Powstanie warszawskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy powstania w Warszawie w 1944. Zobacz też: inne znaczenia tego wyrażenia.
Powstanie warszawskie
II wojna światowa
Powstanie warszawskie patrol.jpg
1 sierpnia 1944 godzina „W” (1700).
Patrol por. „Agatona” z batalionu „Pięść”.
Data 1 sierpnia – 3 października 1944
Miejsce Warszawa
Wynik zwycięstwo III Rzeszy
Terytorium Polska pod okupacją niemiecką (GG)
Strony konfliktu
III Rzesza Niemiecka III Rzesza Niemiecka Flaga PPP.svg Polskie Państwo Podziemne
Dowódcy
Reiner Stahel
Nikolaus von Vormann
Paul Otto Geibel
Erich von dem Bach-Zelewski		 Tadeusz Bór-Komorowski komendant główny AK
Antoni Chruściel komendant Okręgu Warszawa AK
Tadeusz Pełczyński szef sztabu KG AK
Leopold Okulicki szef sztabu KG AK (od 11 września 1944)
Siły
25 tysięcy żołnierzy 47,5 tysięcy żołnierzy
Straty
ok. 10 tys. zabitych,
ok. 9 tys. rannych,
ok. 6 tys. zaginionych,
ok. 300 zniszczonych czołgów i dział pancernych,
10 czołgów i samochodów panc. przejętych		 15,2 tys. zabitych żołnierzy,
120-200 tys. zabitych cywilów
5 tys. zaginionych
15 tys. wziętych do niewoli
Biuletyn Informacyjny z 2 sierpnia 1944
Tereny opanowane przez powstańców na dzień 4 sierpnia 1944 – maksymalny zasięg terytorialny Powstania.
Przebieg Powstania Warszawskiego 1 VIII - 2 X 1944.
Generał "Bór" (drugi z lewej) i pułkownik "Radosław" (następny) na odprawie na Woli – okolice fabryki Kammlera 4.08.1944
Żydowskie więźniarki KZ Gęsiówka wyzwolone przez żołnierzy AK
Żołnierze i łączniczki AK
Załoga B-24 Liberatora z 1586 eskadry specjalnego przeznaczenia po powrocie z lotu ze zrzutami dla Warszawy. Lotnisko Brindisi, sierpień 1944
Stukas bombardujący Stare Miasto, sierpień 1944
SS-Brigadeführer Heinz Reinefarth (w czapce "kubance") oraz żołnierze 3 pułku Kozaków Jakuba Bondarenki na Woli
Polscy cywile zamordowani na Woli przez żołnierzy niemieckich[1][2],
Systematyczne palenie miasta przez oddziały niemieckie
Powstaniec wychodzący z kanału
Łączniczki Zgrupowania Radosław
Zawiszacy – harcerska poczta polowa 1944
Ciężki moździerz oblężniczy ("Ziu") ostrzeliwuje Stare Miasto z parku na Woli
Ostrzał Warszawy pociskami rakietowymi wystrzeliwanymi z działa samobieżnego Sturmtiger
Walki uliczne w okolicach ul. Bielańskiej
Działo pancerne "Chwat" wbudowane w Barykadę na Placu Napoleona
Biało-czerwone opaski noszone przez powstańców na prawym ramieniu
Kapitulacja. Warszawa – Plac Politechniki, 5 października 1944
Zarówno w trakcie walk, jak i przede wszystkim po kapitulacji trwa zorganizowana akcja grabieży majątku i podpalania miasta. Brennkomanndo w akcji
Warszawa w styczniu 1945 – straty spowodowane walkami powstańczymi i późniejszym planowym niszczeniem miasta z rozkazu A. Hitlera
Fragment pomnika powstania warszawskiego w Warszawie (odsłonięty w 45. rocznicę)
Pierwszy żołd powstańczy
Obraz S. Żółtowskiego pt. "ul. Długa 1944"
Zniszczony w czasie powstania warszawskiego gmach Prudentialu, zdjęcie z roku 1945
Powstańcza mogiła na Czerniakowie
Rekonstrukcja historyczna walk na Mokotowie w 1944
Graffiti przedstawiające powstańców na tle współczesnej Warszawy

Powstanie warszawskie (1 sierpnia – 3 października 1944[3][4]) – wystąpienie zbrojne przeciwko okupującym Warszawę wojskom niemieckim, zorganizowane przez Armię Krajową w ramach akcji "Burza", połączone z ujawnieniem się i oficjalną działalnością najwyższych struktur Polskiego Państwa Podziemnego.

Spis treści

[edytuj] Przyczyny i przebieg powstania

Information icon.svg Osobny artykuł: Kalendarium powstania warszawskiego.

Od strony militarnej powstanie było wymierzone przeciwko Niemcom. Jednak jego strategicznym celem była próba ratowania powojennej suwerenności, przedwojennego kształtu granicy wschodniej, poprzez odtworzenie w stolicy Polski legalnych władz państwowych, będących naturalną kontynuacją władz przedwojennych. Miało to uniemożliwić narzucenie Polsce marionetkowych władz, uzależnionych od Związku Sowieckiego, zainstalowanych w Lublinie jako Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego. Wystąpienie w Warszawie miało także zanegować ustalony jeszcze przez aliantów, na konferencji teherańskiej pod koniec 1943, nowy porządek polityczny w Europie Wschodniej, zgodnie z którym USA i Wielka Brytania zgadzały się na prowadzoną przez Józefa Stalina politykę faktów dokonanych na ziemiach polskich. W świetle tych ustaleń powstanie warszawskie miało skomplikować podział na strefy operacyjne, w myśl którego Polska znajdowała się w strefie operacyjnej ZSRR (przez co wojska aliantów zachodnich, ani oddziały pozostające pod ich dowództwem, nie mogły tu operować – przewidywano przybycie do stolicy spadochroniarzy polskich z zachodu 1 SBS oraz obserwatorów alianckich).

Dnia 29 lipca do warszawiaków zaapelował przez radio moskiewskie Związek Patriotów Polskich, nawołując ludność Warszawy do powstania przeciw Niemcom. Komunikaty, będące powtórzeniem tej audycji, nadawała także czterokrotnie dnia 30 lipca 1944 roku (w godzinach: 15.00, 20.55, 21.55, i 23.00) moskiewska Radiostacja im. Tadeusza Kościuszki[5]. W obliczu zbliżania się Armii Czerwonej do Warszawy i okolic, jej sukcesów na froncie i pozytywnej oceny jej możliwości dalszej ofensywy, zdecydowano o wybuchu powstania. Wobec sprzyjającej sytuacji na froncie, polscy dowódcy przewidywali, iż powstanie powinno trwać zaledwie kilka dni[6], zaś w rzeczywistości jego walki trwały 63 dni. Straty po stronie polskiej wyniosły około 10 tys. zabitych i 7 tys. zaginionych, 5 tys. rannych żołnierzy oraz 200 tysięcy ofiar spośród ludności cywilnej[7]. Wśród zabitych przeważała młodzież oraz ogromna większość warszawskiej inteligencji.

Po stronie niemieckiej straty wyniosły 10 tys. zabitych, 6 tys. zaginionych, 9 tys. rannych żołnierzy, 300 zniszczonych czołgów i samochodów pancernych[7]. Według zeznań von dem Bacha, złożonych w 1947 roku w Warszawie, wyniosły 10 tysięcy zabitych oraz 7 tysięcy zaginionych i 9 tysięcy rannych – dane te zostały przyjęte przez historiografię[8].

W dniu wybuchu powstania warszawskiego SS-Reichsführer Heinrich Himmler, powołując się na dyspozycję Hitlera, wydał rozkaz zniszczenia miasta i wyniszczenia ludności cywilnej Warszawy[9]. Rozkaz ten, według zeznań[10] Ericha von dem Bacha w Norymberdze w 1946, brzmiał następująco:

  1. Ujętych powstańców należy zabijać bez względu na to, czy walczą zgodnie z Konwencją Haską, czy też ją naruszają.
  2. Niewalcząca część ludności, kobiety i dzieci, ma być również zabijana.
  3. Całe miasto ma być zrównane z ziemią, to jest domy, ulice, urządzenia w tym mieście i wszystko, co się w nim znajduje[10].

Efektem rozkazu była eksterminacja mieszkańców warszawskiej Woli, jak również masowe mordy w innych dzielnicach Warszawy – zwłaszcza na Ochocie, Mokotowie i Śródmieściu – do których dochodziło w szczególności w pierwszych dniach sierpnia 1944 roku[11]. Niemieccy dowódcy tolerowali w dodatku gwałty i grabieże[12], dokonywane przez swych podwładnych, a czasem sami brali w nich czynny udział[13]. Skalę mordów ograniczyło częściowe uchylenie rozkazu o eksterminacji przez von dem Bacha (wieczorem 5 sierpnia), ale do doraźnych egzekucji (zwłaszcza na wziętych do niewoli powstańcach) i gwałtów dochodziło w praktyce do ostatnich dni Powstania[14].

Podczas walk zburzonych zostało około 25% zabudowy miasta, a po ich zakończeniu, w wyniku celowego burzenia i palenia miasta przez niemieckie oddziały niszczycielskie (niem. Vernichtungskommando), dalsze 35%. Wobec zniszczenia około 10% zabudowy w obronie miasta we wrześniu 1939 roku i 15% w wyniku powstania w getcie warszawskim, pod koniec wojny około 85% miasta leżało w gruzach. Zniszczony został wielowiekowy dorobek kulturalny i materialny.

[edytuj] Jednostki polskie

[edytuj] Oddziały Kedywu podporządkowane
dowództwu okręgu warszawskiego

[edytuj] Oddziały okręgu warszawskiego AK

[edytuj] Struktura po przeformowaniu oddziałów w Warszawski Korpus AK

Struktura wojsk regularnych została nadana oddziałom powstańczym na krótko przed wymarszem do niewoli. Lista obejmuje te oddziały, które zdekonspirowano. Żołnierze "Kedywu" wyszli z Warszawy wraz z ludnością cywilną lub w składzie innych jednostek. Oddziały AL i KB wyszły również w sposób niezorganizowany. Ich żołnierzom wydano legitymacje Armii Krajowej.

Do oddziałów biorących udział w powstaniu należy też zaliczyć jednostki wojsk regularnych, które śpiesząc z pomocą wzięły bezpośredni udział w walkach. Były to:

[edytuj] Dowódcy powstania warszawskiego

Wg stanu na 1 lipca 1944

[edytuj] Siły niemieckie

Information icon.svg Osobny artykuł: Siły niemieckie w powstaniu warszawskim.

[edytuj] Oddziały wojska

31 lipca 1944 dowództwo nad garnizonem warszawskim przejął gen. por. Reiner Stahel, dysponował on siłami w liczbie 11 tys.[15] żołnierzy:

[edytuj] Policja oraz oddziały SS

Dowódca policji i jednostek SS dystryktu warszawskiego, płk. policji Paul Otto Geibel, dowodził łącznie siłami w ilości 5710[15] policjantów i SS-manów:

[edytuj] Oddziały porządkowe

W różnych uzbrojonych formacjach strażniczych znajdowało się ok. 3,5 tys. ludzi, były to następujące oddziały:

Oznacza to, że w dniu wybuchu powstania Niemcy, zgodnie z polskimi źródłami historycznymi opartymi na relacjach szefa SS i policji na Dystrykt Warszawski, płk. policji Paula Otto Geibela oraz gen. Ericha von dem Bacha-Zalewskiego i mjr Kurta Fischera[15], wliczając udział uzbrojonej ludności niemieckiej i drobnych oddziałów ochronnych, dysponowali w Warszawie około 20 tys.[15][16] walczących. Z tej liczby 16 tys. znajdowało się w lewobrzeżnej części Warszawy[17], gdzie toczyły się główne walki, a reszta w części prawobrzeżnej.

[edytuj] Korpsgruppe von dem Bach

Podczas trwania powstania Niemcy wprowadzili do walki jednostki bojowe, które okryły się szczególnie złą sławą:

Wbrew powszechnemu po zakończeniu wojny mniemaniu w tłumieniu powstania udziału nie brały oddziały Rosyjskiej Armii Wyzwoleńczej (ROA) pod dowództwem Andrieja Własowa (wówczas jeszcze nie istniała). Niektóre rosyjskojęzyczne oddziały wschodnie, które weszły później w skład utworzonego pod koniec 1944 ROA, brały udział w tłumieniu powstania warszawskiego. Do ROA wcielano także indywidualnie byłych członków rozwiązanej RONA, weszli w skład 1 dywizji ROA. Analogicznie, wbrew rozpowszechnianym opiniom, w tłumieniu Powstania nie brały udziału jednostki złożonej z Ukraińców 14 Dywizji Grenadierów SS, zaś jedyna składająca się z Ukraińców zwarta jednostka uczestnicząca w walkach – Ukraiński Legion Samoobrony nie uczestniczył ani w rzezi Woli i rzezi Ochoty, ani w innych masakrach polskiej ludności cywilnej w czasie Powstania.

Do tłumienia powstania, w trakcie trwających już walk, Niemcy użyli ponadto przechodzących na front 3 dywizji pancernych – Dpanc. SS "Totenkopf" która pozostawiła w dzielnicy Praga batalion grenadierów w liczbie 362 żołnierzy, Dpanc.-spad. "Hermann Göring", Dpanc. SS "Wiking" oraz powracającą z rejonu Radzymina, w dniu 4 sierpnia przebijającą się przez ulice Warszawy na południe w kierunku Grójca, 19. dolnosaksońską Dpanc. – z wszystkich nadciągających do Warszawy jednostek niemieckich utworzono korpus pod dowództwem gen. SS Ericha von dem Bacha (niem. Korpsgruppe von dem Bach), liczący ok. 25 tysięcy żołnierzy, dołączając do tego część niemieckiej 9 Armii koncentrującej się na wschód od Warszawy z zadaniem utrzymania frontu obronnego w rejonie środkowej Wisły – łącznie z siłami będącymi wcześniej w Warszawie Niemcy użyli do tłumienia powstania warszawskiego ogółem ok. 50 tys. ludzi[16][17].

[edytuj] Uzbrojenie polskich oddziałów

[edytuj] Broń ręczna

[edytuj] Broń pancerna

[edytuj] Stan uzbrojenia oddziałów powstańczych

Stan na 1 sierpnia 1944 rano

karabiny ppanc – 29 szt. z czego wykorzystano 29 szt.
PIATy wykorzystano 6 szt.

ponadto:

Posiadany stan uzbrojenia pozwalał sformować 70 plutonów zdolnych do prowadzenia działań przez 2 dni. Oznacza to, że w godzinie "W" (17:00) uzbrojonych było do 3,5 tys. powstańców na 36,5 tys. zmobilizowanych.

W lipcu 1944 roku okupant zlikwidował magazyny z 78 tys. szt. granatów ręcznych i 170 szt. miotaczy płomieni. Ponadto po fali aresztowań utracono kontakt z częścią konspiracyjnych magazynów broni, np. w 1947 roku w budynku przy ulicy Leszno z gruzów wydobyto 678 szt. stenów i błyskawic i ponad 60 tys. szt. amunicji do nich (należy jednak dodać, że w świetle ostatnich badań historyków informacja ta jest kwestionowana, przynajmniej co do ilości odnalezionej broni). Powodem nie wykorzystania reszty uzbrojenia był bardzo krótki czas mobilizacji – 12 godzin oraz trudności z przetransportowaniem broni w miejsca mobilizacji poprzez okupowane miasto.

[edytuj] Kontrowersje dotyczące czasu trwania powstania

Przyjęło się powszechnie uważać, że powstanie trwało 63 dni, tzn. do 2 października, kiedy to Armia Krajowa zaprzestała działań ofensywnych i wysłała emisariuszy w celu wynegocjowania kapitulacji. Jednak negocjacje prowadzone w Ożarowie Mazowieckim wydłużyły się i decyzja o zawieszeniu broni została oficjalnie podpisana dopiero 3 października.

Można mówić również o 66 dniach[21], gdyż do 5 października trwało wychodzenie z miasta do niewoli zwartych oddziałów powstańczych, a w czasie tych trzech ostatnich dni nadal działało powstańcze dowództwo wydające rozkazy do swoich żołnierzy. Jednocześnie w tym czasie nadal funkcjonowały struktury ujawnionych władz Polskiego Państwa Podziemnego, a także miały miejsce wszelkie inne przejawy aktywności życia w powstańczym mieście, takie jak np. ukazywanie się prasy powstańczej, emisje audycji radiowych z powstańczych radiostacji, działalność powstańczej poczty harcerskiej itp.

[edytuj] Kontrowersje dotyczące liczby ofiar

Liczba ofiar po stronie polskiej nie jest nigdzie udokumentowana i jest trudna do ustalenia. Najczęściej podawana liczba 200 tys. zabitych pojawiła się po raz pierwszy już 28 sierpnia w Lublinie, podczas konferencji zorganizowanej przez PKWN dla prasy zagranicznej (w tym zachodniej) i padła jako ocena strat. Wobec braku innych źródeł wartość ta, jako prawdopodobna utrwaliła się z czasem, jednakże w latach sześćdziesiątych podawano liczbę 250 tysięcy zabitych. Obecnie historycy coraz częściej są skłonni szacować liczbę ofiar cywilnych w czasie powstania na 120-130 tys.[22].

Z ogarniętej powstaniem Warszawy oraz w okresie po podpisaniu układu o zawieszeniu broni rozpoczęły się wywózki całej ludności cywilnej – do specjalnego obozu w Pruszkowie przewieziono ok. 550 tys. ludzi z samej Warszawy, natomiast z okolic miasta (zarówno lewobrzeżna jak i prawobrzeżna część stolicy) 100 tys. osób. Przez podobny obóz w Ursusie przewinęło się dalsze 50 tys. osób. Z obozu w Pruszkowie zwolniono po wyselekcjonowaniu ok. 100 tys. chorych. Niemcy złamali postanowienia układu o zawieszeniu broni wywożąc z obozów przejściowych 165 tys. ludzi na przymusowe roboty do Niemiec a 60 tys.[23] do obozów koncentracyjnych w Ravensbrück, Auschwitz i Mauthausen – większość z nich później zginęła.

[edytuj] Opinie na temat powstania

Information icon.svg Osobny artykuł: Skutki powstania warszawskiego.

Istnieją kontrowersje, zarówno co do znaczenia powstania warszawskiego, jego przebiegu, jak i trafności decyzji dowództwa AK o jego rozpoczęciu. Przedmiotem sporów jest cena powstania (zniszczenie miasta, utrata pokolenia młodych ludzi), podnoszona jest jednak również kwestia nieuchronności jego wybuchu.

Przez wiele lat propaganda PRL-u oraz oficjalna wersja w podręcznikach szkolnych do historii, szczególnie powstających do 1956 roku, usiłowała przedstawić powstanie warszawskie jako nieodpowiedzialną decyzję, która spowodowała niewyobrażalne szkody i nie miała większego znaczenia militarnego, niejednokrotnie zawyżając liczbę ofiar walk w Warszawie i podważając kompetencje dowódców walk w stolicy. Nie wspominano o tym, iż Armia Czerwona z polecenia Józefa Stalina w dniach 5 i 6 sierpnia 1944 wstrzymała atak na miasto ze względów politycznych[24] oraz przez 44 dni (pierwsze zrzuty radzieckiego uzbrojenia nastąpiły dopiero 13 i 14 września 1944[25]), mimo wielokrotnie składanych obietnic, nie udzieliła żadnej pomocy wojskowej powstańcom warszawskim, chcąc w ten sposób doprowadzić do zniszczenia organizacji niepodległościowych przeciwnych planom ZSRR w stosunku do Polski. Józef Stalin odmówił również zgody na wykorzystanie lotnisk na terenie ZSRR (rejon Doniecka i Zaporoża), z których dokonywane były w 1944-1945 regularne wahadłowe naloty na III Rzeszę bombowców RAF i USAF, do lądowania samolotów alianckich z pomocą dla powstania[26], ani nawet zgody na lądowanie za linią frontu niemiecko-sowieckiego za Wisłą samolotów RAF, dostarczających zrzuty dla miasta, w przypadku ich uszkodzenia przez niemieckie lotnictwo lub artylerię przeciwlotniczą. Po upadku systemu komunistycznego w Polsce i zmianie ustroju w 1989, szereg publikacji historycznych starało się dokonać rzeczowej i obiektywnej oceny tamtych wydarzeń, weryfikując nieprawdziwe informacje historiografii okresu PRL. W ostatnich latach zauważyć należy jednostronną opinię, idącą w kierunku budowania "kultu powstania warszawskiego".

Najczęstsze argumenty krytyków powstania:

Najczęstsze argumenty zwolenników powstania:

[edytuj] Powstanie warszawskie w kulturze popularnej

[edytuj] Literatura

Temat powstania warszawskiego pojawił się wpierw w literaturze; walki i życie w powstańczej Warszawie opisywali m.in.:

[edytuj] Film

Powstanie warszawskie opisywały także, bezpośrednio lub w sposób pośredni[29], produkcje filmowe:

[edytuj] Muzyka

Ponadto tematyka powstania była poruszana w twórczości polskich artystów muzycznych:

Powstaniu warszawskiemu swoje utwory dedykowały także zagraniczne grupy muzyczne:

[edytuj] Inne

Przypisy

  1. ↑ Hans von Krannhals. „Der Warschauer Aufstand 1944” Frankfurt am Main 1962. Krannhals obwinia głównie nie-Niemców w niemieckich mundurach, w tym Ukraińców, za wszelkie potworności, które miały miejsce podczas Powstania. "„Dzicz wschodnia” – mówił o nich gen. Reinefarth."
  2. ↑ Józef Mackiewicz „Nie trzeba głośno mówić” IL Paryż 1969. Generał vom dem Bach o zbrodniach popełnianych na cywilnej ludności – „Można uwierzyć w teorię Untermenscha”
  3. ↑ W nocy z 2 na 3 października o godzinie 2:00 podpisano Układ o zaprzestaniu działań wojennych w Warszawie, od 5:00 rano nastąpiło zawieszenie broni. Ostatnie oddziały powstańcze opuściły Warszawę 5 października 1944.
  4. ↑ Tablica pamiątkowa w Ożarowie Mazowieckim. W dworku tym 3 października 1944...
  5. ↑ Krzysztof Dunin Wąsowicz"Warszawa w latach 1939-1945" tom V PWN W-wa 1984 ISBN 83-01-04207-9 str. 312
  6. ↑ Czesław Madajczyk, Nie rozwiązane problemy powstania warszawskiego [w:] Powstanie Warszawskie 1944 – praca zbiorowa pod redakcją Stanisławy Lewandowskiej i Bernda Martina, Wydawnictwo Polsko-Niemieckie, Warszawa 1999
  7. ↑ 7,0 7,1 Nowa Encyklopedia Powszechna PWN. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, ss. 756 (tom 6). ISBN 83-01-14179-4. 
  8. ↑ W oficjalnym raporcie po zdławieniu powstania podał on inne, niezweryfikowane przez historyków dane: 9022 zabitych i rannych żołnierzy w tym 1570 zabitych – nie znał jednak strat z pierwszych dni powstania.
  9. ↑ Czesław Madajczyk: Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1972, s. 390. Cytat: (...) Führer nie jest zainteresowany w dalszym istnieniu Warszawy (...) cała ludność ma być rozstrzelana a wszystkie budynki wysadzone w powietrze.. 
  10. ↑ 10,0 10,1 Józef Wroniszewski: Ochota 1944. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1970, ss. 128, 129. 
  11. ↑ Kronika powstań polskich 1794-1944, red. Marian B. Michalik, wydawnictwo Kronika, Warszawa 1994
  12. ↑ Zbrodnie okupanta w czasie powstania warszawskiego w 1944 roku (w dokumentach), wydawnictwo MON, Warszawa 1962.
  13. ↑ Dotyczy to zwłaszcza Oskara Dirlewangera oraz dowódców brygady RONA – patrz m.in. Zbrodnie okupanta w czasie powstania warszawskiego w 1944 roku, op.cit.; Lesław M. Bartelski Mokotów 1944, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1971 lub Mój warszawski szał (wspomnienia sapera Mathiasa Schenka), Gazeta Wyborcza, 23/08/2004.
  14. ↑ Armia Krajowa: akcje, oddziały, uzbrojenie, Powstanie Warszawskie, Kedyw K-dy Gł AK, baony Zośka i Parasol, Cichociemni, Szare Szeregi, Waffen-SS: stopnie, broń, mundury, Panz...
  15. ↑ 15,0 15,1 15,2 15,3 Adam Borkiewicz: Powstanie Warszawskie 1944. Warszawa: Wydawnictwo PAX, 1957, ss. 37-43. 
  16. ↑ 16,0 16,1 16,2 Marek Ney-Krwawicz: Armia Krajowa. Szkic Historyczny. Warszawa: Wydawnictwo Ars Print Production, 1999, s. 127. ISBN 83-87224-17-0. 
  17. ↑ 17,0 17,1 Krzysztof Komorowski: Armia Krajowa. Szkice z dziejów Sił Zbrojnych Polskiego Państwa Podziemnego. Warszawa: Oficyna Wydawnicza RYTM, 2001, ss. 302-306. ISBN 83-88794-11-6. 
  18. ↑ RONA i inne jednostki wschodnie Kampfsgruppe von dem Bach
  19. ↑ Określenie jest ahistoryczne, bowiem ROA powstała dopiero zimą 1944/1945 i poddodziały "wschodnie" nie były podporządkowane gen. Własowowi.
  20. ↑ 20,0 20,1 Dokumenty dowództwa niemieckiego "Armeoberkommando" m.in. stan liczebny jednostek niemieckich (w tym oddziałów własowców) po stratach w dniu 1 sierpnia 1944 nr. 64802/24 (niem. Kampfstärken von 1.10.1944): Adam Borkiewicz "Powstanie Warszawskie 1944" Wydawnictwo PAX, Warszawa, 1957, s. 645
  21. ↑ Kronika powstania warszawskiego, Andrzej Krzysztof Kunert, współpraca Zygmunt Walkowski, Warszawa 2004, Wydawnictwo Edipresse Polska i Zysk i Ska. ISBN 83-7298-662-2. s. 5
  22. ↑ Dariusz Baliszewski: Ilu Polaków naprawdę zginęło podczas II wojny światowej?
  23. ↑ Liczby na podstawie zeznań Josefa Bühlera, szefa zarządu GG podczas procesów Norymberskich oraz protokołów RGO z 31 października 1944: Adam Borkiewicz "Powstanie Warszawskie 1944" Wydawnictwo PAX, Warszawa, 1957 s. 694
  24. ↑ Iwanow: Powstanie warszawskie widziane z Moskwy, ss.84-90
  25. ↑ Władysław Pobóg-Malinowski "Najnowsza Historia Polityczna Polski" , Wydawnictwo Platan, Warszawa 2004, ISBN 83-89711-10-9, tom 3, s. 731-733
  26. ↑ Powodowało to konieczność lotów na trasie Brindisi - Warszawa- Brindisi, co powodowało znaczne straty i w konsekwencji sprowadziło materialną pomoc dla powstania do wymiarów symbolicznych
  27. ↑ Jerzy Kirchmayer, Powstanie Warszawskie, wyd. Książka i Wiedza, 1984
  28. ↑ Aleksander Gieysztor: Nieuchronność Powstania Warszawskiego: Jak z tragedii greckiej
  29. ↑ Szersze ujęcie filmów na stronie http://historiaimedia.org/2007/07/31/powstanie-warszawskie-w-filmie/
  30. ↑ Irydion, rock tożsamościowy, narodowy, patriotyczny
  31. ↑ Dawid Hallmann
  32. ↑ Encyclopaedia Metallum - Hail of Bullets
  33. ↑ Radio

[edytuj] Bibliografia

[edytuj] Zobacz też

Historia Polski
Kotwica

Ten artykuł jest częścią cyklu:
Polskie Państwo Podziemne
Wikicytaty
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o powstaniu warszawskim
Commons in image icon.svg
  Wikimedia Commons ma galerię ilustracji związaną z tematem:
Powstanie warszawskie
Commons in image icon.svg
  Wikimedia Commons ma galerię ilustracji związaną z tematem:
Powstańcy warszawscy

[edytuj] Linki zewnętrzne

p • d • e
Polskie powstania
Okres rozbiorowy Symbol Polski Walczącej
II Rzeczpospolita
Okres II wojny światowej
PRL

Źródło „http://pl.wikipedia.org/wiki/Powstanie_warszawskie”
Osobiste
Przestrzenie nazw
Warianty
Działania
Nawigacja
Dla czytelników
Dla edytorów
Drukuj lub eksportuj
Narzędzia
W innych językach