Farhud

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Grób masowy ofiar pogromu w Bagdadzie. Rok 1946

Farhud (arab. الفرهود) - pogrom ludności żydowskiej dokonany w Bagdadzie (stolica Iraku), w dniach 1-2 czerwca 1941 podczas żydowskich świąt Szawuot. Do zamieszek doszło w próżni politycznej powstałej po upadku pronazistowskiego rządu Raszida Alego al-Gajlaniego. Zanim siły brytyjskie i transjordańskie zdołały opanować pogrom, między 175[1] a 780[2] Żydów zamordowano, a ok. 1000 raniono. Na skutek plądrowania ok. 900 domów zostało zniszczonych[3].

Tło historyczne[edytuj | edytuj kod]

Początki wspólnoty żydowskiej na ziemiach dzisiejszego Iraku sięgają czasów podboju północnego Królestwa Izraela przez wojska Asyrii w 722 p.n.e. i sprowadzenia części Izraelitów na tereny zwycięskiego państwa[4].

Od początku XIX w. wspólnota ta przeżywała duchowy i ekonomiczny renesans. Większość Żydów mieszkała w Bagdadzie, Basrze i Mosulu. Zajmowali się oni w znacznej mierze handlem, przeciętnie byli dobrze wykształceni i dążyli do integracji z arabskimi mieszkańcami kraju[5]. W 1920 r. stanowili oni 40% mieszkańców Bagdadu[6].

Po rozpadzie Imperium Osmańskiego podczas I wojny światowej Liga Narodów powierzyła administrację Irakiem Wielkiej Brytanii, która następnie w 1920 utworzyła Królestwo Iraku. Na tron tego królestwa wstąpił Fajsal I. W tym czasie wspólnota żydowska przeżywała rozkwit. Identyfikowano się jako wyznawcy judaizmu, należący jednak do narodu arabskiego. Rzadkie działania organizacji syjonistycznych na rzecz emigracji do Brytyjskiego Mandatu Palestyny nie znajdywały w tej wspólnocie odzewu[7]. Po śmierci króla irackiego Ghaziego I, władzę nad państwem sprawował jako regent Abd al-Ilah. W 1941 roku wielu spośród około 150 tysięcy irackich Żydów odgrywało znaczącą rolę m.in. w rolnictwie, bankowości, handlu, biurokracji państwowej i w sztuce.

Wydarzenia poprzedzające pogrom[edytuj | edytuj kod]

Propaganda[edytuj | edytuj kod]

W latach 1932-41 ambasada Niemiec pod kierunkiem dr. Fritza Grobby rozpowszechniała propagandę antysemicką i popierała ruchy faszystowskie. Grobba, po nabyciu gazety il-Alem il Arabi, publikował w niej Mein Kampf Adolfa Hitlera w przekładzie na język arabski. Ambasada wspierała również tworzenie się Al-Fatwa, młodzieżowej organizacji opartej na modelu Hitlerjugend. Nadawane w Iraku audycje Radia Berlin, propagujące poglądy nazistowskie, poczęły wzniecać atmosferę antysemicką w społeczeństwie. We wrześniu 1934 ze stanowisk państwowych zwolniono kilkudziesięciu żydowskich urzędników, zaś w 1936 roku dalsze zwolnienia objęły około 300 urzędników wyższej rangi. Rok wcześniej wprowadzono de facto politykę numerus clausus wobec przyjęć Żydów do państwowych szkół średnich. W latach 1936-39 miało miejsce osiem wybuchów bomb w synagogach, szkołach i klubach żydowskich. Mimo to, przeważająca większość społeczeństwa irackiego utrzymywała z Żydami codzienne kontakty, zaś władze nie popierały ideologii nacjonalistycznych i w większości przeciwdziałały napaściom na społeczności żydowskie. Wydarzenia te zasiały jednak wśród Żydów atmosferę niepewności. Chcąc zademonstrować arabski patriotyzm, przywódcy tej społeczności w 1936 zerwali wszelkie stosunki z ruchem syjonistycznym[8].

Zamach stanu[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Operacja Sabine.

1 kwietnia 1941 grupa oficerów o sympatiach pronazistowskich, zwana "Złotym czworobokiem", pod przywództwem generała Raszida Alego al-Gajlani dokonała zamachu stanu, obalając regenta Abd al-Ilaha. Nowy rząd szybko wdał się w konfrontację z Brytyjczykami w sprawie warunków traktatu o obronie, zawartego między oboma państwami przed przyznaniem Irakowi niepodległości w 1932. Na jego mocy Brytyjczycy mieli nieograniczone prawa do utrzymywania i tranzytu wojsk w Iraku. Chcąc rozpoznać intencje irackiego rządu, armia brytyjska zadeklarowała sprowadzenie znacznych ilości wojsk z Indii. Nie zostały one jednak wpuszczone i doszło do konfrontacji w pobliżu Basry i Bagdadu. Z kolei lotnictwo niemieckie przypuściło atak na brytyjską bazę powietrzną w miejscowości Habbaniya, nie osiągając jednak zwycięstwa. W tym czasie Winston Churchill w telegramie do Franklina D. Roosevelta ostrzegał, że gdyby III Rzesza przejęła Bliski Wschód, zwycięstwo nad Hitlerem byłoby bardzo utrudnione. Z kolei 25 maja Hitler wydał Rozkaz 30, nakazujący przyspieszenie działań ofensywnych w Iraku. Jednak 30 maja brytyjskie jednostki o nazwie "Kingcol", pod dowództwem brygadiera J.J. Kingstone’a dotarły do Bagdadu i obaliły władzę irackich generałów "złotego czworoboku". Następnego dnia regent Abd al-Ilah powrócił do Bagdadu.

Pogrom (1-2 czerwiec 1941)[edytuj | edytuj kod]

Według źródeł rządów irackiego i brytyjskiego, delegacja wspólnoty żydowskiej, udając się 1 czerwca na spotkanie z nowym regentem, dotarła do Pałacu Kwiatów (Qasr al Zahur), gdzie została zaatakowana przez tłum nadciągający od strony mostu Al Khurr. Następnie dzielnice Al Rusafa i Abu Sifjan ogarnęła przemoc, włącznie z mordami, gwałtami, podpaleniami i grabieżą, i trwała do godz. 22. Pogrom wznowił się następnego dnia, gdy iraccy policjanci dołączyli do napastników atakujacych żydowską wspólnotę. Sklepy żydowskie zostały spalone, a synagogę zniszczono. Jednocześnie poszczególni Arabowie chronili uciekających Żydów, zaś muzułmańscy lekarze nieśli pomoc poszkodowanym[9].

Według prof. Cwi Jehudy, pogrom wywołały podburzające mowy w meczecie Jami-Al-Gaylani. Prof. Jehuda, powołując się na zeznania świadków, uważa że przemoc została zaplanowana[10].

Dopiero po południu 2. czerwca siły brytyjskie zdusiły zamieszki, narzucając godzinę policyjną o godz. 17 i otwierając ogień do łamiących zarządzenie. Według śledztwa dziennikarze Tony’ego Rocca z London Sunday Times, opóźnienie to należy przypisać prywatnej decyzji ówczesnego ambasadora brytyjskiego Kihanana Cornwallis’a, który nie wykonał otrzymanych z Londynu rozkazów i zezwolił Arabom na masakrę[11]. Według innych zeznań, Brytyjczycy opóźnili swoje wejście do Bagdadu o 48 godzin, gdyż zamierzali pozwolić na przelanie się fali nastroju ulicy, jak również byli zainteresowani tarciem pomiędzy Żydami a Arabami[12].

Ofiary[edytuj | edytuj kod]

Dokładna liczba ofiar nie jest znana. Według jednego ze źródeł, około 180 osób zamordowano, około 240 raniono, 586 żydowskich miejsc pracy zostało splądrowanych, a 99 domy zniszczone[1]. Inne źródło podaje liczbę 200 zabitych, 2000 rannych i 900 żydowskich domostw oraz setki sklepów splądrowanych i zniszczonych[13]. Bernard Lewis, podając "oficjalną" statystykę 600 zamordowanych i 240 zranionych, dodawał, że nieoficjalne szacunki są o wiele wyższe[14]. Z kolei Muzeum Dziedzictwa Babilońskiego w Izraelu podaje, że oprócz 180 ofiar, około 600 niezidentyfikowanych ciał ofiar pochowano w masowym grobie[2]. Według Zvi Zameret, zabito zaś 180 Żydów, a raniono 700[15].

Następstwa pogromu[edytuj | edytuj kod]

Z ramienia nowego, pro-brytyjskiego rządu ośmiu napastników, włączając w to oficerów armii i policji, skazano na śmierć.

Pogrom w Bagdadzie był początkiem końca obecności diaspory żydowskiej w Iraku. Społeczność ta stała się ofiarą przemocy, wypędzeń, bojkotów i konfiskat. W 1951 rok większość irackich Żydów opuściła kraj.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Levin, s. 6
  2. 2,0 2,1 Sarah Ehrlich: Farhud Memories: Baghdad’s 1941 slaughter of the Jews (ang.). 2011-06-01. [dostęp 2012-08-23].
  3. Martin Gilbert: The atlas of Jewish history. William Morrow and Company, 1993. s. 114.
  4. Waldemar Chrostowski. Asyryjska diaspora Izraelitów – wyzwania i problemy badawcze. „Collectanea Theologica”. 1 (70), 2000. 
  5. M. Gat, s. 5-13
  6. Julia Magnet: The terror behind Iraq’s Jewish exodus (ang.). 2003-04-16. [dostęp 2012-08-17].
  7. M. Gat, s. 12-14
  8. M. Gat, s. 18-19
  9. Ami Isseroff, Peter FitzGerald-Morris: The Iraq Coup of 1941, The Mufti and the Farhoud (ang.). 2005. [dostęp 2012-08-24].
  10. Zvi Yehuda: The outbreak of the pogrom (Farhud) of June 1941 in Baghdad (ang.). Nehardea nr. 15, zima 2005/2006. [dostęp 2012-08-20].
  11. Tom Segev: Memories of Eden (ang.). 2008-03-20. [dostęp 2012-08-23].
  12. Yehouda Shenhav. Ethnicity and National Memory: The World Organization of Jews from Arab Countries (WOJAC) in the Context of the Palestinian National Struggle. „British Journal of Middle Eastern Studies”. 29(1), s. 27-56, 2002 (ang.). [dostęp 2012-08-23]. 
  13. Semha Alwaya: The Middle East’s Forgotten Refugees (ang.). 2005-04-09. [dostęp 2012-08-23].
  14. Bernard Lewis: Semites and Anti-Semites: An Inquiry Into Conflict and Prejudice. Afterword, 1999. (ang.)
  15. Zvi Zameret: A distorted historiography (ang.). 2010-10-09. [dostęp 2012-08-23].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]