Czarny Staw pod Rysami

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Czarny Staw pod Rysami
Czarny Staw, widok ze szlaku na Rysy
Czarny Staw, widok ze szlaku na Rysy
Państwo  Polska
Powierzchnia 20,64 ha
Wymiary 578 × 444 m
Głębokość
• maksymalna

76,4 m
Objętość 7 761 700 m³
Wysokość lustra 1583 m n.p.m.
Rodzaj jeziora karowe
Położenie na mapie Tatr
Mapa lokalizacyjna Tatr
Czarny Staw pod Rysami
Czarny Staw pod Rysami
Ziemia 49°11′20″N 20°04′37″E/49,188889 20,076944Na mapach: 49°11′20″N 20°04′37″E/49,188889 20,076944
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Kar Czarnego Stawu otoczony ścianami Niżnich Rysów i Kazalnicy (dokładniejszy opis)
Czarny Staw na mapie topograficznej z 1938

Czarny Staw pod Rysami, nazywany także Czarnym Stawem nad Morskim Okiem[a] (słow. Čierne pleso nad Morským okom, niem. Meerauge, węg. Tengerszem[1]) – tatrzańskie jezioro położone w kotle polodowcowym w Dolinie Rybiego Potoku. Cienie rzucane przez szczyty oraz występująca w wodzie sinica Pleurocapsa polonica nadają jezioru ciemny, nieomal czarny kolor, co ma swoje odzwierciedlenie w jego nazwie.

Topografia[edytuj | edytuj kod]

Zbliżone kształtem do koła jezioro położone jest na wysokości 1583 m n.p.m., czyli 188 m wyżej niż lustro wody Morskiego Oka. Powierzchnia Czarnego Stawu wynosi ok. 20,64 ha, głębokość maksymalna – 76,4 m (co daje drugie miejsce w Tatrach, a czwarte w Polsce), pojemność 7 761 700 m³ wody. Jezioro zamknięte jest wyraźnym progiem skalnym, zbudowanym z mocno wygładzonych przez egzarację skał. Jest to efekt działań lodowca, który utworzył w tym miejscu tzw. mutony (ta forma skalna nazywana jest też barańcem). Nimi spadają niewielkimi kaskadami wody Czarnego Stawu, tworząc wodospad nazywany Czarnostawiańską Siklawą.

Bezpośrednio nad jeziorem wznoszą się ściany Kazalnicy (wysokość ściany wynosi 576 m). Kocioł Czarnego Stawu otacza grań od Mięguszowieckiego Szczytu Czarnego przez Wołowy Grzbiet, Rysy, Niżnie Rysy i Żabią Grań z Żabim Szczytem Wyżnim, Żabim Mnichem aż po Owcze Turniczki.

Przyroda[edytuj | edytuj kod]

Już od 1883 próbowano zarybiać jezioro pstrągami z Morskiego Oka, jednak bezskutecznie. Jest to jezioro wybitnie oligotroficzne: surowe warunki życiowe i przede wszystkim brak pożywienia uniemożliwiają tutaj pstrągom życie. Jezioro to zamarza przeważnie w październiku–listopadzie, a taje w miesiącach maj–lipiec, w miesiącach letnich temperatura wody waha się w granicach 7–11,5 °C[2]. Nad jego brzegami zacienionymi potężnymi ścianami grani głównej panuje chłód nawet w czasie największych upałów. Wincenty Pol pisał: "Nie darmo tak go nazwano, jest to kraina śmierci". Jednak nad jego brzegami występuje ciekawa flora. M.in. stwierdzono tutaj występowanie skalnicy odgiętolistnej, mietlicy alpejskiej, sita trójłuskowego, turzycy Lachenala i wiechliny tatrzańskiej – gatunków roślin w Polsce występujących tylko w Tatrach i to w niewielu tylko miejscach, a także turzycy skąpokwiatowej w Polsce z rzadka występującej tylko w Karpatach i Sudetach[3].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Wody Czarnego Stawu w 1804 r. były badane przez Stanisława Staszica (mierzył głębokość jeziora i temperaturę wody). Dokładniejsze pomiary wykonał Eugeniusz Klemens Dziewulski w roku 1879.

Jak pisał Eugeniusz Janota, autor pierwszego polskiego przewodnika tatrzańskiego z 1860 r.[1], "W zachodniej stronie tego stawu postawiono żelazny krzyż na pamiątkę bytności tamże Grzegorza Zieglera, biskupa tynieckiego i tarnowskiego (zm. w Lincu 1852). Na żelaznej płycie znajdował się napis: Hic non plus ultra supra nisi in cruce D. N. J. Christi. 1823".[4][5] Krzyż ten, odlany z tatrzańskiego żelaza w zakopiańskich Kuźnicach, ustawiono w 1836 r. staraniem ówczesnego proboszcza z Poronina.

Zimą nad Czarny Staw jako pierwsi dotarli ks. Walenty Gadowski, Bolesław Łazarski i Jakub Gąsienica Wawrytko starszy (w dniu 31 grudnia 1910). Staw i widoki znad niego od dawna podziwiane były przez turystów. Węgierski alpinista Mór Déchy pisał: "jest to najpiękniejsza sceneria jeziorna w całych Tatrach".

Information icon.svg Osobny artykuł: jeziora tatrzańskie.

Szlaki turystyczne[edytuj | edytuj kod]

Czasy przejścia podane na podstawie mapy[6].

szlak turystyczny czerwony – czerwony szosą do schroniska PTTK przy Morskim Oku, dalej wschodnim brzegiem Morskiego Oka na próg Czarnego Stawu i na wierzchołek Rysów.
  • Czas przejścia ze schroniska nad Morskim Okiem nad Czarny Staw: 50 min (↓ 40 min)
  • Czas przejścia z rozstaju szlaków nad Czarnym Stawem na Rysy: 3 h (↓ 2:30 h)
szlak turystyczny zielony – zielony znad Czarnego Stawu na Kazalnicę i Mięguszowiecką Przełęcz pod Chłopkiem (2:30 h, ↓ 2 h)

Uwagi

  1. Oficjalna nazwa stawu wg GUGiK to Czarny Staw nad Morskim Okiem, por. Wykaz nazw wód stojących. [dostęp 15 czerwca 2008].

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Zofia Radwańska-Paryska, Witold Henryk Paryski: Wielka encyklopedia tatrzańska. Poronin: Wydawnictwo Górskie, 2004. ISBN 83-7104-009-1.
  2. Władysław Szafer: Tatrzański Park Narodowy. Zakład Ochrony Przyrody PAN, 1962.
  3. Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa: Czerwona księga Karpat Polskich. Kraków: Instytut Botaniki PAN, 2008. ISBN 978-83-89648-71-6.
  4. Eugeniusz Janota: Przewodnik w wycieczkach na Babią Górę, do Tatr i Pienin, Kraków 1860, s. 46.
  5. "Wielka Encyklopedia Tatrzańska" podaje, że na krzyżu figurowała data "1835"
  6. Tatry. Zakopane i okolice. Mapa w skali 1:27 000. Warszawa: ExpressMap Polska, 2005. ISBN 83-88112-35-X.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Józef Nyka: Tatry polskie. Przewodnik. Wyd. XIII. Latchorzew: Wyd. Trawers, 2003. ISBN 83-915859-1-3.
  2. Grzegorz Barczyk, Ryszard Jakubowski (red.), Adam Piechowski, Grażyna Żurawska: Bedeker tatrzański. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2000. ISBN 83-01-13184-5.
  3. Wielka encyklopedia tatrzańska, hasło "Czarny Staw pod Rysami". [dostęp 2012-09-06].


Czarny Staw pod Rysami. Po lewej wypływający z niego potok, na którego długości znajduje się Czarnostawiańska Siklawa.
Czarny Staw pod Rysami. Po lewej wypływający z niego potok, na którego długości znajduje się Czarnostawiańska Siklawa.