Dyftong

Dyftong, dwugłoska (stgr. δίφθογγος diphthongos – "dwubrzmiący") – pojedyncza samogłoska (na ogół długa) o zmiennym przebiegu artykulacji, co sprawia, że ucho ludzkie słyszy dwa dźwięki, mimo że są one zespolone niejako w jeden i mają właściwości pojedynczej samogłoski.

Najczęściej występują dyftongi /aɪ/, /ɛɪ/, /ɔɪ/, /ʊɪ/, /aʊ/, /ɛʊ/.

W języku polskim przykładami występowania dyftongów są wyrazy: maj = m/AI/, hydraulik = hydr/AU/lik, automat = /AU/tomat, Europa = /EU/ropa i wiele innych, pochodzących z greki i łaciny.

Dyftong /aɪ/ występuje np. w niemieckim wyrazie leider (wym. lajder), gdzie jest oznaczony dwiema literami ei; dyftong /ɛɪ/ słychać w angielskim gray itd.

Dwugłoski stanowiąc połączenie dwóch dźwięków samogłoskowych są z natury rzeczy niestabilne i zdradzają tendencje do przekształcania się w pojedyncze samogłoski (monoftongi). Proces taki nazywa się monoftongizacją. Dwugłoski mogą jednak również powstawać z monoftongów w wyniku dyftongizacji.

Wyróżnia się dyftongi wstępujące, w których pierwsza samogłoska jest niezgłoskotwórcza (typu /uo/) i dyftongi zstępujące (typu /ou/).

Oprócz dyftongów mogą istnieć tryftongi, czyli grupy trzech samogłosek wymawianych jak jedna.

Angielski

Podział angielskich dyftongów (wymowa brytyjska)

centrujące			zstępujące
kończące się na /ə/ (szwę)			kończące się na /ɪ/			kończące się na /ʊ/
/ɪə/ jak w beard	/eə/ jak w air	/ʊə/ jak w tour	/eɪ/ jak w pain	/aɪ/ jak w I, time	/ɔɪ/ jak w join	/əʊ/ jak w home	/aʊ/ jak w house

Uproszczony schemat "ślizgu" między samogłoskami w angielskich dyftongach

W języku angielskim (Received Pronunciation) wyróżnia się 8 dyftongów, które dzieli się na dwie grupy (patrz tabelka):

Dyftong, to dźwięk składający się z ruchu, „ślizgu” od jednej samogłoski do innej. Pierwsza samogłoska jest:

• dłuższa (trwa ok. 3/4 całego dyftongu)
• mocniejsza
• głośniejsza

Nazwy grup związane są z samogłoską, która kończy dyftong:

• centrujące (center – środek)- ruch w tych dyftongach jest skierowany do ə (szwa), która jest w centrum diagramu głosek.
• zstępujące (ending; end – koniec) – dyftongi te kończą się na ɪ lub ʊ

W rzeczywistości produkując dyftong, podczas „ślizgu” – startując z pierwszej samogłoski – nigdy nie powinno się dotrzeć do dźwięku drugiej samogłoski. W przeciwnym razie dyftong ten brzmi nienaturalnie i staje się dwiema, oddzielnymi samogłoskami.

Istnieje tendencja do zmiany dyftongów z grupy "centering" na długie samogłoski – np. /ʊə/ → /ɔ:/ ( tour: /tʊə/ → /tɔ:(r)/. Dwugłoski te nie istnieją w wymowie amerykańskiej, gdzie omawiany wyraz brzmi /tʊr/).

Czeski

W języku czeskim istnieją trzy dyftongi:

• /aʊ̯/ jak w auto (niemal wyłącznie w słowach obcego pochodzenia)
• /eʊ̯/ jak w euro (tylko w słowach obcego pochodzenia)
• /oʊ̯/ jak w koule

Grupy samogłosek ia, ie, ii, io oraz iu w obcych słowach nie są uznawane jako dyftongi, wymawiane są jak [ɪja, ɪjɛ, ɪjɪ, ɪjo, ɪju] czyli z /j/ pomiędzy samogłoskami.

Fiński

W języku fińskim występują następujące dyftongi

• /ai/ jak w laiva
• /ei/ jak w keinu
• /oi/ jak w poika
• /ui/ jak w uida
• /yi/ jak w lyijy
• /æi/ jak w äiti
• /øi/ jak w öisin
• /au/ jak w lauha
• /eu/ jak w leuto
• /iu/ jak w viulu
• /ou/ jak w koulu
• /ey/ jak w leyhyä
• /iy/ jak w siistiytyä
• /æy/ jak w täysi
• /øy/ jak w löytää
• /ie/ jak w kieli
• /uo/ jak w suo
• /yø/ jak w yö

Hiszpański

W języku hiszpańskim występują dyftongi wstępujące (diptongo creciente) i zstępujące (diptongo descreciente).

• /ia/ jak w Mariano
• /ie/ jak w miento
• /io/ jak w limpio
• /iu/ jak w triunfo [trĭumfo]
• /ua/ jak w guapo
• /ue/ jak w bueno
• /uo/ jak w fatuo
• /ui/ jak w fui [fŭi]
• /ai/ jak w baile
• /ei/ jak w peine
• /oi/ jak w hoy
• /au/ jak w aula
• /eu/ jak w neutro
• /ou/ jak w lo unio [loŭnĭo]

Niderlandzki

Dyftongi języka holenderskiego to:

• /ɛi/ jak w eikel, ijs
• /ʌu/ jak w koude
• /œʏ/ jak w huis

Niemiecki

Dyftongi języka niemieckiego to:

• /aɪ̯/ czytane jak polskie „aj” z j nieco osłabionym w wyrazie „maj” [ˈmaj]. Przykład w języku niemieckim: sein ['zaɪn];
• /aʊ̯/ czytane jak polskie „au” w wyrazie „pauza”. Przykład w języku niemieckim: Haus [haʊ̯s];
• /ɔɪ̯/ czytane jak polskie „oj” z j nieco osłabionym w wyrazie „pojnik”. Przykład w języku niemieckim: heute [ˈhɔɪ̯tə];
• /ʊɪ̯/ czytane jak polskie „uj” np. pfui [pfʊɪ̯].

Samogłoski długie /eː/, /oː/ mają czasem wymowę dyftongiczną: [eɪ], [oʊ].