Max Reck
    • Grupa uderzeniowa (Angriffsgruppe) – dowódca pułkownik (Oberst) Willy Schmidt
    • Oddziały odwodowe i grupa osłonowa (Abschirmungsgruppe).

Podczas trwania powstania Niemcy wprowadzili do walki jednostki bojowe, które okryły się szczególnie złą sławą:

  • Rosyjska Wyzwoleńcza Armia Narodowa (RONA) pod dowództwem generała (SS-Brigadeführer) Bronisława Kamińskiego[26], pułk szturmowy SS w sile ok. 1700 żołnierzy, złożony z Rosjan i Białorusinów, pod dowództwem majora (SS-Sturmbannführer) Iwana Frołowa – formacja ta wymordowała ok. 10 tysięcy cywilnych mieszkańców Ochoty (Rzeź Ochoty). Po egzekucji Kamińskiego przez Niemców jednostka, pod dowództwem generała (SS-Brigadeführer) Christopha Diehma, została przesunięta z rejonu Starówki do blokowania Puszczy Kampinoskiej. Następnie uległa rozbiciu w starciu z oddziałem por. „Doliny” z Grupy „Kampinos” mjr. „Okonia”.
  • Sonderbataillon Dirlewanger złożony z kryminalistów oddział pod dowództwem pułkownika (SS-Oberführer) Oskara Dirlewangera – formacja odpowiedzialna za zbrodnie na Woli (Rzeź Woli).
  • Grupa policyjna generała (SS-Gruppenführer) Heinza Reinefartha sprowadzona z Poznania, w jej skład wchodziło: 16 kompanii policyjnych, kompania SS „Röntgen” i zmotoryzowany batalion policyjnej straży ogniowej – oddziały te wymordowały na warszawskiej Woli ok. 50 tys. cywilnych mieszkańców (Rzeź Woli).
  • Oddziały wschodnie (błędnie określane jako tzw. „własowcy”[27][28]). W skład Korpsgruppe von dem Bach wchodziły (w różnych okresach) następujące oddziały wschodnie[24][28][29][30]:
    • 69. Kosaken Abteilung (Kozacy terscy) – por. Schlachtermund – 69 Kozacki Dywizjon Kawalerii w grupie „Dirlewanger”, później z zadaniem zagrodzenia partyzantom z Puszczy Kampinoskiej drogi na Żoliborz – 366 żołnierzy
    • Aserbeidschanisches Feld Bataillon I./111 (turkmeński) – kpt. Werner Scharrenberg – 111 Batalion Azerski odpowiedzialny za masakry cywilów na ulicy Inflanckiej
    • Wschodniomuzułmański Pułk SS (bez III batalionu) (azerski) – SS-Sturmbannführer Franz Liebermann
    • II Batalion „Bergmann” (azerski) – por. Mertelsmann
    • 4 Batalion 57 Regimentu Kozaków (kozacki) – 490 żołnierzy
    • 209 Batalion Schutzmannschaften (kozacki – Kozacy syberyjscy)
    • 206 Batalion Schutzmannschaften (ukraiński)
    • 3 Pułk Kozaków (Kozacy dońscy) – płk. Jakub Bondarenko (były oficer rosyjski, białogwardzista) – od 3 sierpnia jednostka przesunęła się do Włoch i Błonia w celu blokady Kampinosu
    • 572 Batalion Piechoty (kozacki – Kozacy dońscy) – płk. Zinowiew – walczył na Starym Mieście i Czerniakowie, a później na Żoliborzu – 260 żołnierzy
    • 579 Dywizjon Kawalerii (Kozacy terscy)
    • 580 Dywizjon Kawalerii (Kozacy syberyjscy) – kpt. Ernst Kalamorz – 160 żołnierzy
    • 13 Białoruski Batalion Policyjny SD (Weissruthenische-Polizei(SD)-Bataillon № 13)
    • Ukraiński Legion Samoobrony (dowódca płk. Petro Diaczenko) – do 15 września obsadzał zachodni brzeg Wisły (okolice Góry Kalwarii), od 15 do 23 września 1944 Legion w sile ok. 400 ludzi brał udział w walkach z powstańcami na przyczółku czerniakowskim, działając przeciwko Zgrupowaniu „Radosław” i Zgrupowaniu „Kryska” oraz desantowanym oddziałom 9 Pułku Piechoty 3 Dywizji Piechoty z 1 Armii WP. Następnie przemianowany na 31. Schutzmannschafts-Bataillon der SD brał udział w działaniach przeciwko zgrupowaniu Armii Krajowej w Puszczy Kampinoskiej (operacja „Sternschnuppe”) w dniach 27–30 września 1944.

Wbrew powszechnemu, po zakończeniu wojny mniemaniu (wpływ sowieckiej propagandy), w tłumieniu powstania udziału nie brały oddziały Rosyjskiej Armii Wyzwoleńczej (ROA) pod dowództwem generała Andrieja Własowa (wówczas jeszcze nie istniała). Niektóre rosyjskojęzyczne oddziały wschodnie, które weszły później w skład utworzonego pod koniec 1944 ROA, brały udział w tłumieniu powstania warszawskiego. Do ROA wcielano także indywidualnie byłych członków rozwiązanej RONA, weszli w skład 1 dywizji ROA. Analogicznie, wbrew rozpowszechnianym opiniom, w tłumieniu powstania nie brały udziału jednostki złożonej z Ukraińców 14 Dywizji Grenadierów SS, zaś jedyna składająca się z Ukraińców zwarta jednostka uczestnicząca w walkach – Ukraiński Legion Samoobrony nie uczestniczył ani w rzezi Woli i rzezi Ochoty, ani w innych masakrach polskiej ludności cywilnej w czasie powstania.

Do tłumienia powstania, w trakcie trwających już walk, Niemcy użyli ponadto przechodzące na front cztery dywizje pancerne – DPanc SS „Totenkopf”, która pozostawiła w dzielnicy Praga batalion grenadierów w liczbie 362 żołnierzy, DPanc-Spad „Hermann Göring”, DPanc SS „Wiking” oraz 19 (Dolnosaksońska) DPanc, powracającą z rejonu Radzymina, w dniu 4 sierpnia przebijającą się przez ulice Warszawy na południe w kierunku Grójca. Z wszystkich nadciągających do Warszawy jednostek niemieckich utworzono korpus pod dowództwem gen. SS Ericha von dem Bacha (Korpsgruppe von dem Bach), liczący ok. 25 tysięcy żołnierzy, dołączając do tego część niemieckiej 9 Armii (dowódca General der Panzertruppe Nikolaus von Vormann), koncentrującej się na wschód od Warszawy z zadaniem utrzymania frontu obronnego w rejonie środkowej Wisły. Łącznie z siłami będącymi wcześniej w Warszawie oraz przechodzącymi przez Warszawę na front, Niemcy użyli do tłumienia powstania warszawskiego – w różnym czasie – ogółem ok. 50 tys. żołnierzy[24][25].

[edytuj] Udział obcokrajowców w walkach po stronie powstańców

Do walki warszawiaków z niemieckim okupantem przyłączyło się kilkuset obcokrajowców. Byli wśród nich m.in.: Węgrzy, Słowacy, Francuzi, Belgowie, Holendrzy, Grecy, Brytyjczycy, Włosi, Ormianie, Rosjanie, a także pojedynczy przedstawiciele innych narodów: Azer, Czech, Ukrainiec, Rumun, Australijczyk i Nigeryjczyk. Niektórzy z nich, np. pochodzący z Nigerii czarnoskóry August Agbola O'Brown – mieszkali w Warszawie przed wojną. Kolejnym przykładem są Słowacy, z których wielu pracowało w gazowni na Czerniakowie. W czasie powstania, w porozumieniu z AK, utworzyli oni 535 pluton Słowaków, który wziął udział 1 sierpnia 1944 roku w natarciu na Belweder. Słowacy walczyli na barykadzie czerniakowskiej, budowali umocnienia Wisły, brali też udział w opanowaniu budynków Banku Gospodarstwa Krajowego.

W powstańczych szeregach znaleźli się też niemieccy dezerterzy oraz cudzoziemcy, którzy uciekli z robót przymusowych lub obozów jenieckich. Do powstania przyłączyła się także między innymi większość spośród 348 Żydów uwięzionych w więzieniu Gęsiówka, którzy zostali uwolnieni w pierwszych dniach sierpnia. Byli wśród nich obywatele Grecji, Holandii, Niemiec i Węgier. Brali udział w pracach fortyfikacyjnych i pomocniczych (transportowali rannych i broń, gasili pożary). Niektórzy uczestniczyli w boju. Wyróżniali się wyglądem – mieli ogolone głowy i obozowe pasiaki[31].

[edytuj] Uzbrojenie polskich oddziałów

[edytuj] Broń ręczna

[edytuj] Broń pancerna

[edytuj] Stan uzbrojenia oddziałów powstańczych

Stan na 1 sierpnia 1944 rano

  • karabiny – 2629 szt. z czego wykorzystano ok. 1000 szt.
  • ręczne karabiny maszynowe (rkm) – 145 szt. z czego wykorzystano 60 szt.
  • ciężkie karabiny maszynowe (ckm) – 47 szt. z czego wykorzystano 7 szt.
  • pistolety maszynowe (pm) – 657 szt. z czego wykorzystano ok. 300
  • broń przeciwpancerna:
karabiny ppanc – 29 szt. z czego wykorzystano 29 szt.
PIATy wykorzystano 6 szt.
  • działka przeciwpancerne – 2
  • moździerze i granatniki – 16
  • pistolety – 3846 szt. z czego wykorzystano 1700 szt.

ponadto:

  • granaty ręczne i ppanc – 44 387 z czego wykorzystano 25 tys. szt.
  • butelki zapalające – ok. 12 tys.
  • materiały wybuchowe (różne) – ok. 1300 kg

Posiadany stan uzbrojenia pozwalał sformować 70 plutonów zdolnych do prowadzenia działań przez 2 dni. Oznacza to, że w godzinie „W” (17.00) uzbrojonych było do 3,5 tys. powstańców na 36,5 tys. zmobilizowanych.

7 lipca 1944 roku – na rozkaz Komendanta Głównego AK gen. „Bora” – szef Wydziału Uzbrojenia Oddziału IV KG AK ppłk Jan Szypowski (ps. „Leśnik”) wysłał poza Warszawę (do okręgów wschodnich AK) 900 pistoletów maszynowych STEN i „Błyskawica” wraz z dużą partią amunicji[32]. W drugiej połowie lipca Niemcy zlikwidowali kilka magazynów amunicji z 78 tys. sztuk granatów ręcznych i 170 sztuk miotaczy płomieni – głównie na Mokotowie. Ponadto po fali aresztowań utracono kontakt z częścią konspiracyjnych magazynów broni, np. w 1947 roku w budynku przy ulicy Leszno z gruzów wydobyto 678 szt. stenów i błyskawic i ponad 60 tys. szt. amunicji do nich (należy jednak dodać, że w świetle ostatnich badań historyków informacja ta jest kwestionowana, przynajmniej co do ilości odnalezionej broni). Powodem nie wykorzystania reszty uzbrojenia był bardzo krótki czas mobilizacji – 12 godzin oraz trudności z przetransportowaniem broni w miejsca mobilizacji poprzez okupowane miasto.

[edytuj] Kontrowersje dotyczące czasu trwania powstania

Przyjęło się powszechnie uważać, że powstanie trwało 63 dni, tzn. do 2 października, kiedy to Armia Krajowa zaprzestała działań ofensywnych i wysłała emisariuszy w celu wynegocjowania kapitulacji. Jednak negocjacje prowadzone w Ożarowie Mazowieckim wydłużyły się i decyzja o zawieszeniu broni została oficjalnie podpisana dopiero 3 października.

Można mówić również o 66 dniach[33], gdyż do 5 października trwało wychodzenie z miasta do niewoli zwartych oddziałów powstańczych, a w czasie tych trzech ostatnich dni nadal działało powstańcze dowództwo wydające rozkazy do swoich żołnierzy. Jednocześnie w tym czasie nadal funkcjonowały struktury ujawnionych władz Polskiego Państwa Podziemnego, a także miały miejsce wszelkie inne przejawy aktywności życia w powstańczym mieście, takie jak np. ukazywanie się prasy powstańczej, emisje audycji radiowych z powstańczych radiostacji, działalność powstańczej poczty harcerskiej itp.

[edytuj] Kontrowersje dotyczące liczby ofiar

Liczba ofiar po stronie polskiej nie jest nigdzie udokumentowana i jest trudna do ustalenia. Najczęściej podawana liczba 200 tys. zabitych pojawiła się po raz pierwszy już 28 sierpnia w Lublinie, podczas konferencji zorganizowanej przez PKWN dla prasy zagranicznej (w tym zachodniej) i padła jako ocena strat. Wobec braku innych źródeł wartość ta, jako prawdopodobna utrwaliła się z czasem, jednakże w latach sześćdziesiątych podawano liczbę 250 tysięcy zabitych. Obecnie historycy coraz częściej są skłonni szacować liczbę ofiar cywilnych w czasie powstania na 120–180 tys.

Z ogarniętej powstaniem Warszawy oraz w okresie po podpisaniu układu o zawieszeniu broni rozpoczęły się wywózki całej ludności cywilnej – do specjalnego obozu w Pruszkowie przewieziono ok. 550 tys. ludzi z samej Warszawy, natomiast z okolic miasta (zarówno lewobrzeżna jak i prawobrzeżna część stolicy) 100 tys. osób. Przez podobny obóz w Ursusie przewinęło się dalsze 50 tys. osób. Z obozu w Pruszkowie zwolniono po wyselekcjonowaniu ok. 100 tys. chorych. Niemcy złamali postanowienia układu o zawieszeniu broni wywożąc z obozów przejściowych 165 tys. ludzi na przymusowe roboty do Niemiec a 60 tys.[34] do obozów koncentracyjnych w Ravensbrück, Auschwitz, Stutthof i Mauthausen – większość z nich później zginęła.

[edytuj] Opinie na temat powstania

Information icon.svg Osobny artykuł: Skutki powstania warszawskiego.

Istnieją kontrowersje, zarówno co do znaczenia powstania warszawskiego, jego przebiegu, jak i trafności decyzji dowództwa AK o jego rozpoczęciu. Przedmiotem sporów jest cena powstania (zniszczenie miasta, utrata pokolenia młodych ludzi), podnoszona jest jednak również kwestia nieuchronności jego wybuchu.

Kontrowersje te pojawiły się wraz z wybuchem powstania i były szeroko dyskutowane przez opinię publiczną w Europie Zachodniej. Jak relacjonuje George Orwell, znaczna część brytyjskich komentatorów lewicowych zdecydowanie potępiła powstanie, wysuwając m.in. zarzuty o inspirację powstania przez „emigracyjny” rząd w Londynie oraz brak uzgodnienia momentu wybuchu powstania z rządem brytyjskim i radzieckim. Orwell odnosi się również do podniesionego już wtedy (przez „L'Osservatore Romano”) zarzutu wobec ZSRR, że celowo wstrzymał atak na Warszawę by doprowadzić do jak największych strat wśród powstańców, zwracając uwagę, że jest to teza nieudowodniona i niemożliwa do udowodnienia. Orwell krytycznie odniósł się do tych komentarzy, zarzucając im kierowanie się prywatnymi uprzedzeniami zamiast rzeczywistą wiedzą o sytuacji w Polsce. Jeszcze bardziej krytycznie skomentował stanowisko lewicowej inteligencji, zarzucając jej, że kieruje się wyłącznie wytycznymi partii: „gdyby jutro Stalin przestał popierać PKWN] i uznał rząd w Londynie, cała brytyjska inteligencja poszłaby za nim jak stado baranów”[35][36].

Przez wiele lat propaganda PRL-u oraz oficjalna wersja w podręcznikach szkolnych do historii, szczególnie powstających do 1956 roku, usiłowała przedstawić powstanie warszawskie jako nieodpowiedzialną decyzję, która spowodowała niewyobrażalne szkody i nie miała większego znaczenia militarnego, niejednokrotnie zawyżając liczbę ofiar walk w Warszawie i podważając kompetencje dowódców walk w stolicy.

Nie wspominano o tym, iż Armia Czerwona z polecenia Józefa Stalina w dniach 5 i 6 sierpnia 1944 wstrzymała atak na miasto ze względów politycznych[37] oraz przez 44 dni (pierwsze zrzuty radzieckiego uzbrojenia nastąpiły dopiero 13 i 14 września 1944[38]), mimo wielokrotnie składanych obietnic, nie udzieliła żadnej pomocy wojskowej powstańcom warszawskim, chcąc w ten sposób doprowadzić do zniszczenia organizacji niepodległościowych przeciwnych planom ZSRR w stosunku do Polski. Z drugiej strony liczenie na pomoc Rosjan było ze strony powstańców pozbawione logiki, biorąc pod uwagę wrogi stosunek Stalina do polskiego rządu w Londynie i wszelkich jego działań.[39]

Józef Stalin odmówił również zgody na wykorzystanie lotnisk na terenie ZSRR (rejon Doniecka i Zaporoża), z których dokonywane były w 19441945 regularne wahadłowe naloty na III Rzeszę bombowców RAF i USAF, do lądowania samolotów alianckich z pomocą dla powstania[40], ani nawet zgody na lądowanie za linią frontu niemiecko-sowieckiego za Wisłą samolotów RAF, dostarczających zrzuty dla miasta, w przypadku ich uszkodzenia przez niemieckie lotnictwo lub artylerię przeciwlotniczą. Po zakończeniu wojny komuniści polscy i rosyjscy częściej oskarżali o zbrodnie na narodzie polskim dokonane w Warszawie Armię Krajową niż wojsko niemieckie[41]. Komunistyczny rząd PRLu nie podjął żadnych kroków zmierzających do ukarania rzeczywistych winowajców zbrodni dokonywanych na Woli czy Ochocie. Nie odbył się po wojnie ani jeden proces zbrodniarzy niemieckich odpowiedzialnych za rzeź na Woli czy rzeź na Ochocie. Jak twierdzili komuniści „Tragedia warszawska – to dzieło polskiej reakcji. To kulminacyjny punkt jej zdrady w przededniu wkroczenia wojsk radzieckich do Warszawy i całkowitego wyzwolenia przez nie Polski”[42] Z tej przyczyny w komunistycznych więzieniach znalazło się wielu żołnierzy AK m.in. aresztowano niemal wszystkich pozostałych przy życiu członków Batalionu Zośka, których oskarżono ich o działalność konspiracyjną zmierzającą do obalenia ustroju komunistycznego w Polsce[43].

Po upadku systemu komunistycznego w Polsce i zmianie ustroju w 1989, szereg publikacji historycznych starało się dokonać rzeczowej i obiektywnej oceny tamtych wydarzeń, weryfikując nieprawdziwe informacje historiografii okresu PRL.[potrzebne źródło] W ostatnich latach zauważyć należy jednostronną opinię, idącą w kierunku budowania „kultu powstania warszawskiego”.

Najczęstsze argumenty krytyków powstania:[44]

  • niemiecki wywiad Sicherheitsdienst des Reichsführers-SS uzyskał istotne informacje o przygotowaniach do powstania;
  • powstanie było bardzo źle przygotowane taktycznie, w dniu jego wybuchu nie osiągnięto praktycznie żadnych planowanych celów wojskowych;
  • powstanie było źle przygotowane strategicznie, toteż nie miało praktycznie żadnego znaczenia militarnego;
  • powstanie spowodowało ogromne cierpienia i straty wśród ludności cywilnej Warszawy, skutkowało ogromnym zniszczeniem lewobrzeżnej części miasta;
  • żaden z celów politycznych powstania nie został osiągnięty. Nie wzmocniło to pozycji Mikołajczyka w rozmowach ze Stalinem w Moskwie, lecz ją osłabiło. Nie poróżniło Wielkiej Koalicji, izolowało zaś Rząd RP na uchodźstwie na arenie międzynarodowej. Spowodowało, że Anglicy skreślili ostatecznie AK z listy sponsorowanych dostawami sprzętu formacji ruchu oporu, a Roosevelt dał Stalinowi wolną rękę w sprawach Europy Wschodniej.

Najczęstsze argumenty zwolenników powstania:

  • powstanie jako symbol: „Bohaterstwo, ofiarność i zaciętość powstańców są największym w naszej historii przejawem walki o wolność jako wartości wyższej niż życie ludzkie, kalectwo, wszystkie dobra materialne. Byłoby ciężkim błędem nie doceniać, a co gorsza odżegnywać się od takich wartości duchowych”[45];
  • powstanie jako „najcięższa walka, jaką toczyliśmy [Niemcy] od początku wojny. Jest porównywalna tylko do walk o każdy dom w Stalingradzie” (przemówienie Heinricha Himmlera do dowódców niemieckich – 21 września 1944 w Jägerhöhe)[46];
  • wybuch walk powstańczych był nieunikniony[47];
  • powstanie odegrało pewną rolę militarną. Wieczorem 1 sierpnia 1944 r. niemieckie Armeeoberkommando 9 vel Gruppe von Vormann zażądało sił policyjnych dla zgniecenia powstania[48]. Przez 63 dni polscy powstańcy wiązali głównie jednostki policyjne, szkoleniowe i karne SS, podczas gdy jednostki Wehrmachtu w niewielkim stopniu uczestniczyły w walce z powstańcami. Straty po stronie niemieckiej wyniosły ok. 2 tys. poległych i ok. 10 tys. rannych, w tym straty Korpsgruppe von dem Bach wyniosły 1570 zabitych i 8374 rannych (według meldunku generała SS Ericha von dem Bacha z 5 października 1944 r.). Natomiast według jego powojennych zeznań, złożonych w areszcie w Warszawie – strona niemiecka straciła ok. 26 tys. ludzi (10 tys. zabitych, 7 tys. zaginionych i 9 tys. rannych), co jest liczbą zawyżoną, gdyż Korpsgruppe von dem Bach liczyła 15 438 żołnierzy i policjantów[49] i ok. 11 tys. żołnierzy garnizonu warszawskiego (d-ca gen. Stahel), czyli w sumie ok. 27 tys. żołnierzy i policjantów.
  • powstanie jako akt założycielski wolnej Polski[50].
  • powstanie to mit założycielski ponowoczesnej Warszawy[51].

[edytuj] Powstanie warszawskie w kulturze popularnej

[edytuj] Literatura

Temat powstania warszawskiego pojawił się wpierw w literaturze; walki i życie w powstańczej Warszawie opisywali m.in.:

[edytuj] Film

Commons in image icon.svg

Powstanie warszawskie opisywały także, bezpośrednio lub w sposób pośredni[52], produkcje filmowe:

[edytuj] Teatr TV

[edytuj] Muzyka

Ponadto tematyka powstania była poruszana w twórczości polskich artystów muzycznych:

  • Utwór „Synowie podłego czasu” zespołu tożsamościowego Irydion na płycie Credo (2003)[53].
  • Album koncepcyjny polskiego zespołu rockowego Lao Che nosi tytuł Powstanie Warszawskie, jest w całości oparty na wydarzeniach historycznych (2005).
  • Singiel "Czerniaków" zespołu Lao Che z nigdzie indziej nie publikowanymi utworami Groźba i Czerniaków (2005)
  • Utwór „Pierwszy Sierpnia” zespołu hip-hopowego WWO i Kapeli Czerniakowskiej (2007).
  • Utwór „63” zespołu hip-hopowego Kwadratura Koła (2007).
  • Utwór „Warszawa 44” barda tożsamościowego Dawida Hallmanna na płycie Niezłomność (2008)[54].
  • Utwór „Warszawskie Dzieci” polskiego zespołu punkowego Armia zaaranżowanego na kanwie znanego utworu z lat powstania „Warszawskie Dzieci” wykonanego na potrzeby koncertu w Muzeum Powstania Warszawskiego w Warszawie w dniu 27 lipca 2008 roku, gościem specjalnym była fińska grupa Apocalyptica[55].
  • Utwór „63 dni Chwały” zespołu hip-hopowego Hemp Gru na płycie Droga (2009).
  • Utwór „Głośniej od bomb” rapera Pjusa na płycie Life After Deaf (2009) upamiętniający udział Plutonu Głuchoniemych w walkach powstańczych.
  • Album „Wawa2010.pl” (2010) Karoliny Cichej i innych artystów z piosenkami o Warszawie.
  • Utwory „Wczorajszemu”, „Pałacyk Michla”, „Warszawskie Dzieci” polskiego punkowego (zimno falowego) zespołu Armia umieszczone na albumie Piosenki powstańcze (2010)[56].
  • Na debiutanckiej płycie rockowego zespołu B.E.T.H znajduje się utwór „Odległy Ląd”, który poświęcony jest pamięci uczestników powstania warszawskiego.
  • Utwór „Powstanie 1944” zespołu White Master na albumie European Storm (2010) (wspólnym z Frakass)

Powstaniu warszawskiemu swoje utwory dedykowały także zagraniczne grupy muzyczne:

[edytuj] Inne

Przypisy

  1. Hans von Krannhals, Der Warschauer Aufstand 1944, Frankfurt am Main 1962. Krannhals obwinia głównie nie-Niemców w niemieckich mundurach, w tym Ukraińców, za wszelkie potworności, które miały miejsce podczas powstania. „«Dzicz wschodnia» – mówił o nich gen. Reinefarth”.
  2. Józef Mackiewicz, Nie trzeba głośno mówić, IL, Paryż 1969. Generał vom dem Bach o zbrodniach popełnianych na cywilnej ludności – „Można uwierzyć w teorię Untermenscha”.
  3. W literaturze powojennej nazywane także Powstaniem Sierpniowym, zob. Stolica uczci poległych bohaterów w pierwszą rocznicę Powstania Sierpniowego, „Kurier Codzienny”, nr 5 z 12 lipca 1945, s. 8; Udział Żydów w Powstaniu Sierpniowym, „Kurier Codzienny”, nr 32 z 8 sierpnia 1945, s. 7.
  4. W nocy z 2 na 3 października o godzinie 2.00 podpisano Układ o zaprzestaniu działań wojennych w Warszawie, od 5.00 rano nastąpiło zawieszenie broni. Ostatnie oddziały powstańcze opuściły Warszawę 5 października 1944.
  5. Tablica pamiątkowa w Ożarowie Mazowieckim. W dworku tym 3 października 1944...
  6. Norman Davis, Powstanie ’44 (wydanie I, Znak, 2004).
  7. Krzysztof Dunin Wąsowicz, Warszawa w latach 1939–1945, tom V, PWN, W-wa 1984, ISBN 83-01-04207-9.
  8. Krzysztof Dunin Wąsowicz, Warszawa w latach 1939–1945, tom V, PWN, W-wa 1984, ISBN 83-01-04207-9, s. 312.
  9. Czesław Madajczyk, Nie rozwiązane problemy powstania warszawskiego [w:] Powstanie Warszawskie 1944 – praca zbiorowa pod redakcją Stanisławy Lewandowskiej i Bernda Martina, Wydawnictwo Polsko-Niemieckie, Warszawa 1999.
  10. Czesław Madajczyk: Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1972, s. 390. Cytat: (...) Führer nie jest zainteresowany w dalszym istnieniu Warszawy (...) cała ludność ma być rozstrzelana a wszystkie budynki wysadzone w powietrze.. 
  11. 11,0 11,1 Józef Wroniszewski: Ochota 1944. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1970, s. 128, 129. 
  12. Kronika powstań polskich 1794–1944, red. Marian B. Michalik, wydawnictwo Kronika, Warszawa 1994.
  13. Zbrodnie okupanta w czasie powstania warszawskiego w 1944 roku (w dokumentach), wydawnictwo MON, Warszawa 1962.
  14. Dotyczy to zwłaszcza Oskara Dirlewangera oraz dowódców brygady RONA – patrz m.in. Zbrodnie okupanta w czasie powstania warszawskiego w 1944 roku, op. cit.; Lesław M. Bartelski Mokotów 1944, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1971 lub Mój warszawski szał (wspomnienia sapera Mathiasa Schenka), „Gazeta Wyborcza”, 23/08/2004.
  15. Armia Krajowa: akcje, oddziały, uzbrojenie, Powstanie Warszawskie, Kedyw K-dy Gł AK, baony Zośka i Parasol, Cichociemni, Szare Szeregi, Waffen-SS: stopnie, broń, mundury, Panz....
  16. 16,0 16,1 Nowa Encyklopedia Powszechna PWN. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 756 (tom 6). ISBN 83-01-14179-4. 
  17. Norman Davies, Powstanie ’44, s. 467. Wydawnictwo Znak, Kraków 2006. ISBN 978-83-240-1386-9.
  18. Andrzej Solak, Powstanie warszawskie – mitologia zrywu, w: Kulisy katastrofy powstania warszawskiego 1944. Wybrane publikacje i dokumenty, s. 52. Nowy Jork 2009. ISBN 978-83-927982-0-0.
  19. Komenda Główna Armii Krajowej, lipiec 1944.
  20. Materiały z procesu gen. Okulickiego w Moskwie w 1945 roku.
  21. Jerzy Kirchmayer: Powstanie warszawskie. Warszawa: Książka i Wiedza, 1984, s. 154. 
  22. Strok Marek: Bataliony Iwo i Ostoja. Pruszków: Oficyna Wydawnicza "Ajaks", 2004, s. 496. 
  23. 23,0 23,1 23,2 23,3 Adam Borkiewicz: Powstanie Warszawskie 1944. Warszawa: Wydawnictwo PAX, 1957, s. 37–43. 
  24. 24,0 24,1 24,2 Marek Ney-Krwawicz: Armia Krajowa. Szkic Historyczny. Warszawa: Wydawnictwo Ars Print Production, 1999, s. 127. ISBN 83-87224-17-0. 
  25. 25,0 25,1 Krzysztof Komorowski: Armia Krajowa. Szkice z dziejów Sił Zbrojnych Polskiego Państwa Podziemnego. Warszawa: Oficyna Wydawnicza RYTM, 2001, s. 302–306. ISBN 83-88794-11-6. 
  26. RONA i inne jednostki wschodnie Kampfsgruppe von dem Bach.
  27. Określenie jest ahistoryczne, bowiem ROA powstała dopiero zimą 1944/1945 i poddodziały „wschodnie” nie były podporządkowane gen. Własowowi.
  28. 28,0 28,1 Dokumenty dowództwa niemieckiego „Armeoberkommando” m.in. stan liczebny jednostek niemieckich (w tym oddziałów tzw. własowców) po stratach w dniu 1 sierpnia 1944 nr. 64802/24 (niem. Kampfstärken von 1.10.1944): Adam Borkiewicz, Powstanie Warszawskie 1944, Wydawnictwo PAX, Warszawa 1957, s. 645.
  29. Cudzoziemcy po stronie niemieckiej w Powstaniu Warszawskim.
  30. Polnisches Schutzmannschaftsbataillon der SiPo und SS/SD – Schuma.
  31. Nieznane oblicze Powstania Warszawskiego.
  32. Uzbrojenie oddziałów Okręgu Warszawskiego AK.
  33. Kronika powstania warszawskiego, Andrzej Krzysztof Kunert, współpraca Zygmunt Walkowski, Warszawa 2004, Wydawnictwo Edipresse Polska i Zysk i Ska. ISBN 83-7298-662-2. s. 5.
  34. Liczby na podstawie zeznań Josefa Bühlera, szefa zarządu GG podczas procesów Norymberskich oraz protokołów RGO z 31 października 1944: Adam Borkiewicz, Powstanie Warszawskie 1944, Wydawnictwo PAX, Warszawa, 1957 s. 694.
  35. George Orwell, I ślepy by dostrzegł, KAW 1990, ISBN 83-03-03075-2, s. 148.
  36. „Chciałem zaprotestować przeciwko tchórzliwemu nastawieniu do powstania w Warszawie brytyjskiej prasy[...]. Generalnie zostało stworzone wrażenie, że Polacy zasługują na klęskę, nawet jeżeli robią dokładnie to, do czego nawołują ich alianckie rozgłośnie w ostatnich latach[…]. To jest moje przesłanie skierowane do lewicowych dziennikarzy i generalnie do całej inteligencji. Pamiętajcie, że każdy z was zapłaci za swoją nieszczerość i tchórzostwo. Nawet nie myślcie, że przez lata będziecie służalczo lizać buty sowieckiego reżimu i nagle znowu powrócicie do duchowej godności” – George Orwell, 1 Września 1944. Orwell in Tribune: ‘As I Please’ and Other Writings 1943–7 by George Orwell (Compiled and edited by Paul Anderson) Politicos, 2006.
  37. Iwanow: Powstanie warszawskie widziane z Moskwy, ss.84–90.
  38. Władysław Pobóg-Malinowski, Najnowsza Historia Polityczna Polski , Wydawnictwo Platan, Warszawa 2004, ISBN 83-89711-10-9, tom 3, s. 731–733.
  39. Andrzej Solak, Powstanie warszawskie – mitologia zrywu, w: Kulisy katastrofy powstania warszawskiego 1944. Wybrane publikacje i dokumenty, s. 250. Nowy Jork 2009. ISBN 978-83-927982-0-0.
  40. Powodowało to konieczność lotów na trasie Brindisi – Warszawa – Brindisi, co powodowało znaczne straty i w konsekwencji sprowadziło materialną pomoc dla powstania do wymiarów symbolicznych.
  41. „Wywołanie powstania warszawskiego to straszliwa zbrodnia, jakiej dopuściła się reakcja na narodzie polskim (...) Nie walka o Polskę i o wolność narodu popchnęła dowództwo AK do wywołania powstania. Stosy trupów bohaterskich obrońców Warszawy traktowała reakcja tylko jako dogodną dla siebie drabinę, po której dostać się chciała do władzy(...) Dowództwo AK, proklamując powstanie zbrojne bez porozumienia się z innymi organizacjami wojskowymi w Warszawie, ryzykując straszliwe ofiary i cierpienia całej stolicy dla niskich, egoistycznych pobudek zdobycia władzy, popełniło niesłychaną zbrodnię wobec narodu.” – Władysław Gomułka, Kształtowanie się podstaw programowych Polskiej Partii Robotniczej w latach 1942-1945, Warszawa 1958.
  42. Praca zbiorowa „Wielka wojna narodowa Związku radzieckiego 1941-1945”, MON 1969 za org. „Wielikaja Otieczestwiennaja Wojna Sowietskogo Sojuza 1941-1945. Kratkaja istorja”.
  43. Agnieszka Pietrzak: Żołnierze Batalionu Armii Krajowej „Zośka” represjonowani w latach 1944-1956. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, 2008. ISBN 978-83-60464-92-2.
  44. Kulisy katastrofy Powstania Warszawskiego 1944. Wybrane publikacje i dokumenty. Wydawca: Nieformalna grupa b. Powstańców Warszawskich, Nowy Jork 2009. ISBN 978-83-927982-0-0.
  45. Jerzy Kirchmayer, Powstanie Warszawskie, wyd. Książka i Wiedza, 1984.
  46. Norman Davies, Powstanie ’44, s. 449, Wydawnictwo Znak, Kraków 2006. ISBN 978-83-240-1386-9.
  47. Aleksander Gieysztor: Nieuchronność Powstania Warszawskiego: Jak z tragedii greckiej.
  48. Dziennik działań niemieckich 9 Armii, oprac. i tłum. Józef Matecki, „Zeszyty Historyczne”, Paryż 1969, z. 15, s. 81.
  49. Norman Davies, Powstanie ’44, s. 876–877, Wydawnictwo Znak, Kraków 2006. ISBN 978-83-240-1386-9.
  50. Debata – Powstanie Warszawskie. Akt założycielski Polski.
  51. Jan Ołdakowski, wywiad Powstanie Warszawskie to nowy mit o Termopilach, POLSKA, 18 października 2010 r.
  52. Szersze ujęcie filmów na stronie http://historiaimedia.org/2007/07/31/powstanie-warszawskie-w-filmie/.
  53. Irydion, rock tożsamościowy, narodowy, patriotyczny.
  54. Dawid Hallmann.
  55. Kamil Pohl: Apocalyptica – koncert na Powstanie [foto] (pol.). 2009-01-01. [dostęp 2010-10-30].
  56. Armia – albumy, Piosenki Powstańcze (pol.). 2010-01-01. [dostęp 2010-10-30].
  57. Encyclopaedia Metallum – Hail of Bullets.
  58. Radio.
  59. Poczta Polska, Numer katalogowy Bla 154, data wydania: 1.08.2009 [1].
  60. Masa Powstańcza 2011. 1944.pl, 2011-08-06. [dostęp 6 sierpnia 2011].

[edytuj] Bibliografia

[edytuj] Zobacz też

Historia Polski
Kotwica

Ten artykuł jest częścią cyklu:
Polskie Państwo Podziemne

Wikicytaty
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o powstaniu warszawskim
Commons in image icon.svg
Commons in image icon.svg

[edytuj] Linki zewnętrzne

Wikisłownik
Zobacz hasło powstanie warszawskie w Wikisłowniku

Osobiste
Przestrzenie nazw
Warianty
Działania
Nawigacja
Dla czytelników
Dla wikipedystów
Drukuj lub eksportuj
Narzędzia
W innych językach