Baltasar Gracián
Baltasar Gracián y Morales (ur. 8 stycznia 1601 w Belmonte, zm. 6 grudnia 1658 w Tarrazonie) - hiszpański prozaik i pisarz polityczny, ksiądz, jezuita.
Spis treści |
[edytuj] Biografia
Urodził się w Belmonte (Saragossa), niedaleko Calatayud (Aragonia), jako syn lekarza. Dzieciństwo upłynęło mu w Toledo w domu wuja, który był księdzem. Baltasar uczył się w kolegium jezuickim w Saragossie (1616-1619) i w wieku lat 18 wstąpił tam do nowicjatu. Następnie studiował filozofię w Kolegium w Calatayud od 1621, a od 1623 teologię w Saragossie. W 1627 został jezuitą, a ostatnie śluby przyjął w 1635.
Uczył w wielu szkołach jezuickich, min. w Huesca, gdzie lokalny arystokrata, erudyta i miłośnik sztuki Vincencio Juan de Lastanosa zaprzyjaźnił się z nim i wspomógł wieloma merytorycznymi radami; później wydawał też na swój koszt dzieła Graciana. W latach 1639-1641, jako spowiednik wicekróla Aragonii, księcia de Nocera, Gracián przebywał w Nawarze i Madrycie. Stał się znany jako kaznodzieja. Mianowano go rektorem kolegium w Tarragonie.
Gdy Hiszpania walczyła (od 1641) z Katalończykami i Francuzami, był m.in. kapelanem wojsk wyzwalających Lleidę w 1646.
W 1651 opublikował pierwszą część swego dzieła El Criticón ("Krytyk") bez pozwolenia zwierzchników. Niezrażony ich gniewem, wydał w 1653 drugą, a w 1657 trzecią część tego dzieła, za co został poddany karze, która polegała m. in. na wygnaniu do Graus. Urażony niesprawiedliwą w jego opinii karą, prosił przełożonych o pozwolenie na opuszczenie zakonu, jednak wkrótce powierzono mu nowe, odpowiedzialne stanowisko. Zmarł w 1658 w Tarrazonie (Aragonia).
Gracián znany jest jako jeden z głównych przedstawicieli hiszpańskiego baroku w literaturze. Jego dewizą literacką była: Agudeza y arte de ingenio ("Dowcip i sztuka odkrywania"), na której zasadzał się konceptyzm.
Jego rodzinna wieś Belmonte de Calatayud w hołdzie dla pisarza zmieniła swą nazwę na Belmonte de Gracián.
[edytuj] Pisarz
[edytuj] Myśl polityczna
Gracián był autorem wielu traktatów politycznych takich jak: El héroe ("Bohater", 1637), El político ("Polityk", 1640), czy El discreto ("Dyskretny", 1646). W dwóch pierwszych zastanawiał się jak pogodzić wymagania moralne chrześcijaństwa ze skutecznością polityczną.
[edytuj] El Criticón
Trzyczęściowy Criticón osiągnął sławę w Europie, zwłaszcza w krajach niemieckojęzycznych. Była to powieść pikarejska, której motywem była wędrówka dwóch bohaterów: Critilo - "człowiek krytyczny" reprezentował racjonalne wyzbywanie się iluzji, Andrenio zaś niewinność i kierowanie się impulsami. Pesymiści XIX wieku jak Nietzsche i Arthur Schopenhauer identyfikowali się z tym dziełem.
[edytuj] Dzieła - chronologia wydań
- El héroe (1637), krytyka poglądów na władzę, jakie reprezentował Machiavelli.
- El político Don Fernando el Católico (1640, "Polityk" - wzór chrześcijańskiego księcia.
- Arte de ingenio (1642, w 1648 wydana jako: Agudeza y arte de ingenio), esej o literaturze i estetyce, traktat o zasadach konceptyzmu.
- El discreto (1646) - charakterystyka zalet jakimi powinien odznaczać się człowiek światowy.
- Oráculo manual y arte de prudencia (Wyrocznia podręczna i sztuka roztropności, 1647), zbiór 300 aforyzmów i komentarzy do nich. Na język polski przetłumaczona dokładnie 300 lat potem, w 1947.
- El Criticón (1651-1657) - przetłumaczył ją na język angielski jako (The Critic) Sir Paul Rycaut w 1681.
- El Comulgatorio (1655) - jedyne dzieło podpisane własnym nazwiskiem, inne wydawał jako Lorenzo Gracián (tak nazywał się jego brat) lub jako Gracía de Marlones (pseudonim).
[edytuj] Bibliografia
[edytuj] Po polsku
- Teresa Eminowicz-Jaśkowska, Baltasar Gracián, hiszpański pisarz i moralista barokowy, Oficyna Wydawnicza ABRYS, Kraków 2003, ISBN 83-85927-85-4.
[edytuj] W innych językach
- Karl Borinski, Baltasar Gracián und die Hoflitteratur in Deutschland,Halle, 1894;
- Evaristo Correa Calderón, Introducción biográfica y crítica, [w:] B. Gracián, Agudeza y arte de ingenio, Clásicos Castalia, Madrid, 1987, t. I, s. 7-16.
- Benedetto Croce, I Trattatisti Italiani del Concettismo e Baltasar Gracián, Napoli, 1899; *Narciso José Lin y Heredia, Baltasar Gracián, Madrid, 1902.
- Monroe Z. Hafter, Gracián and Perfection, 1966.
- Virginia R. Foster, Baltasar Gracián, 1975.
- Theodore L. Kassier, The Truth Disguised, 1976.
- Cezary Taracha, Szpiedzy i dyplomaci. Wywiad hiszpański w XVIII wieku, Lublin 2005.
[edytuj] Linki zewnętrzne
- Baltasar Gracián w Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes
- Gracián, Baltasar w The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, 2001.
- Baltasar Gracián biography and bibliography, Books and Writers.
- "Gracián and the psychoanalysis", portret.
- The best and most faithful ang. wersja El Arte de Prudencia
- Balthasar Gracian's The Art of Worldly Wisdom
- Comparison of English translations of The Art of Worldly Wisdom
