Powstanie warszawskie

Powstanie warszawskie II wojna światowa
Przebieg powstania warszawskiego 1 VIII – 2 X 1944
Czas	1 sierpnia – 2 października 1944
Miejsce	Warszawa
Terytorium	Polska pod okupacją niemiecką (GG)
Wynik	zwycięstwo III Rzeszy
Strony konfliktu III Rzesza Polskie Państwo Podziemne Dowódcy Reiner Stahel Paul Otto Geibel Erich von dem Bach-Zelewski Nikolaus von Vormann Tadeusz Bór-Komorowski Antoni Chruściel Tadeusz Pełczyński Leopold Okulicki Siły ok. 27 tysięcy żołnierzy 47,5 tysięcy żołnierzy Straty ok. 2–10 tys. zabitych, ok. 9 tys. rannych, ok. 6 tys. zaginionych, ok. 2 tys. w niewoli, ok. 300 zniszczonych czołgów i dział pancernych, 10 czołgów i samochodów panc. przejętych ok. 10–15,2 tys. zabitych żołnierzy, 120–200 tys. zabitych cywilów ok. 5–7 tys. zaginionych żołnierzy 17,4 tys. wziętych do niewoli

Biuletyn Informacyjny z 2 sierpnia 1944

Tereny opanowane przez powstańców na dzień 4 sierpnia 1944 – maksymalny zasięg terytorialny powstania.

1 sierpnia 1944 godzina „W” (17.00).
Patrol por. „Agatona” z batalionu „Pięść”

Generał „Bór” (drugi z lewej) i pułkownik „Radosław” (następny) na odprawie na Woli – okolice fabryki Kammlera 4.08.1944

Żydowskie więźniarki KZ Gęsiówka wyzwolone przez żołnierzy AK

Żołnierze AK

Załoga B-24 Liberatora z 1586 eskadry specjalnego przeznaczenia po powrocie z lotu ze zrzutami dla Warszawy. Lotnisko Brindisi, sierpień 1944

Stukas bombardujący Stare Miasto, sierpień 1944

SS-Brigadeführer Heinz Reinefarth (w czapce „kubance”) oraz żołnierze 3 pułku Kozaków Jakuba Bondarenki na Woli

Polscy cywile zamordowani na Woli przez żołnierzy niemieckich

Systematyczne palenie miasta przez oddziały niemieckie

Powstaniec wychodzący z kanału

Łączniczki Zgrupowania Radosław

Zawiszacy – harcerska poczta polowa 1944

Ciężki moździerz oblężniczy („Ziu”) ostrzeliwuje Stare Miasto z parku na Woli

Walki uliczne w okolicach ul. Bielańskiej

Działo pancerne „Chwat” wbudowane w Barykadę na placu Napoleona

Biało-czerwone opaski noszone przez powstańców na prawym ramieniu

Kapitulacja. Warszawa – plac Politechniki, 5 października 1944

Zarówno w trakcie walk, jak i przede wszystkim po kapitulacji trwa zorganizowana akcja grabieży majątku i podpalania miasta. Brennkomanndo w akcji.

Warszawa w styczniu 1945 – straty spowodowane walkami powstańczymi i późniejszym planowym niszczeniem miasta z rozkazu A. Hitlera

Fragment Pomnika Powstania Warszawskiego w Warszawie (odsłonięty w 45. rocznicę)

Pierwszy żołd powstańczy

Obraz S. Żółtowskiego pt. „ul. Długa 1944”

Zniszczony w czasie powstania warszawskiego gmach Prudentialu, zdjęcie z roku 1945

Powstańcza mogiła na Czerniakowie

Rekonstrukcja historyczna walk na Mokotowie w 1944

Graffiti przedstawiające powstańców na tle współczesnej Warszawy

Powstanie warszawskie (1 sierpnia – 3 października 1944) – wystąpienie zbrojne przeciwko okupującym Warszawę wojskom niemieckim, zorganizowane przez Armię Krajową w ramach akcji „Burza”, połączone z ujawnieniem się i oficjalną działalnością najwyższych struktur Polskiego Państwa Podziemnego.

Przyczyny powstania

Od strony militarnej powstanie było wymierzone przeciwko Niemcom. Jednak jego strategicznym celem była próba ratowania powojennej suwerenności, przedwojennego kształtu granicy wschodniej, poprzez odtworzenie w stolicy Polski legalnych władz państwowych, będących naturalną kontynuacją władz przedwojennych. Miało to uniemożliwić narzucenie Polsce marionetkowych władz, uzależnionych od Związku Sowieckiego, zainstalowanych w Lublinie jako Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego. Wystąpienie w Warszawie miało także zanegować ustalony jeszcze przez aliantów, na konferencji teherańskiej pod koniec 1943, nowy porządek polityczny w Europie Wschodniej, zgodnie z którym USA i Wielka Brytania zgadzały się na prowadzoną przez Józefa Stalina politykę faktów dokonanych na ziemiach polskich. W świetle tych ustaleń powstanie warszawskie miało skomplikować podział na strefy operacyjne, w myśl którego Polska znajdowała się w strefie operacyjnej ZSRR (przez co wojska aliantów zachodnich, ani oddziały pozostające pod ich dowództwem, nie mogły tu operować – przewidywano przybycie do stolicy spadochroniarzy polskich z zachodu 1 SBSpad oraz obserwatorów alianckich).

27 lipca gubernator dystryktu warszawskiego Ludwig Fischer wydał odezwę do mieszkańców Warszawy, w której apelował o natychmiastowe stawienie się do pracy 100 000 osób w wieku 17–65 lat w celu budowy umocnień i fortyfikacji nad Wisłą do obrony przed zbliżającą się Armią Czerwoną Warszawiacy zignorowali rozporządzenie jednocześnie obawiając się represji ze strony okupantów w postaci łapanek i egzekucji zakładników.

29 lipca do warszawiaków zaapelował przez radio moskiewskie Związek Patriotów Polskich, nawołując ludność Warszawy do powstania przeciw Niemcom. Komunikaty, będące powtórzeniem tej audycji, nadawała także czterokrotnie dnia 30 lipca 1944 roku (w godzinach: 15.00, 20.55, 21.55, i 23.00) moskiewska Radiostacja im. Tadeusza Kościuszki. W obliczu zbliżania się Armii Czerwonej do Warszawy i okolic, jej sukcesów na froncie i pozytywnej oceny jej możliwości dalszej ofensywy, zdecydowano o wybuchu powstania. Wobec sprzyjającej sytuacji na froncie, polscy dowódcy przewidywali, iż powstanie powinno trwać zaledwie kilka dni, zaś w rzeczywistości jego walki trwały 63 dni.

Przebieg powstania

W dniu wybuchu powstania warszawskiego SS-Reichsführer Heinrich Himmler, powołując się na dyspozycję Hitlera, wydał rozkaz zniszczenia miasta i wyniszczenia ludności cywilnej Warszawy. Rozkaz ten, według zeznań Ericha von dem Bacha w Norymberdze w 1946, brzmiał następująco:

1. Ujętych powstańców należy zabijać bez względu na to, czy walczą zgodnie z Konwencją Haską, czy też ją naruszają.
2. Niewalcząca część ludności, kobiety i dzieci, ma być również zabijana.
3. Całe miasto ma być zrównane z ziemią, to jest domy, ulice, urządzenia w tym mieście i wszystko, co się w nim znajduje.

Efektem rozkazu była eksterminacja mieszkańców warszawskiej Woli, jak również masowe mordy w innych dzielnicach Warszawy – zwłaszcza na Ochocie, Mokotowie i Śródmieściu – do których dochodziło w szczególności w pierwszych dniach sierpnia 1944 roku. Niemieccy dowódcy tolerowali w dodatku gwałty i grabieże, dokonywane przez swych podwładnych, a czasem sami brali w nich czynny udział. Skalę mordów ograniczyło częściowe uchylenie rozkazu o eksterminacji przez von dem Bacha (wieczorem 5 sierpnia), ale do doraźnych egzekucji (zwłaszcza na wziętych do niewoli powstańcach) i gwałtów dochodziło w praktyce do ostatnich dni powstania.

Straty ludzkie i materialne

Straty po stronie polskiej wyniosły około 9700 zabitych i 7200 zaginionych, 5 tys. rannych żołnierzy oraz 200 tysięcy ofiar spośród ludności cywilnej. Liczbę 200 tys. ofiar podał jako pierwszy przewodniczący PKWN Edward Osóbka-Morawski jeszcze podczas trwania powstania. Obecnie historycy przyjmują, że straty ludności cywilnej wyniosły ok. 120–180 tys. ofiar. Wśród zabitych przeważała młodzież oraz ogromna większość warszawskiej inteligencji.

Straty poniesione przez powstańców były też niezwykle bolesne: ok. 9700 zabitych, ok. 7200 zaginionych, ok. 25 tys. rannych i kontuzjowanych, oraz 2718 poległych i zaginionych żołnierzy 1 Armii WP („berlingowców”). Ponadto do niewoli niemieckiej wzięto 17 443 powstańców, w tym 2028 oficerów. Kilka tysięcy powstańców wyszło z Warszawy wraz z ludnością cywilną.

Straty po stronie niemieckiej wyniosły ok. 2000 poległych i ok. 10000 rannych. W tym straty Korpsgruppe von dem Bach wyniosły 1570 zabitych i 8374 rannych (według meldunku generała Ericha von dem Bacha-Zelewskiego z 5 października 1944 roku). Według zeznań gen. von dem Bacha, złożonych w Warszawie w 1947 roku, straty niemieckie wyniosły 10 tysięcy zabitych oraz 7 tysięcy zaginionych i 9 tysięcy rannych – dane te są kwestionowane przez część współczesnych historyków, chociaż przyjmowane przez innych.

Podczas walk zburzonych zostało około 25% zabudowy miasta, a po ich zakończeniu, w wyniku celowego burzenia i palenia miasta przez niemieckie oddziały niszczycielskie (niem. Vernichtungskommando), dalsze 35%. Wobec zniszczenia około 10% zabudowy w obronie miasta we wrześniu 1939 roku i 15% w wyniku powstania w getcie warszawskim, pod koniec wojny około 85% miasta leżało w gruzach. Zniszczony został wielowiekowy dorobek kulturalny i materialny.

Dowódcy powstania warszawskiego

Komenda Główna Armii Krajowej i Okręg Warszawa AK według stanu na dzień 31 lipca 1944:

• gen. Tadeusz Komorowski „Bór”, komendant główny AK;
• gen. Tadeusz Pełczyński „Grzegorz” zastępca komendanta gł. AK, szef sztabu KG AK;
• gen. Leopold Okulicki „Kobra”, zastępca szefa sztabu KG AK;
• płk Antoni Chruściel „Monter”, komendant Okręgu Warszawskiego;
• mjr Stanisław Weber „Chirurg”, szef sztabu Okręgu Warszawskiego;
• płk Kazimierz Iranek-Osmecki „Heller”, szef Oddziału II (Informacyjno-Wywiadowczy) KG AK;
• płk Józef Szostak „Filip”, szef Oddziału III (Operacyjno-Szkoleniowy) KG AK;
• płk Jan Rzepecki „Prezes”, szef Oddziału VI (Biuro Informacji i Propagandy) KG AK;

Jednostki polskie

Do działań powstańczych przystąpiły oddziały Okręgu Warszawskiego AK oraz oddziały dyspozycyjne Kedywu KG AK.

Według obliczeń Jerzego Kirchmayera stan ewidencyjny AK na terenie okręgu warszawskiego w lutym 1944 wynosił ok. 50.000 żołnierzy w tym Kedyw Komendy Głównej (ok. 2400 żołnierzy). W okręgu według tych samych danych funkcjonowało 800 plutonów (647 pełnych plutonów oraz 153 plutony „szkieletowe”) w tym 198 plutonów Wojskowej Służby Ochrony Powstania. Stan bojowy oddziałów okręgu wynosił w ciągu całego powstania od 25.000 do 28.000 żołnierzy. O godzinie „W” do walki przystąpiło ok. 2500 uzbrojonych powstańców. Oddziały przystąpiły do walki w ramach zgrupowań w poszczególnych obwodach:

• Obwód I – Śródmieście, Stare Miasto – komendant ppłk Edward Pfeiffer „Radwan”;
• Obwód II – Żoliborz, Marymont, Bielany – komendant ppłk Mieczysław Niedzielski „Żywiciel”;
• Obwód III – Wola – komendant ppłk Jan Tarnowski „Waligóra”;
• Obwód IV – Ochota – komendant * ppłk Mieczysław Sokołowski (ps. „Grzymała”) komendant Obwodu IV – Ochota
• Obwód V – Mokotów – komendant ppłk Aleksander Hrynkiewicz „Przegonia”;
• Obwód VI – Praga – komendant ppłk Antoni Żurowski „Bober”;
• Obwód VII – Powiat Warszawski – komendant mjr Kazimierz Krzyżak „Bronisław”;
• VIII samodzielny rejon Okęcie – komendant mjr Stanisław Babiarz „Wysocki”;

W odwodzie komendanta okręgu funkcjonowało Zgrupowanie „Paweł” pod dowództwem ppłk Franciszka Rataja”Paweł”. W terenie Obwodu Wola koncentrację miały oddziały dyspozycyjnej Kedywu Komendy Głównej AK tworzące Zgrupowanie „Radosław” pod dowództwem ppłk Jana Mazurkiewicza „Radosław”;

Struktury bojowe w trakcie powstania

W trakcie powstania Rejon I obwodu Śródmieście (bez III i VIII Zgrupowania na Powiślu) wraz z niektórymi oddziałami Rejonu 4 (Batalion in. Czarnieckiego, Batalion im. Łukasińskiego. część Batalionu „Chrobry” oraz batalionu im. Kilińskiego) zostały oddzielone na Starym Mieście, tworząc 7 sierpnia do 5 września Grupę Północ pod dowództwem płk. Karola Ziemskiego „Wachnowski”.

Główna część obwodu, stanowiła Grupę „Śródmieście”, z której taktycznie 8 sierpnia wydzielono „Podobwód Śródmieście Południowe”, obejmujący Rejon 2 oraz Rejon 3.

Drugi ośrodek walki na Żoliborzu Obwód Żywiciel, po początkowym rozproszeniu i przejściu części oddziałów do Kampinosu, od 5 sierpnia walczył jako

• Zgrupowanie „Żaglowiec”;
• Zgrupowanie „Żmija”;
• Zgrupowanie „Żyrafa”;
• Zgrupowanie „Żniwiarz”;
• pluton osłonowy

11 sierpnia utworzono Zgrupowanie „Żbik” stanowiące obsadę nowego rejonu 5. Zgrupowanie zostało następnie przemianowane na Zgrupowanie „Żyrafa II”, zaś dotychczasowe Zgrupowanie „Żyrafa” otrzymało nazwę „Żyrafa I”. Od 15 września Zgrupowanie „Żyrafa II” wróciło do nazwy „Żbik”. 16 sierpnia utworzono z oddziałów które przeszły z Kampinosu, Zgrupowanie „Żubr”, potem utworzono Zgrupowanie „Żaba” które zostało podporządkowane Zgrupowaniu „Żaglowiec”.

Z Żoliborzem współpracowała Grupa „Kampinos” dowodzona przez mjr Alfonsa Kotowskiego „Okoń” powstała z oddziałów obwodu warszawskiego, oddziałów żoliborskich, wolskich oraz oddziałów z nowogrodzkiego pod dowództwem por. Adolfa Pilcha „Góra”, „Dolina”.

Trzeci ośrodek walki na Mokotowie rozproszony w pierwszych dniach powstania składał się z:

• Zgrupowania pułku „Baszta” dowodzonego przez ppłk Stanisława Kamińskiego „Daniel”.
• pułk „Waligóra” składający się z batalionów „Ryś” i batalionu „Oaza”, dowodzony przez ppłk Remigiusza Grocholskiego „Waligóra”;
• plutonów Dywizjonu „Jeleń” 7 pułku ułanów lubelskich, grupy artyleryjska „Granat” oraz 1 pułku szwoleżerów „Góral”.

Struktura po przeformowaniu oddziałów w Warszawski Korpus AK

Struktura wojsk regularnych została nadana oddziałom powstańczym na krótko przed wymarszem do niewoli. Lista obejmuje te oddziały, które zdekonspirowano. Żołnierze „Kedywu” wyszli z Warszawy wraz z ludnością cywilną lub w składzie innych jednostek. Oddziały AL i KB wyszły również w sposób niezorganizowany. Ich żołnierzom wydano legitymacje Armii Krajowej.

• Warszawski Korpus Armii Krajowej – dowódca gen. bryg. Antoni Chruściel (ps. „Monter”), zastępca dowódcy płk dypl. Karol Ziemski (ps. „Wachnowski”) – skład 8., 10., 28. Dywizja Piechoty oraz oddziały specjalne.
  • 8 Dywizja Piechoty AK im. Romualda Traugutta (Obwód Żoliborz) – dowódca ppłk Mieczysław Niedzielski (ps. „Żywiciel”)
    • 13 Pułk Piechoty AK – dowódca kpt. Witold Plechawski „Sławomir”; (Zgrupowanie „Żbik”);
    • 21 Pułk Piechoty AK "Dzieci Warszawy" – dowódca kpt. Marian Kamiński „Żaglowiec” (Zgrupowanie „Żaglowiec” i Zgrupowanie „Żaba”);
    • 32 Pułk Piechoty AK – dowódca kpt. Władysław Nowakowski „Żubr” (Zgrupowanie „Żubr” oraz plutony 225, 244 i 257 ze Żgrupowania „Żmija”);
    • 8 Pułk Artylerii Lekkiej AK (Zgrupowanie „Żyrafa”) – dowódca mjr Kazimierz Nowacki „Żyrafa”;
    • Zgrupowanie „Żniwiarz” w dyspozycji dowódcy dywizji.
  • 10 Dywizja Piechoty AK im. Macieja Rataja (Obwód Mokotów) – dowódca ppłk Józef Rokicki (ps. „Karol”)
    • 28 Pułk Piechoty, złożony z oddziałów obwodu Mokotów i batalionów Pułku „Baszta”
    • 30 Pułk Piechoty „Waligóra”
    • 31 Pułk Piechoty, złożony z oddziałów rejonu Sadyba, Czerniaków i Lasy Chojnowskie
    • 10 Pułk Artylerii Lekkiej AK
  • 28 Dywizja Piechoty AK im. Stefana Okrzei (Obwód Śródmieście) – dowódca płk Edward Pfeiffer (ps. „Radwan”)
    • 15 Pułk Piechoty „Wilków”, złożony ze zgrupowań: W jej skład weszły zgrupowania: Zgrupowanie Chrobry II, Zgrupowanie Gurt, oraz Batalion „Rum” i Batalion im. Sowińskiego;
    • 36 Pułk Piechoty Legii Akademickiej AK, w skład którego weszły Zgrupowanie „Bartkiewicz” (w tym kilka oddziałów z dawnego Zgrupowania „Róg”, które przeszły ze Starego Miasta) oraz Zgrupowanie „Krybar”;
    • 72 Pułk Piechoty, złożony z oddziałów Batalion „Golski”, Batalion „Miłosz”, Batalion „Stefan” i Batalion „Ostoja”;
    • 28 Pułk Artylerii Lekkiej AK

W ramach 28 dywizji dywizji działały również struktury 21 Pułku Piechoty „Dzieci Warszawy” AK, pod dowództwem ppłk. Stanisława Kamińskiego „Daniel” w skład którego weszły:

• Batalion „Zaremba-Piorun”
• Batalion „Ruczaj”
• Batalion „Radosław” w składzie (Oddział „Sokół”, oddział „Radosław”, 3 Batalion „Bełt”); Była to jednostka zorganizowana odrębnie od 21 Pułku Piechoty „Dzieci Warszawy” AK na Żoliborzu.

Do oddziałów biorących udział w powstaniu należy też zaliczyć jednostki wojsk regularnych, które śpiesząc z pomocą wzięły bezpośredni udział w walkach. Były to:

• Dowództwo i sztab 1 Armii Wojska Polskiego;
• 6 Pułk Piechoty 2 Dywizji Piechoty;
• 8 i 9 Pułk piechoty 3 Dywizji Piechoty;
• 1 Kompania Rozpoznawcza 1 Dywizji Piechoty;
• Dywizjony 1 Pułk Lotnictwa Myśliwskiego „Warszawa”;
• 2 Pułk Nocnych Bombowców „Kraków” 1 Dywizji Lotniczej WP;
• 3 Pułk Lotnictwa Szturmowego;
• 301 Dywizjon Bombowy Ziemi Pomorskiej im. Obrońców Warszawy – jednostka Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie;
• 1586 Polska Eskadra do zadań specjalnych im. Obrońców Warszawy RAF;
• 274 Batalion Amfibii, bataliony pontonowe i eskadry lotnicze – jednostki radzieckie;
• 148 Dywizjon Bombowy do zadań specjalnych i 178 dywizjon bombowy RAF – jednostki brytyjskie;
• 3 Dywizja Bombowa 8 Armii Powietrznej Stanów Zjednoczonych United States Air Force;
• 31 i 34 Dywizjony Bombowe oraz oddziały 3 Dywizji 8 Floty Powietrznej USAF – jednostki amerykańskie.

Siły niemieckie

Oddziały wojska

31 lipca 1944 dowództwo nad garnizonem warszawskim przejął gen. por. (Generalleutnant) Reiner Stahel; dysponował on siłami w liczbie około 11 tysięcy żołnierzy:

• Jednostki alarmowe Wehrmachtu w liczbie 5 tys. żołnierzy niemieckich;
• Jednostki lotnictwa 4 tys. żołnierzy (1000 na Okęciu, 700 na Bielanach, 1000 na Boernerowie, 300 na Służewie i 1000 z obsługi baterii przeciwlotniczych);
• Jednostki Wachtregiment Warschau (bataliony Patz oraz Baltz), 2 bataliony strzelców (nr 996 i 997), szwadron zwiadowczy SS (350 żołnierzy wyposażonych w działa i broń ciężką), strażnicy zakładów przemysłowych Rüstungskommando, oraz oddziały wschodnie – ogółem ok. 2 tys. żołnierzy.

2 sierpnia 1944 Reichsführer-SS Heinrich Himmler, jako dowódca niemieckiej Armii Rezerwowej (Ersatzarmee), wydał rozkaz na podstawie którego dowództwo nad całością sił niemieckich w obszarze Warszawy objął generał (SS-Obergruppenführer) Erich von dem Bach-Zelewski, który przybył do Warszawy 5 sierpnia (generał Stahel został uzależniony od nowego dowódcy).

Policja oraz oddziały SS

Dowódca policji i jednostek SS dystryktu warszawskiego, gen. policji (SS- und Polizeiführer) Paul Otto Geibel, dowodził łącznie siłami w ilości 5710 policjantów i SS-manów:

• 3 bataliony „Schutzpolizei” – 1000 policjantów
  • III Batalion 22 Pułku [III/SS-Pol. Rgt.22] dowódca Major der Schutzpolizei Schöpp
  • I Batalion 17 Pułku [I/SS-Pol. Rgt.17] d-cą 17. dowódca Oberstleutnant policji Erwin Gresser
  • III Batalion 23 Pułku [III/SS-Pol. Rgt.23] dowódca Major der Schutzpolizei Otto Bundke
• Żandarmeria – 260 ludzi
• Policja porządkowa „Ordnungspolizei” – 200 ludzi
• Obsada urzędów, budynków policji itd. – 200 ludzi
• Sicherheitspolizei (mjr Hahn) (al. Róż) – 700 ludzi
• Kompania Ukraińców – 150 ludzi (al. Szucha 9 i 21)
• 2 bataliony SS „Stauferkaserne” – 1000 żołnierzy
• Batalion szkolny grenadierów pancernych SS – 400 żołnierzy
• Kompanie rezerwowe (Dom Akademicki na pl. Narutowicza) (300 ludzi)
• Batalion SA (ul. Koszykowa, kompanie na mieście) – 400 policjantów
• Kawaleria SS – 350 grenadierów i własowców
• Oddział SS w budynku szkoły Nauk Politycznych (w tym kompania Ukraińców) – 400 żołnierzy
• Oddział SS na ul. Tarczyńskiej 150 żołnierzy
• Oddział SS na Żoliborzu – 300 żołnierzy

Oddziały porządkowe

W różnych uzbrojonych formacjach strażniczych znajdowało się ok. 3,5 tys. ludzi, były to następujące oddziały:

• Straż kolejowa (Bahnschutz),
• Straż zakładowa (Werkschutz),
• Batalion ochrony transportów.

Oznacza to, że w dniu wybuchu powstania Niemcy, zgodnie z polskimi źródłami historycznymi opartymi na relacjach szefa SS i policji na Dystrykt Warszawski, gen. policji (SS-Brigadeführer und Generalmajor der Polizei) Paula Otto Geibela oraz gen. (SS-Obergruppenführer) Ericha von dem Bacha-Zelewskiego i mjr Kurta Fischera, wliczając udział uzbrojonej ludności niemieckiej i drobnych oddziałów ochronnych, dysponowali w Warszawie około 20 tys. walczących. Z tej liczby 16 tys. znajdowało się w lewobrzeżnej części Warszawy, gdzie toczyły się główne walki, a reszta w części prawobrzeżnej.

Korpsgruppe von dem Bach

W skład Korpsgruppe wchodziły dwie grupy bojowe:

• Kampfgruppe Rohra – dowódca generał major (Generalmajor) Günter Rohr
• Kampfgruppe Reinefartha – dowódca generał (SS-Gruppenführer) Heinz Reinefarth
  • Grupa uderzeniowa (Angriffsgruppe) – dowódca pułkownik (SS-Oberführer) Oskar Dirlewanger
  • Grupa uderzeniowa (Angriffsgruppe) – dowódca major (Major) Max Reck
  • Grupa uderzeniowa (Angriffsgruppe) – dowódca pułkownik (Oberst) Willy Schmidt
  • Oddziały odwodowe i grupa osłonowa (Abschirmungsgruppe).

Podczas trwania powstania Niemcy wprowadzili do walki jednostki bojowe, które okryły się szczególnie złą sławą:

• Rosyjska Wyzwoleńcza Armia Narodowa (RONA) pod dowództwem generała (SS-Brigadeführer) Bronisława Kamińskiego, pułk szturmowy SS w sile ok. 1700 żołnierzy, złożony z Rosjan i Białorusinów, pod dowództwem majora (SS-Sturmbannführer) Iwana Frołowa – formacja ta wymordowała ok. 10 tysięcy cywilnych mieszkańców Ochoty (Rzeź Ochoty). Po egzekucji Kamińskiego przez Niemców jednostka, pod dowództwem generała (SS-Brigadeführer) Christopha Diehma, została przesunięta z rejonu Starówki do blokowania Puszczy Kampinoskiej. Następnie uległa rozbiciu w starciu z oddziałem por. „Doliny” z Grupy „Kampinos” mjr. „Okonia”.
• Sonderbataillon Dirlewanger złożony z kryminalistów oddział pod dowództwem pułkownika (SS-Oberführer) Oskara Dirlewangera – formacja odpowiedzialna za zbrodnie na Woli (Rzeź Woli).
• Grupa policyjna generała (SS-Gruppenführer) Heinza Reinefartha sprowadzona z Poznania, w jej skład wchodziło: 16 kompanii policyjnych, kompania SS „Röntgen” i zmotoryzowany batalion policyjnej straży ogniowej – oddziały te wymordowały na warszawskiej Woli ok. 50 tys. cywilnych mieszkańców (Rzeź Woli).
• Oddziały wschodnie (błędnie określane jako tzw. „własowcy”). W skład Korpsgruppe von dem Bach wchodziły (w różnych okresach) następujące oddziały wschodnie:
  • 69. Kosaken Abteilung (Kozacy terscy) – por. Schlachtermund – 69 Kozacki Dywizjon Kawalerii w grupie „Dirlewanger”, później z zadaniem zagrodzenia partyzantom z Puszczy Kampinoskiej drogi na Żoliborz – 366 żołnierzy
  • Aserbeidschanisches Feld Bataillon I./111 (turkmeński) – kpt. Werner Scharrenberg – 111 Batalion Azerski odpowiedzialny za masakry cywilów na ulicy Inflanckiej
  • Wschodniomuzułmański Pułk SS (bez III batalionu) (azerski) – SS-Sturmbannführer Franz Liebermann
  • II Batalion „Bergmann” (azerski) – por. Mertelsmann
  • 4 Batalion 57 Regimentu Kozaków (kozacki) – 490 żołnierzy
  • 209 Batalion Schutzmannschaften (kozacki – Kozacy syberyjscy)
  • 206 Batalion Schutzmannschaften (ukraiński)
  • 3 Pułk Kozaków (Kozacy dońscy) – płk. Jakub Bondarenko (były oficer rosyjski, białogwardzista) – od 3 sierpnia jednostka przesunęła się do Włoch i Błonia w celu blokady Kampinosu
  • 572 Batalion Piechoty (kozacki – Kozacy dońscy) – płk. Zinowiew – walczył na Starym Mieście i Czerniakowie, a później na Żoliborzu – 260 żołnierzy
  • 579 Dywizjon Kawalerii (Kozacy terscy)
  • 580 Dywizjon Kawalerii (Kozacy syberyjscy) – kpt. Ernst Kalamorz – 160 żołnierzy
  • 13 Białoruski Batalion Policyjny SD (Weissruthenische-Polizei(SD)-Bataillon № 13)
  • Ukraiński Legion Samoobrony (dowódca płk. Petro Diaczenko) – do 15 września obsadzał zachodni brzeg Wisły (okolice Góry Kalwarii), od 15 do 23 września 1944 Legion w sile ok. 400 ludzi brał udział w walkach z powstańcami na przyczółku czerniakowskim, działając przeciwko Zgrupowaniu „Radosław” i Zgrupowaniu „Kryska” oraz desantowanym oddziałom 9 Pułku Piechoty 3 Dywizji Piechoty z 1 Armii WP. Następnie przemianowany na 31. Schutzmannschafts-Bataillon der SD brał udział w działaniach przeciwko zgrupowaniu Armii Krajowej w Puszczy Kampinoskiej (operacja „Sternschnuppe”) w dniach 27–30 września 1944.

Wbrew powszechnemu, po zakończeniu wojny mniemaniu (wpływ sowieckiej propagandy), w tłumieniu powstania udziału nie brały oddziały Rosyjskiej Armii Wyzwoleńczej (ROA) pod dowództwem generała Andrieja Własowa (wówczas jeszcze nie istniała). Niektóre rosyjskojęzyczne oddziały wschodnie, które weszły później w skład utworzonego pod koniec 1944 ROA, brały udział w tłumieniu powstania warszawskiego. Do ROA wcielano także indywidualnie byłych członków rozwiązanej RONA, weszli w skład 1 dywizji ROA. Analogicznie, wbrew rozpowszechnianym opiniom, w tłumieniu powstania nie brały udziału jednostki złożonej z Ukraińców 14 Dywizji Grenadierów SS, zaś jedyna składająca się z Ukraińców zwarta jednostka uczestnicząca w walkach – Ukraiński Legion Samoobrony nie uczestniczył ani w rzezi Woli i rzezi Ochoty, ani w innych masakrach polskiej ludności cywilnej w czasie powstania.

Do tłumienia powstania, w trakcie trwających już walk, Niemcy użyli ponadto przechodzące na front cztery dywizje pancerne – DPanc SS „Totenkopf”, która pozostawiła w dzielnicy Praga batalion grenadierów w liczbie 362 żołnierzy, DPanc-Spad „Hermann Göring”, DPanc SS „Wiking” oraz 19 (Dolnosaksońska) DPanc, powracającą z rejonu Radzymina, w dniu 4 sierpnia przebijającą się przez ulice Warszawy na południe w kierunku Grójca. Z wszystkich nadciągających do Warszawy jednostek niemieckich utworzono korpus pod dowództwem gen. SS Ericha von dem Bacha (Korpsgruppe von dem Bach), liczący ok. 25 tysięcy żołnierzy, dołączając do tego część niemieckiej 9 Armii (dowódca General der Panzertruppe Nikolaus von Vormann), koncentrującej się na wschód od Warszawy z zadaniem utrzymania frontu obronnego w rejonie środkowej Wisły. Łącznie z siłami będącymi wcześniej w Warszawie oraz przechodzącymi przez Warszawę na front, Niemcy użyli do tłumienia powstania warszawskiego – w różnym czasie – ogółem ok. 50 tys. żołnierzy.

Udział obcokrajowców w walkach po stronie powstańców

Do walki warszawiaków z niemieckim okupantem przyłączyło się kilkuset obcokrajowców. Byli wśród nich m.in.: Węgrzy, Słowacy, Francuzi, Belgowie, Holendrzy, Grecy, Brytyjczycy, Włosi, Ormianie, Rosjanie, a także pojedynczy przedstawiciele innych narodów: Azer, Czech, Ukrainiec, Rumun, Australijczyk i Nigeryjczyk. Niektórzy z nich, np. pochodzący z Nigerii czarnoskóry August Agbola O'Brown – mieszkali w Warszawie przed wojną. Kolejnym przykładem są Słowacy, z których wielu pracowało w gazowni na Czerniakowie. W czasie powstania, w porozumieniu z AK, utworzyli oni 535 pluton Słowaków, który wziął udział 1 sierpnia 1944 roku w natarciu na Belweder. Słowacy walczyli na barykadzie czerniakowskiej, budowali umocnienia Wisły, brali też udział w opanowaniu budynków Banku Gospodarstwa Krajowego.

W powstańczych szeregach znaleźli się też niemieccy dezerterzy oraz cudzoziemcy, którzy uciekli z robót przymusowych lub obozów jenieckich. Do powstania przyłączyła się także między innymi większość spośród 348 Żydów uwięzionych w więzieniu Gęsiówka, którzy zostali uwolnieni w pierwszych dniach sierpnia. Byli wśród nich obywatele Grecji, Holandii, Niemiec i Węgier. Brali udział w pracach fortyfikacyjnych i pomocniczych (transportowali rannych i broń, gasili pożary). Niektórzy uczestniczyli w boju. Wyróżniali się wyglądem – mieli ogolone głowy i obozowe pasiaki.

Uzbrojenie polskich oddziałów

Broń ręczna

• Ukryta przez oddziały Wojska Polskiego we wrześniu 1939 roku (m.in. pistolety Vis, karabiny wz. 98 i 98a, karabinki wz. 29, ręczne karabiny maszynowe Browning wz. 1928)
• Zdobyta na wojskach okupanta (m.in. pistolety P08 Parabellum, karabiny Mauser, pistolety maszynowe MP40);
• Pochodząca ze zrzutów aliantów (pistolety M1911, pistolety maszynowe Sten, granatniki PIAT)
• Wyprodukowana przez Armię Krajową – pistolety maszynowe Błyskawica i Sten, miotacze ognia wzór K;
• granaty własnej produkcji „sidolówki” i „filipinki”, butelki zapalające „koktajl Mołotowa”;
• Zakupiona od zdemoralizowanych oddziałów wojskowych i paramilitarnych państw osi.

Broń pancerna

• Wyprodukowana przez Armię Krajową
  • Samochód pancerny „Kubuś”
• Zdobyczna
  • Pz.Kpfw. V „Panther” Ausf. G – zdobyty 2 sierpnia – wcześniej 1 batalion 27 Pułku Pancernego 19 Dywizji Pancernej – „Magda” (nazwa nadana przez załogę), oficjalnie „Pudel”. Utracony 11 sierpnia;
  • Pz.Kpfw. V „Panther” Ausf. G – zdobyty 2 sierpnia – wcześniej 1 batalion 27 Pułku Pancernego 19 Dywizji Pancernej – „WP”. Podpalony przez powstańców 10 sierpnia;
  • Jagdpanzer 38 (t) Hetzer – „Chwat” – wbudowany w barykadę;
  • Sd.Kfz. 251/3 Ausf. D – „Szary Wilk”;
  • Sd.Kfz. 251/1 Ausf. D – „Starówka”.

Stan uzbrojenia oddziałów powstańczych

Stan na 1 sierpnia 1944 rano

• karabiny – 2629 szt. z czego wykorzystano ok. 1000 szt.
• ręczne karabiny maszynowe (rkm) – 145 szt. z czego wykorzystano 60 szt.
• ciężkie karabiny maszynowe (ckm) – 47 szt. z czego wykorzystano 7 szt.
• pistolety maszynowe (pm) – 657 szt. z czego wykorzystano ok. 300
• broń przeciwpancerna:

karabiny ppanc – 29 szt. z czego wykorzystano 29 szt.

PIATy wykorzystano 6 szt.

• działka przeciwpancerne – 2
• moździerze i granatniki – 16
• pistolety – 3846 szt. z czego wykorzystano 1700 szt.

ponadto:

• granaty ręczne i ppanc – 44 387 z czego wykorzystano 25 tys. szt.
• butelki zapalające – ok. 12 tys.
• materiały wybuchowe (różne) – ok. 1300 kg

Posiadany stan uzbrojenia pozwalał sformować 70 plutonów zdolnych do prowadzenia działań przez 2 dni. Oznacza to, że w godzinie „W” (17.00) uzbrojonych było do 3,5 tys. powstańców na 36,5 tys. zmobilizowanych.

7 lipca 1944 roku – na rozkaz Komendanta Głównego AK gen. „Bora” – szef Wydziału Uzbrojenia Oddziału IV KG AK ppłk Jan Szypowski (ps. „Leśnik”) wysłał poza Warszawę (do okręgów wschodnich AK) 900 pistoletów maszynowych STEN i „Błyskawica” wraz z dużą partią amunicji. W drugiej połowie lipca Niemcy zlikwidowali kilka magazynów amunicji z 78 tys. sztuk granatów ręcznych i 170 sztuk miotaczy płomieni – głównie na Mokotowie. Ponadto po fali aresztowań utracono kontakt z częścią konspiracyjnych magazynów broni, np. w 1947 roku w budynku przy ulicy Leszno z gruzów wydobyto 678 szt. stenów i błyskawic i ponad 60 tys. szt. amunicji do nich (należy jednak dodać, że w świetle ostatnich badań historyków informacja ta jest kwestionowana, przynajmniej co do ilości odnalezionej broni). Powodem nie wykorzystania reszty uzbrojenia był bardzo krótki czas mobilizacji – 12 godzin oraz trudności z przetransportowaniem broni w miejsca mobilizacji poprzez okupowane miasto.

Kontrowersje dotyczące czasu trwania powstania

Przyjęło się powszechnie uważać, że powstanie trwało 63 dni, tzn. do 2 października, kiedy to Armia Krajowa zaprzestała działań ofensywnych i wysłała emisariuszy w celu wynegocjowania kapitulacji. Jednak negocjacje prowadzone w Ożarowie Mazowieckim wydłużyły się i decyzja o zawieszeniu broni została oficjalnie podpisana dopiero 3 października.

Można mówić również o 66 dniach, gdyż do 5 października trwało wychodzenie z miasta do niewoli zwartych oddziałów powstańczych, a w czasie tych trzech ostatnich dni nadal działało powstańcze dowództwo wydające rozkazy do swoich żołnierzy. Jednocześnie w tym czasie nadal funkcjonowały struktury ujawnionych władz Polskiego Państwa Podziemnego, a także miały miejsce wszelkie inne przejawy aktywności życia w powstańczym mieście, takie jak np. ukazywanie się prasy powstańczej, emisje audycji radiowych z powstańczych radiostacji, działalność powstańczej poczty harcerskiej itp.

Kontrowersje dotyczące liczby ofiar

Liczba ofiar po stronie polskiej nie jest nigdzie udokumentowana i jest trudna do ustalenia. Najczęściej podawana liczba 200 tys. zabitych pojawiła się po raz pierwszy już 28 sierpnia w Lublinie, podczas konferencji zorganizowanej przez PKWN dla prasy zagranicznej (w tym zachodniej) i padła jako ocena strat. Wobec braku innych źródeł wartość ta, jako prawdopodobna utrwaliła się z czasem, jednakże w latach sześćdziesiątych podawano liczbę 250 tysięcy zabitych. Obecnie historycy coraz częściej są skłonni szacować liczbę ofiar cywilnych w czasie powstania na 120–180 tys.

Z ogarniętej powstaniem Warszawy oraz w okresie po podpisaniu układu o zawieszeniu broni rozpoczęły się wywózki całej ludności cywilnej – do specjalnego obozu w Pruszkowie przewieziono ok. 550 tys. ludzi z samej Warszawy, natomiast z okolic miasta (zarówno lewobrzeżna jak i prawobrzeżna część stolicy) 100 tys. osób. Przez podobny obóz w Ursusie przewinęło się dalsze 50 tys. osób. Z obozu w Pruszkowie zwolniono po wyselekcjonowaniu ok. 100 tys. chorych. Niemcy złamali postanowienia układu o zawieszeniu broni wywożąc z obozów przejściowych 165 tys. ludzi na przymusowe roboty do Niemiec a 60 tys. do obozów koncentracyjnych w Ravensbrück, Auschwitz, Stutthof i Mauthausen – większość z nich później zginęła.

Opinie na temat powstania

Istnieją kontrowersje, zarówno co do znaczenia powstania warszawskiego, jego przebiegu, jak i trafności decyzji dowództwa AK o jego rozpoczęciu. Przedmiotem sporów jest cena powstania (zniszczenie miasta, utrata pokolenia młodych ludzi), podnoszona jest jednak również kwestia nieuchronności jego wybuchu.

Kontrowersje te pojawiły się wraz z wybuchem powstania i były szeroko dyskutowane przez opinię publiczną w Europie Zachodniej. Jak relacjonuje George Orwell, znaczna część brytyjskich komentatorów lewicowych zdecydowanie potępiła powstanie, wysuwając m.in. zarzuty o inspirację powstania przez „emigracyjny” rząd w Londynie oraz brak uzgodnienia momentu wybuchu powstania z rządem brytyjskim i radzieckim. Orwell odnosi się również do podniesionego już wtedy (przez „L'Osservatore Romano”) zarzutu wobec ZSRR, że celowo wstrzymał atak na Warszawę by doprowadzić do jak największych strat wśród powstańców, zwracając uwagę, że jest to teza nieudowodniona i niemożliwa do udowodnienia. Orwell krytycznie odniósł się do tych komentarzy, zarzucając im kierowanie się prywatnymi uprzedzeniami zamiast rzeczywistą wiedzą o sytuacji w Polsce. Jeszcze bardziej krytycznie skomentował stanowisko lewicowej inteligencji, zarzucając jej, że kieruje się wyłącznie wytycznymi partii: „gdyby jutro Stalin przestał popierać PKWN] i uznał rząd w Londynie, cała brytyjska inteligencja poszłaby za nim jak stado baranów”.

Przez wiele lat propaganda PRL-u oraz oficjalna wersja w podręcznikach szkolnych do historii, szczególnie powstających do 1956 roku, usiłowała przedstawić powstanie warszawskie jako nieodpowiedzialną decyzję, która spowodowała niewyobrażalne szkody i nie miała większego znaczenia militarnego, niejednokrotnie zawyżając liczbę ofiar walk w Warszawie i podważając kompetencje dowódców walk w stolicy.

Nie wspominano o tym, iż Armia Czerwona z polecenia Józefa Stalina w dniach 5 i 6 sierpnia 1944 wstrzymała atak na miasto ze względów politycznych oraz przez 44 dni (pierwsze zrzuty radzieckiego uzbrojenia nastąpiły dopiero 13 i 14 września 1944), mimo wielokrotnie składanych obietnic, nie udzieliła żadnej pomocy wojskowej powstańcom warszawskim, chcąc w ten sposób doprowadzić do zniszczenia organizacji niepodległościowych przeciwnych planom ZSRR w stosunku do Polski. Z drugiej strony liczenie na pomoc Rosjan było ze strony powstańców pozbawione logiki, biorąc pod uwagę wrogi stosunek Stalina do polskiego rządu w Londynie i wszelkich jego działań.

Józef Stalin odmówił również zgody na wykorzystanie lotnisk na terenie ZSRR (rejon Doniecka i Zaporoża), z których dokonywane były w 1944–1945 regularne wahadłowe naloty na III Rzeszę bombowców RAF i USAF, do lądowania samolotów alianckich z pomocą dla powstania, ani nawet zgody na lądowanie za linią frontu niemiecko-sowieckiego za Wisłą samolotów RAF, dostarczających zrzuty dla miasta, w przypadku ich uszkodzenia przez niemieckie lotnictwo lub artylerię przeciwlotniczą. Po zakończeniu wojny komuniści polscy i rosyjscy częściej oskarżali o zbrodnie na narodzie polskim dokonane w Warszawie Armię Krajową niż wojsko niemieckie. Komunistyczny rząd PRLu nie podjął żadnych kroków zmierzających do ukarania rzeczywistych winowajców zbrodni dokonywanych na Woli czy Ochocie. Nie odbył się po wojnie ani jeden proces zbrodniarzy niemieckich odpowiedzialnych za rzeź na Woli czy rzeź na Ochocie. Jak twierdzili komuniści „Tragedia warszawska – to dzieło polskiej reakcji. To kulminacyjny punkt jej zdrady w przededniu wkroczenia wojsk radzieckich do Warszawy i całkowitego wyzwolenia przez nie Polski” Z tej przyczyny w komunistycznych więzieniach znalazło się wielu żołnierzy AK m.in. aresztowano niemal wszystkich pozostałych przy życiu członków Batalionu Zośka, których oskarżono ich o działalność konspiracyjną zmierzającą do obalenia ustroju komunistycznego w Polsce.

Po upadku systemu komunistycznego w Polsce i zmianie ustroju w 1989, szereg publikacji historycznych starało się dokonać rzeczowej i obiektywnej oceny tamtych wydarzeń, weryfikując nieprawdziwe informacje historiografii okresu PRL. W ostatnich latach zauważyć należy jednostronną opinię, idącą w kierunku budowania „kultu powstania warszawskiego”.

Najczęstsze argumenty krytyków powstania:

• niemiecki wywiad Sicherheitsdienst des Reichsführers-SS uzyskał istotne informacje o przygotowaniach do powstania;
• powstanie było bardzo źle przygotowane taktycznie, w dniu jego wybuchu nie osiągnięto praktycznie żadnych planowanych celów wojskowych;
• powstanie było źle przygotowane strategicznie, toteż nie miało praktycznie żadnego znaczenia militarnego;
• powstanie spowodowało ogromne cierpienia i straty wśród ludności cywilnej Warszawy, skutkowało ogromnym zniszczeniem lewobrzeżnej części miasta;
• żaden z celów politycznych powstania nie został osiągnięty. Nie wzmocniło to pozycji Mikołajczyka w rozmowach ze Stalinem w Moskwie, lecz ją osłabiło. Nie poróżniło Wielkiej Koalicji, izolowało zaś Rząd RP na uchodźstwie na arenie międzynarodowej. Spowodowało, że Anglicy skreślili ostatecznie AK z listy sponsorowanych dostawami sprzętu formacji ruchu oporu, a Roosevelt dał Stalinowi wolną rękę w sprawach Europy Wschodniej.

Najczęstsze argumenty zwolenników powstania:

• powstanie jako symbol: „Bohaterstwo, ofiarność i zaciętość powstańców są największym w naszej historii przejawem walki o wolność jako wartości wyższej niż życie ludzkie, kalectwo, wszystkie dobra materialne. Byłoby ciężkim błędem nie doceniać, a co gorsza odżegnywać się od takich wartości duchowych”;
• powstanie jako „najcięższa walka, jaką toczyliśmy [Niemcy] od początku wojny. Jest porównywalna tylko do walk o każdy dom w Stalingradzie” (przemówienie Heinricha Himmlera do dowódców niemieckich – 21 września 1944 w Jägerhöhe);
• wybuch walk powstańczych był nieunikniony;
• powstanie odegrało pewną rolę militarną. Wieczorem 1 sierpnia 1944 r. niemieckie Armeeoberkommando 9 vel Gruppe von Vormann zażądało sił policyjnych dla zgniecenia powstania. Przez 63 dni polscy powstańcy wiązali głównie jednostki policyjne, szkoleniowe i karne SS, podczas gdy jednostki Wehrmachtu w niewielkim stopniu uczestniczyły w walce z powstańcami. Straty po stronie niemieckiej wyniosły ok. 2 tys. poległych i ok. 10 tys. rannych, w tym straty Korpsgruppe von dem Bach wyniosły 1570 zabitych i 8374 rannych (według meldunku generała SS Ericha von dem Bacha z 5 października 1944 r.). Natomiast według jego powojennych zeznań, złożonych w areszcie w Warszawie – strona niemiecka straciła ok. 26 tys. ludzi (10 tys. zabitych, 7 tys. zaginionych i 9 tys. rannych), co jest liczbą zawyżoną, gdyż Korpsgruppe von dem Bach liczyła 15 438 żołnierzy i policjantów i ok. 11 tys. żołnierzy garnizonu warszawskiego (d-ca gen. Stahel), czyli w sumie ok. 27 tys. żołnierzy i policjantów.
• powstanie jako akt założycielski wolnej Polski.
• powstanie to mit założycielski ponowoczesnej Warszawy.

Powstanie warszawskie w kulturze popularnej

Literatura

Temat powstania warszawskiego pojawił się wpierw w literaturze; walki i życie w powstańczej Warszawie opisywali m.in.:

• Kazimierz Brandys – Miasto niepokonane (wyd. 1946)
• Jan Dobraczyński – W rozwalonym domu (wyd. 1946)
• Roman Bratny – Kolumbowie. Rocznik 20 (wyd. 1957)
• Aleksander Kamiński – Zośka i Parasol (wyd. 1957)
• Bronisław Troński – Tędy przeszła śmierć (wyd. 1957)
• Miron Białoszewski – Pamiętnik z powstania warszawskiego (powst. 1967, wyd. 1970)
• Leopold Buczkowski – Powstanie na Żoliborzu (powst. 1944, wyd. 2004)
• Tomasz Łubieński – Ani tryumf, ani zgon (wyd. 2004)
• Jarosław Marek Rymkiewicz – Kinderszenen (wyd. 2008)

Film

Powstanie warszawskie opisywały także, bezpośrednio lub w sposób pośredni, produkcje filmowe:

• Zakazane piosenki (1946) w reżyserii Leonarda Buczkowskiego. Aspekt powstańczy jest jednym z wątków filmu.
• Kanał (1957) w reżyserii Andrzeja Wajdy, pierwszy polski film powojenny poruszający bezpośrednio tematykę powstania. Oparty o opowiadanie Jerzego Stefana Stawińskiego, ukazuje jeden z końcowych epizodów walk w Warszawie.
• Eroica (1958) w reżyserii Andrzeja Munka. Stanowi niejako odpowiedź na film Wajdy i przedstawia inne, krytyczne spojrzenie na mit bohaterów narodowych.
• Kamienne niebo (1959) w reżyserii Ewy i Czesława Petelskich. Pierwowzorem scenariusza do filmu było opowiadanie autorstwa Jerzego Krzysztonia pt. Kamienne niebo. Film opowiada historię kilkorga ludzi podczas bombardowania stolicy.
• Pogoń za Adamem (1970) w reżyserii Jerzego Zarzyckiego.
• Kolumbowie (1970) w reżyserii Janusza Morgensterna. Serial stanowi adaptację dwóch pierwszych tomów powieści Romana Bratnego Kolumbowie. Rocznik 20. Akcja dwóch ostatnich odcinków dotyczy walk o Stare Miasto i Czerniaków.
• Żołnierze wolności (1977) w reżyserii Jurija Ozierowa. W drugiej części tego miniserialu przedstawiony jest obraz powstania z punktu widzenia propagandy radzieckiej.
• Godzina „W” (1979) w reżyserii Janusza Morgensterna na podstawie opowiadania Jerzego Stefana Stawińskiego.
• Urodziny młodego warszawiaka (1980) w reżyserii Ewy i Czesława Petelskich, na podstawie powieści Młodego warszawiaka zapiski z urodzin Jerzego Stefana Stawińskiego.
• Dzień czwarty (1984) w reżyserii Ludmiły Niedbalskiej, film paradokumentalny. Tematem filmu są przeżycia poety generacji wojennej Krzysztofa Kamila Baczyńskiego.
• Pierścionek z orłem w koronie (1992) w reżyserii Andrzeja Wajdy, na motywach powieści Aleksandra Ścibor-Rylskiego pt. Pierścionek z końskiego włosia. Akcja rozgrywa się w ostatnich dniach powstania i dotyczy indywidualnych losów ludzkich.
• Sceny z Powstania (2004) – zapis poszczególnych scen powstania.
• Do potomnego (2004) – fabularyzowany dokument traktujący o pokoleniu Kolumbów.
• Taniec śmierci. Sceny z Powstania Warszawskiego (2010) w reżyserii Leszka Wosiewicza.
• Hardkor 44 (premiera zaplanowana na rok 2012) w reżyserii Tomasza Bagińskiego, film animowany.

Teatr TV

• Pamiętnik z powstania warszawskiego (1972) – spektakl TV na kanwie utworu Pamiętnik z powstania warszawskiego autorstwa Mirona Białoszewskiego (ponowna realizacja w 2004).
• Ziarno zroszone krwią (1994) w reżyserii Kazimierza Kutza na podstawie scenariusza Jerzego Stefana Stawińskiego – widowisko przedstawia polityczne i psychologiczne uwarunkowania decyzji o rozpoczęciu powstania warszawskiego.
• Przerwanie działań (2010) w reżyserii Juliusza Machulskiego – sztuka powstała na podstawie wspomnień Kazimierza Iranka-Osmeckiego, znanych pod tytułem Ostatni akt i opublikowanych w wydanym w Polsce zbiorze Powołanie i przeznaczenie. Jest to zapis kilkunastu godzin dramatycznych negocjacji w sprawie zakończenia powstania warszawskiego, prowadzonych przez polskich oficerów z niemieckim generałem von dem Bachem.

Muzyka

Ponadto tematyka powstania była poruszana w twórczości polskich artystów muzycznych:

• Utwór „Synowie podłego czasu” zespołu tożsamościowego Irydion na płycie Credo (2003).
• Album koncepcyjny polskiego zespołu rockowego Lao Che nosi tytuł Powstanie Warszawskie, jest w całości oparty na wydarzeniach historycznych (2005).
• Singiel "Czerniaków" zespołu Lao Che z nigdzie indziej nie publikowanymi utworami Groźba i Czerniaków (2005)
• Utwór „Pierwszy Sierpnia” zespołu hip-hopowego WWO i Kapeli Czerniakowskiej (2007).
• Utwór „63” zespołu hip-hopowego Kwadratura Koła (2007).
• Utwór „Warszawa 44” barda tożsamościowego Dawida Hallmanna na płycie Niezłomność (2008).
• Utwór „Warszawskie Dzieci” polskiego zespołu punkowego Armia zaaranżowanego na kanwie znanego utworu z lat powstania „Warszawskie Dzieci” wykonanego na potrzeby koncertu w Muzeum Powstania Warszawskiego w Warszawie w dniu 27 lipca 2008 roku, gościem specjalnym była fińska grupa Apocalyptica.
• Utwór „63 dni Chwały” zespołu hip-hopowego Hemp Gru na płycie Droga (2009).
• Utwór „Głośniej od bomb” rapera Pjusa na płycie Life After Deaf (2009) upamiętniający udział Plutonu Głuchoniemych w walkach powstańczych.
• Album „Wawa2010.pl” (2010) Karoliny Cichej i innych artystów z piosenkami o Warszawie.
• Utwory „Wczorajszemu”, „Pałacyk Michla”, „Warszawskie Dzieci” polskiego punkowego (zimno falowego) zespołu Armia umieszczone na albumie Piosenki powstańcze (2010).
• Na debiutanckiej płycie rockowego zespołu B.E.T.H znajduje się utwór „Odległy Ląd”, który poświęcony jest pamięci uczestników powstania warszawskiego.
• Utwór „Powstanie 1944” zespołu White Master na albumie European Storm (2010) (wspólnym z Frakass)

Powstaniu warszawskiemu swoje utwory dedykowały także zagraniczne grupy muzyczne:

• Utwór „Warschau” szwedzkiego zespołu metalowego Marduk na płycie Plague Angel (2004).
• Utwór „Armia” niemieckiego zespołu metalowego Heaven Shall Burn na płycie Deaf To Our Prayers (2006).
• Utwór „Varsovie” francuskiego zespołu rockowego Varsovie na minialbumie Neuf Millimètres (2006).
• Utwór „Warsaw Rising” holenderskiego zespołu metalowego Hail of Bullets na minialbumie Warsaw Rising (2009).
• Utwór „Uprising” szwedzkiego zespołu power metalowego Sabaton na albumie Coat of Arms (2010). Do utworu nakręcono również teledysk.

Inne

• W 2007 roku Amerykanin Jason Morningstar stworzył grę fabularną Grey Ranks. Child Soldiers. Warsaw, 1944 (pol. Szare Szeregi. Dzieci Żołnierze. Warszawa 1944) poświęconą powstaniu warszawskiemu.
• W 2007 r. Muzeum Powstania Warszawskiego wydało antologię komiksową „44” (dyrektor artystyczny projektu Przemysław Truściński).
• Powstanie Warszawskie stało się także tematyką licznych wycieczek oraz gier miejskich, jak np. tej zorganizowanej z okazji 65 rocznicy wybuchu powstania we współpracy z Redutą Banku Polskiego.
• W 65. rocznicę wybuchu powstania warszawskiego (rok 2009) Poczta Polska wprowadziła do obiegu okolicznościowy znaczek, na którym umieszczono zdjęcie płonącego Prudentialu – najwyższego w ówczesnej Warszawie budynku.
• Od roku 2007 Muzeum Powstania Warszawskiego i Warszawska Masa Krytyczna organizują wspólnie przejazd rowerowy ulicami Warszawy – Masę Powstańczą.

Bibliografia

• Jan Karski: Story of a Secret State. Boston: Simon Publications, 1944. ISBN 978-1-931541-39-8. 
• Jerzy Kirchmayer: Geneza Powstania Warszawskiego. Łódź: Spółdzielnia Wydawnicza „Czytelnik”, 1946.
• Adam Borkiewicz: Powstanie warszawskie 1944. Zarys działań natury wojskowej. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1957.
• Hans von Krannhals: Der Warschauer Aufstand 1944. Frankfurt am Main 1962.
• Jan Ciechanowski: The Warsaw Uprising of 1944. Cambridge: Cambridge University Press, 1974. ISBN 0521202035. 
• Tadeusz Bór-Komorowski: The secret army. Nashville: Battery Press, 1984. ISBN 978-0-89839-082-7. 
• Miron Białoszewski: Pamiętnik z powstania warszawskiego. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1988. ISBN 83-06-02612-8.
• Antoni Przygoński: Powstanie Warszawskie w sierpniu 1944 r. t. 1–2, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1988.
• Jerzy Kirchmayer: Powstanie Warszawskie. Warszawa: Książka i Wiedza, 1989. ISBN 83-05-11080-X. 
• Jan Ciechanowski: Powstanie Warszawskie: zarys podłoża politycznego i dyplomatycznego. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1989. ISBN 83-06-01135-X. 
• Janusz Kazimierz Zawodny: Powstanie Warszawskie w walce i dyplomacji. Warszawa: PWN, 1994, s. 312. ISBN 83-01-11572-6. 
• Władysław Henzel, Irena Sawicka: Powstanie Warszawskie: bibliografia selektywna. tom 1 (1994), tom 2 (1994) tom 3 (1996). Warszawa, Centralna Biblioteka Wojskowa, Departament Stosunków Społecznych Ministerstwa Obrony Narodowej;
• Norman Davies, Elżbieta Tabakowska: Powstanie ’44. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2004. ISBN 83-240-0459-9. 
• Andrzej Krzysztof Kunert, Zygmunt Walkowski: Kronika Powstania Warszawskiego. Warszawa: "Edipresse Polska" ; Poznań : Zysk i Ska, 2004. ISBN 83-7298-667-3. 
• Władysław Bartoszewski: Dni Walczacej Stolicy: Kronika Powstania Warszawskiego. Warszawa: Muzeum Powstania Warszawskiego, 2004. ISBN 83-7391-679-2. 
• Krzysztof Komorowski: Bitwa o Warszawę ’44: militarne aspekty Powstania Warszawskiego. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Rytm, 2004. ISBN 8373991336. 
• Irena Sawicka: Powstanie Warszawskie 1944: bibliografia tom 4 i 5 (2004). Warszawa, Ministerstwo Obrony Narodowej, Centralna Biblioteka Wojskowa;
• Leopold Buczkowski: Powstanie na Żoliborzu, Wydawnictwo LTW, Warszawa 2004.
• Władysław Bartoszewski: Powstanie Warszawskie. Warszawa: Świat Książki, 2009, s. 760. ISBN 9788324716999. 
• Nikołaj Iwanow: Powstanie warszawskie widziane z Moskwy. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2010. ISBN 978-83-240-1409-5. 

Zobacz też

• Godzina „W”
• literatura polska w okresie II wojny światowej
• Muzeum Powstania Warszawskiego
• polegli w powstaniu warszawskim po stronie polskiej
• polski ruch oporu w czasie II wojny światowej
• pomnik Powstania Warszawskiego
• 29 Dywizja Grenadierów SS
• Warszawskie dzieci
• powstanie w getcie warszawskim

Historia Polski

Ten artykuł jest częścią cyklu: Polskie Państwo Podziemne

Linki zewnętrzne

• Muzeum Powstania Warszawskiego
• Warsaw Uprising 1944 (ang.)
• Materiały dotyczące powstania warszawskiego
• Serwis multimedialny TVP poświęcony Powstaniu Warszawskiemu
• Zdjęcia polskich fotoreporterów z powstania warszawskiego
• Wspomnienia profesora Macieja Bernhardta z powstania warszawskiego
• http://www.powstanie-warszawskie-1944.pl
• Materiał TVPW na 65. rocznicę powstania warszawskiego
• Lekarze powstania warszawskiego (wspomnienia)
• Powstanie warszawskie – wybór dokumentów krytycznych