Filip IV Habsburg

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Filip IV
Z Bożej łaski król Kastylii, Leónu, Aragonii, Sycylii, Neapolu, Jerozolimy, Nawarry, Grenady, Toledo, Walencji, Galicji, Majorki, Sewilli, Sardynii, Kordoby, Korsyki, Murcji, Jaén, Algeciras, Gibraltaru, Wysp Kanaryjskich, Indii oraz innych wysp i ziem na zachodnim brzegu Atlantyku, hrabia Barcelony, pan Biskajów i Moliny, książę Aten i Neopatrii, hrabia Rouissllon i Cerdagne, markiz Oristano i Goceano, arcyksiążę Austrii, książę Burgundii, Brabancji i Mediolanu, hrabia Habsburga, Flandrii, Tyrolu, etc.
Felipe IV de castaño y plata, by Diego Velázquez.jpg
Król Hiszpanii
Okres panowania od 31 marca 1621
do 17 września 1665
Poprzednik Filip III Habsburg
Następca Karol II Habsburg
Król Portugalii
Okres panowania od 31 marca 1621
do 1 grudnia 1640
Poprzednik Filip II Habsburg
Następca Jan IV Szczęśliwy
Dane biograficzne
Dynastia Habsburgowie
Urodziny 8 kwietnia 1605
Valladolid
Śmierć 17 września 1665
Madryt
Ojciec Filip III Habsburg
Matka Małgorzata Austriaczka
Żona Elżbieta Burbon
Marianna Habsburg
Dzieci Baltazar Karol Habsburg
Maria Teresa Hiszpańska
Małgorzata Teresa Habsburg
Karol II Habsburg

Filip IV (Felipe IV, ur. 8 kwietnia 1605 w Valladolid, zm. 17 września 1665 w Madrycie) – król Hiszpanii i Portugalii jako Filip III (Filipe III). Syn Filipa III i Małgorzaty Habsburg, córki arcyksięcia Karola II Styryjskiego.

Początek rządów. „Bóg jest Hiszpanem”[edytuj | edytuj kod]

Urodził się w 1605 r., podczas pobytu hiszpańskiego dworu królewskiego w Valladolid. Od urodzenia nosił tytuły księcia Asturii (tytuł hiszpańskiego następcy tronu) i księcia Portugalii (tytuł portugalskiego następcy tronu). Korony Hiszpanii i Portugalii odziedziczył po śmierci swojego ojca w 1621 r. Miał wtedy 16 lat.

Podobnie jak Filip III, również i jego syn znaczną część władzy przekazał w ręce validos (faworytów), z tym, że na początku swoich rządów przejawiał zainteresowanie sprawami państwa, które jednak z biegiem lat malało. Zdolniejszy i rozumniejszy od swojego ojca, był jednak Filip człowiekiem rozpustnym i rozrzutnym. Nade wszystko uwielbiał polowania i jazdę konną. Przetłumaczył również na język hiszpański dzieła Francesco Guicciardiniego poświęcone historii politycznej. Historiografia hiszpańska zalicza go (podobnie jak jego ojca i syna) do tzw. „Habsburgów mniejszych” (menores), w odróżnieniu od jego dziada i pradziada, „Habsburgów większych” (mayores).

Olivares, wszechwładny valido
"Bóg jest Hiszpanem". Spinola odbiera kapitulację Bredy, 1625 r.

Pierwszym valido za panowania Filipa IV został andaluzyjski szlachcic Gaspar de Guzmán, hrabia de Olivares, później książę de Sanlúcar la Mayor (stąd zwany conde-duque, hrabia-książę). Obaj dbali o interes państwa, nie potrafili jednak przeciwstawić się klęskom, niepomyślnym zdarzeniom i skutkom własnych błędnych posunięć, które spadały na Hiszpanię przez ponad czterdzieści lat panowania króla. Olivares był politykiem dalekowzrocznym, można powiedzieć nawet, że jego wzrok sięgał za daleko, nie dostrzegając doraźnych efektów poczynań valido. Już w 1621 r. Olivares powołał Radę Reformatorską (Junta de Reformatión), która miała za zadanie przeprowadzić niezbędne reformy w Hiszpanii.

Również w 1621 r. dobiegł końca 12-letni rozejm w Niderlandach. Wojna Hiszpanii ze zbuntowaną Republiką Zjednoczonych Prowincji rozgorzała na nowo, jako część wojny trzydziestoletniej. Hiszpanie, dowodzeni przez generała Ambrosio Spinolę, odbili w 1625 r. Bredę. Sukcesy na frocie wywołały optymizm na dworze królewskim. Na poważnie brano możliwość ponownego zjednoczenia Niderlandów pod berłem Arcykatolickich Królów. Olivares wypowiedział wówczas słowa: Bóg jest Hiszpanem i walczy dziś za nasz kraj. Rzeczywistość wkrótce to zweryfikowała.

„Dekadencja Hiszpanii”[edytuj | edytuj kod]

Portret Filipa IV pędzla Rubensa

W 1624 r. minister przedstawił królowi tajne memorandum w którym zaleca przyspieszoną unifikację Hiszpanii. Jednym z pomysłów Olivaresa, które miały ową unifikację przyspieszyć było wprowadzenie w całym królestwie jednolitych podatków na 140-tysięczną armię (tzw. „Unia broni”). Napotkano tutaj jednak na opór poszczególnych prowincji. Stany katalońskie odmówiły nawet uchwalenia podatku. Królestwo tymczasem stanęło w obliczu kolejnego kryzysu ekonomicznego. Olivares próbował temu przeciwdziałać poprzez zawieszenie emisji miedzianych monet i ogłoszenie niespłacania długów państwowych. Na niewiele to się zdało i w 1627 r. Hiszpania musiała ogłosić bankructwo (kolejne bankructwa ogłaszano w 1647, 1652 i 1662 r.). Za panowania Filipa pogłębiał się kryzys ekonomiczny Hiszpanii. Już w poprzednich dziesięcioleciach kraj został zalany srebrem i złotem z amerykańskich kolonii co jednak nie przyczyniło się do ekonomicznego rozwoju kraju. Przyniosło za to ze sobą stagnację ekonomiczną i liczne kryzysy. Nastąpił upadek handlu i rzemiosła. Zanikła również drobna własność ziemska. Większość ziemi w Hiszpanii znalazła się w rękach bogatych grandów. Nastąpił upadek miast, w efekcie czego nie wykształciła się w Hiszpanii silna burżuazja, która stanowiła motor przemian w Europie. Dominacja szlachty i arystokracji wpędzała kraj w stagnację.

W 1630 r. kraj dotknęła klęska głodu. W Katalonii wybuchła natomiast epidemia. Kryzys finansowy nie ustępował, a koszty prowadzenia wojny ciągle rosły - oprócz przeciągającej się kampanii w Niderlandach, Hiszpania uwikłała się w wojnę o sukcesję w księstwie Mantui. Szukając funduszy Olivares nałożył w Kraju Basków podatek solny. Wywołało to rozruchy w tej prowincji, który przekształcił się w bunt, stłumiony dopiero w 1634 r., kiedy wojska królewskie zdobyły Bilbao. W tym trudnym dla imperium okresie król Filip, nazywany również „Królem Planetą” (El Rey Planeta), zajmował się głównie ozdabianiem swego wspaniałego pałacu Buen Retiro oraz wystawianiem tam hucznych i niezwykle bogatych widowisk.

Był to jednak dopiero początek nieszczęść. W 1635 r. do wojny trzydziestoletniej przystąpiła Francja i zaatakowała posiadłości hiszpańskie. Uporczywe walki w Katalonii zakończyły się sukcesem Hiszpanów. W 1636 r. ofensywa hiszpańska z Niderlandów zdobyła Amiens i Corbie, i zagroziła Paryżowi. To był jednak koniec hiszpańskich sukcesów. Francuzi odnieśli sukcesy w Lotaryngii, a 19 maja 1643 r. armia hiszpańska poniosła klęskę pod Rocroi. Było to nie tylko klęska militarna, ale również polityczna. Pod Rocroi załamała się mocarstwowa pozycja Arcykatolickiej monarchii i rozpoczął się jej powolny upadek, zwany „dekadencją Hiszpanii”.

Wraz z klęskami na froncie pojawiały się również niepokoje wewnętrzne. Po wyparciu Francuzów z Katalonii Olivares chciał wprowadzić tam hiszpańskie wojska, ale mieszkańcy odmówili ich utrzymywania. Olivares nie przyjął jednak tego do wiadomości. W 1640 r. wybuchł w Katalonii bunt. Podczas rozruchów w dzień Bożego Ciała zginął wicekról Katalonii. Buntownicy zawarli ugodę z Francją. Król Ludwik XIII Burbon otrzymał tytuł hrabiego Barcelony. Wojna trwała do 1652 r., kiedy to wojska hiszpańskie zdobyły Barcelonę. Francuzi zatrzymali jednak pograniczne Roussillon. Wojna z Francją trwała nadal. Wrogowie odnosili liczne sukcesy w Niderlandach. Dodatkowo do wojny przyłączyła się również Anglia. W takiej sytuacji 5 listopada 1659 r. podpisano Pokój pirenejski. Hiszpania oddawała Francji Rousillon i Artois.

Portret Filipa IV pędzla Velazqueza

Największą klęską za panowania Filipa IV była utrata Portugalii. W 1640 r. w Lizbonie wybuchło powstanie, które obaliło władzę Habsburgów i oddało portugalską koronę księciu de Braganza jako Janowi IV.W latach 1641-1644 doszło do kilku kampanii, w których Portugalczycy skutecznie bronili niezależności swojego kraju. Wkrótce od obu stron zażądano dyplomatycznego rozwiązania konfliktu. Francja nakazała Hiszpanii uznanie niepodległości Portugalii. Po śmierci króla Jana IV Portugalczykom zagroził kolejny atak hiszpański. W celu jego zapobieżenia Portugalia podpisała układy z Anglią, Francją i Szwecją. Hiszpanie uderzyli w roku 1657. Szybko wypędzili siły przeciwnika z Olivenzy po czym odparli portugalską ofensywę pod Badajoz. Gdy w roku 1662 siły hiszpańskie pod wodzą Don Juana d'Austria Młodszego pokonały Portugalczyków dowodzonych przez księcia Fryderyka Hermanna von Schomberga, los tych ostatnich wydawał się być przesądzony. Losy wojny odwróciły się jednak po zwycięstwach Portugalczyków pod Ameixal 8 czerwca1663, Valencia de Alcantara, Villavicioza (1665) i Montes Claros. Po tych zwycięstwach Portugalczycy wkroczyli do Andaluzji. W roku 1668 w wyniku wstawiennictwa króla Anglii obie strony zawarły pokój w Lizbonie (13 lutego 1668 r.). W wyniku układu Hiszpania uznała niepodległość Portugalii a obie strony wycofały się z zajętych terenów. W 1655 r. Hiszpania utraciła na rzecz Anglii Jamajkę.

W 1647 r. nadmierne obciążenia finansowe wywołały bunt w Neapolu. Na jego czele stanął prosty rybak Tommaso Aniello, znany jako Masaniello. Masaniello doszedł rychło do porozumienia z wicekrólem Don Rodrigiem Ponce de Leon, ale 10 dni później został zamordowany na jego rozkaz. Wówczas, korzystając z francuskiej pomocy, Neapolitańczycy obalili rządy hiszpańskie i wprowadzili republikę. Rok później Hiszpanie odzyskali jednak kontrolę nad miastem.

Posąg Filipa w bazylice Santa Maria Maggiore

W 1648 r. w pokoju westfalskim Hiszpania uznała ostatecznie niepodległość Republiki Zjednoczonych Prowincji.

Kolejne niepowodzenia w polityce wewnętrznej i zewnętrznej pociągnęły za sobą upadek Olivaresa, który został zdymisjonowany przez króla w 1643 r. Nowym valido został Luis de Haro. Sam król znalazł się pod przemożnym wpływem franciszkańskiej mistyczki Marii de Argeda, która listownie udzielała porad królowi.

Na korzyść Filipowi można zapisać to, że był wybitnym mecenasem kultury. Na jego dworze tworzyli malarz Diego Velazquez i pisarze (Lope de Vega, czy Pedro Calderón de la Barca). Przyczynił się również do wybudowania pałacu Buen Retiro, zaś do dekoracji jego Salonu Królestw zatrudnił najlepszych hiszpańskich artystów.

Filip IV zmarł w 1665 r. Jego następcą został jego jedyny pozostały przy życiu syn, Karol II. Umierając król miał nadzieję, że panowanie jego syna będzie pomyślniejsze dla Hiszpanii niż jego rządy. Został pochowany w Eskurialu.

Rodzina[edytuj | edytuj kod]

18 października 1615 r. w Burgos ożenił się z Elżbietą Burbon (22 listopada 16026 października 1644), córką króla Francji Henryka IV Burbona i Marii Medycejskiej, córki Franciszka I Medyceusza, wielkiego księcia Toskanii. Filip i Elżbieta mieli razem dwóch synów i sześć córek:

Karol II – spadkobierca i jedyny syn, który przeżył Filipa. Chory na ciele i umyśle, był prawdopodobnie ofiarą praktykowanego od pokoleń wśród hiszpańskich Habsburgów kazirodztwa - m.in. jego ojciec był jednocześnie wujem swojej drugiej żony, matki Karola.

Drugą małżonką Filipa była jego siostrzenica, Marianna Habsburg (lub Maria Anna, 23 grudnia 163416 maja 1696), córka cesarza Ferdynanda III Habsburga i Marii Anny, córki króla Hiszpanii Filipa III. Związek został zawarty 8 listopada 1649 r. w Madrycie i jest dzisiaj oceniany jako reakcja na śmierć jedynego syna i następcy tronu – Baltazara Karola (zmarł on krótko po umowie z cesarzem Ferdynandem, w której ustanowiono jego małżeństwo z Marianną). W tym czasie 42-letni Filip postanowił sam obrać narzeczoną zmarłego syna jako przyszłą żonę. Marianna przybyła do Madrytu jesienią 1649, w wieku 15 lat. Filip i Marianna mieli razem trzech synów i dwie córki:

Mimo, że Filip spłodził zdrowe potomstwo ze swymi metresami, jego żona poroniła kilkakrotnie lub narodzone noworodki zmarły krótko po porodzie.

Filip IV miał również kilkoro nieślubnych dzieci:

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • J. Kieniewicz, Historia Półwyspu Iberyjskiego. Od czasów prehistorycznych do nowożytności, Warszawa 1983.
  • P. Vilar, Historia Hiszpanii, Warszawa 1991.
  • M. Tunón de Lara, J. Valdeón Baruque, A. Domínguez Ortiz, Historia Hiszpanii, Kraków 1997.
  • F. Martín Sanz, La política internacional de Felipe IV, Segovia 1998.
Commons in image icon.svg