Syjonizm

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
To jest artykuł z cyklu
Historia Palestyny

 p  d  e 
Godło cesarstwa bizantyjskiego Półksiężyc i gwiazda – symbol kalifatu Godło Królestwa Jerozolimskiego Godło Imperium Osmańskiego Herb Wielkiej Brytanii

Syjonizm (od nazwy wzgórza Syjon w Jerozolimie, na którym stała Świątynia Jerozolimska) – ruch polityczny i społeczny, dążący do stworzenia żydowskiej siedziby narodowej na terenie Palestyny. Syjonizm doprowadził do powstania państwa Izrael w 1948 r. Współcześnie jego celem jest także utrzymanie jedności narodu żydowskiego żyjącego w rozproszeniu i jego więzi z Izraelem. Ruch zapoczątkowany pod koniec XIX wieku miał wiele nurtów i postaci, powszechnie utożsamiany z syjonizmem politycznym, interpretowanym w różny sposób: jako nacjonalizm żydowski, rasistowski, jako ruch narodowowyzwoleńczy, wreszcie jako ruch religijny. Poza syjonizmem politycznym mówiono o syjonizmie duchowym, którego celem była nowa tożsamość żydowska (Ahad ha-Am), odrodzenie języka hebrajskiego (Eliezer ben-Yehuda) i powstanie literatury i kultury w tym języku.

Syjonizm od początku był przedmiotem krytyki zarówno ze strony innych ruchów żydowskich, jak i nieżydowskich. Zasadniczy konflikt, nierozstrzygnięty do dziś, trwa między syjonizmem a palestyńskim ruchem narodowym, nacjonalizmem arabskim oraz fundamentalizmem islamskim.

Termin[edytuj | edytuj kod]

Termin „syjonizm” pochodzi od słowa „Syjon” (hebr. ציון), będącego jednym z określeń na Jerozolimę i Ziemię Izraela, wspomnianym w Biblii. Został on utworzony na opisanie żydowskiego nacjonalizmu przez austriacko-żydowskiego dziennikarza Nathana Birnbauma. Założył on pierwsze stowarzyszenie studentów-Żydów Kadimah. Słowo „syjonizm” zostało użyte po raz pierwszy przez Birnbauma w jednym z pierwszych numerów wydawanego przez niego w języku niemieckim czasopisma „Selbstemanzipation” w 1890. Sam Birnbaum później odwrócił się od syjonizmu, przez pewien czas był zwolennikiem autonomizmu, aż w końcu został sekretarzem generalnym antysyjonistycznego religijnego ruchu Agudat Israel[1].

Od czasu utworzenia państwa Izrael, termin „syjonizm” używany jest na określenie przede wszystkim wsparcia dla niego jako żydowskiego państwa narodowego. Jednakże istnieje cały szereg ideologii, czasem ze sobą sprzecznych, które popierają istnienie Izraela, ale różnią się fundamentalnymi założeniami. Mowa tutaj m.in. o syjonizmie religijnym, rewizjonistycznym i socjalistycznym (nazywanym także syjonizmem pracy).

Czasem termin „syjonizm” używany jest w znaczeniu pejoratywnym. Zgodnie z twierdzeniem historyków takich jak Walter Laqueur, Howard Sachar i Jack Fischel, w pewnych przypadkach, określenie „syjonista” stosowane jest przez antysemitów, chcących zaatakować wszystkich Żydów[2].

Syjonizm należy odróżniać od terytorializmu, który był nacjonalistycznym ruchem wzywającym do utworzenia żydowskiej siedziby narodowej, jednak niekoniecznie w Palestynie. Na początku XX wieku pojawiało się wiele propozycji odnośnie osiedlania Żydów poza Europą, jednak większość z nich stosunkowo szybko została odrzucona. W wyniku tego wykrystalizowała się jasna wizja dążeń syjonistycznych.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Theodore Herzl.jpg DE Herzl Judenstaat 01.jpg

Theodor Herzl
i strona tytułowa jego książki z 1896 roku
Państwo żydowskie

Od I wieku n.e. większość Żydów mieszkała poza Palestyną. Tylko niewielka ich liczba stale przebywała na terenach, które były kiedyś ich państwem. Zgodnie z doktryną judaizmu, Żydzi powrócą do Eretz Israel po przyjściu mesjasza. Pomimo tego twierdzenia, w XIX wieku pojawił się ruch religijny postulujący wcześniejszy powrót do Ziemi Izraela. Uzyskał on znaczące poparcie. Nawet przed 1882 rokiem (gdy wydana została książka Autoemancipation Leo Pinskera)[3], uważanym za datę pojawienia się syjonizmu praktycznego (politycznego), Żydzi imigrowali do Palestyny. Nie były to procesy masowe, ale dochodziło do tzw. presyjonistycznych aliji[4].

Świecka idea powrotu Żydów na tereny ówczesnej Palestyny oraz utworzenia niepodległego państwa żydowskiego pojawiła się pod koniec XIX w. w środowiskach europejskich i rosyjskich Żydów. Początkowo ruch, na czele którego stanął dziennikarz Theodor Herzl, dyskutował nad utworzeniem prawnie zabezpieczonej siedziby dla ludu żydowskiego w dowolnym miejscu (rozważano projekt utworzenia takiego państwa na terytorium dzisiejszej Ugandy). Związane to było z kryzysem w zabiegach dyplomatycznych syjonistów, dążących do wywarcia wpływu na Imperium osmańskie, w granicach którego znajdowała się Palestyna. Potem jednak za bardziej realistyczny uznano projekt kolonizacji Palestyny – ziemi związanej historycznie i religijnie z narodem żydowskim. Herzl przedstawił w 1896 r. w pracy pt. Judenstaat (Państwo żydowskie) wizję przekształcenia Żydów – prześladowanej wspólnoty etniczno-religijnej w świecki naród, którego państwo będzie podobne do innych państw europejskich. Syjonizm był przede wszystkim odpowiedzią na narastające nastroje antysemickie w okresie rozkwitu ruchów nacjonalistycznych w Europie i niepowodzenia asymilacji. Idea powrotu do Syjonu miała też źródła religijne – jak już wspomniano, według judaizmu mesjasz doprowadzi do powrotu Żydów z wygnania (galut) do ich starożytnej ojczyzny.

W sierpniu 1897 roku na I Światowym Kongresie Syjonistycznym w Bazylei (Szwajcaria) powstała Światowa Organizacja Syjonistyczna. Ruch wysunął hasło: Ziemia bez ludu, dla ludu bez ziemi[5]. Oprócz zabiegów o autonomię dla ludności żydowskiej w ramach Imperium osmańskiego, syjoniści propagowali osadnictwo rolne, przemysł oraz nową kulturę hebrajską. Symbolem przynależności do organizacji było płacenie corocznej składki, tzw. szekla. Syjoniści stworzyli własny bank oraz Żydowski Fundusz Narodowy (Keren Kajemet le-Israel).

Ruch syjonistyczny od początku był podzielony ze względu na założenia ideologiczne i wizję przyszłego państwa oraz na zakres projektu. Tzw. syjoniści-maksymaliści wzywali do kolonizacji całości ziem opisanych w Biblii jako kraj Izraela, podczas gdy tzw. minimaliści byli zwolennikami ograniczonego terytorialnie państwa[6]. Początkowo nie brano pod uwagę dążeń narodowych ludności arabskiej, która dominowała liczebnie na terytorium Palestyny.

Demografia w Palestynie
w latach 1800-1947[7]
rok Żydzi Arabowie
1800 6,7 tys. 268 tys.
1880 24 tys. 525 tys.
1915 87 tys. 590 tys.
1931 174 tys. 837 tys.
1947 630 tys. 1,31 mln

Dodatkowym impulsem, który doprowadził w ogóle do stworzenia koncepcji syjonistycznej, były narastające odczucia antysemickie w całej Europie, których apogeum były zbrodnie hitlerowskie na Żydach (Holocaust). Należy przy tym wspomnieć o sprzeciwie niektórych ultraortodoksyjnych środowisk żydowskich wobec koncepcji utworzenia państwa żydowskiego w Palestynie. Twierdzili oni, że dopiero Mesjasz wprowadzi Żydów z powrotem do Ziemi Obiecanej i grzechem przeciw Bogu są jakiekolwiek próby przyspieszenia tego zdarzenia[8].

Information icon.svg Osobny artykuł: Deklaracja Balfoura.

Ważnym wydarzeniem dla ruchu syjonistycznego była tzw. deklaracja Balfoura z listopada 1917 roku, w której minister spraw zagranicznych Wielkiej Brytanii Arthur Balfour stwierdzał o przychylności władz brytyjskich wobec koncepcji żydowskiej siedziby narodowej[9] w Palestynie. Na dokument ten powoływali się później Żydzi przy tworzeniu państwa Izrael. Natomiast Arabowie zwracali uwagę na wieloznaczność użytego przez Brytyjczyków terminu „siedziby narodowej” (national home). Deklaracja ministra Balfoura miała głównie na celu pozyskanie poparcia społeczności żydowskiej w czasie działań I wojny światowej.

Od końca XIX wieku do Palestyny zaczęły napływać fale imigrantów żydowskich, finansowane głównie przez organizacje syjonistyczne, choć także osoby prywatne (m.in. rodzinę Rotszyldów). Podczas gdy w 1922 r. Żydzi stanowili niewiele ponad 1/10 ludności Palestyny, to w przeddzień utworzenia państwa Izrael stanowili już niemal 1/3 populacji[10].

Palestyńscy Arabowie opierali się syjonistycznej imigracji. Wyrazem tego były zamieszki, które wybuchały w 1920, 1921 i 1929. Czasem kończyły się one pogromami Żydów. Początkowo Wielka Brytania wspierała żydowską imigrację, ale reagując na nastroje w Palestynie, wprowadziła jej ograniczenia.

W 1933 roku Adolf Hitler został kanclerzem Niemiec, a w 1935 roku weszły w życie ustawy norymberskie, na mocy których niemieccy Żydzi (później także austriaccy i czescy) stali się bezpaństwowymi uchodźcami. Podobne akty prawne były wprowadzane także przez europejskich sojuszników Niemiec. Będąca tego skutkiem wzrastająca imigracja do Palestyny doprowadziła do arabskiej rewolty, która trwała w latach 1936-1939. Brytyjczycy powołali tzw. komisję Peela, która miała zbadać sytuację w Palestynie. Nie zajmowała się ona sytuacją europejskich Żydów, ale wezwała do utworzenia dwóch państw: żydowskiego i arabskiego, a także do transferu ludności. Rozwiązanie to nie zostało przyjęte przez rząd brytyjski – zamiast tego tzw. Biała Księga z 1939 roku zawierała propozycje zakończenia żydowskiej imigracji do 1944 roku (do tego czasu jedynie 75 tys. Żydów miało otrzymać pozwolenie na wjazd do Palestyny).

Po II wojnie światowej i doświadczeniach Holokaustu, poparcie dla syjonizmu wzrosło, zwłaszcza pośród samych Żydów. Brytyjczycy stacjonujący w Palestynie byli atakowani przez syjonistyczne grupy, które usiłowały dzięki temu wymusić na nich zniesienie zakazu imigracji. Jednym z najgłośniejszych ataków było wysadzenie hotelu King David w 1946 roku przez grupę syjonistów-rewizjonistów. Nie potrafiąc rozwiązać konfliktu, Brytyjczycy zwrócili się o pomoc do nowo utworzonej ONZ.

W 1947 Specjalny Komitet ONZ ds. Palestyny (UNSCOP) zalecił podział Palestyny na państwo żydowskie, państwo arabskie oraz terytorium (Corpus separatum) kontrolowane przez ONZ, rozciągające się wokół Jerozolimy[11]. Plan podziału został przyjęty przez Zgromadzenie Ogólne ONZ 29 listopada 1947, na mocy Rezolucji 181 (za głosowały 33 państwa, przeciw – 13, wstrzymało się od głosu – 10). Głosowanie było bardzo dramatycznym wydarzeniem, wielu Żydów mieszkających w Palestynie świętowało przyjęcie dokumentu na ulicach miast.

Państwa arabskie odrzuciły rezolucję ONZ, domagając się jednego państwa w Palestynie z arabską większością. Poziom agresji pomiędzy Żydami a Arabami narastał. 14 maja 1948 roku, w dniu zakończenia brytyjskiego panowania nad Palestyną, Agencja Żydowska, kierowana przez Bena Guriona, ogłosiła deklarację niepodległości Izraela. Tego samego dnia armie czterech[12] państw arabskich wkroczyły do Palestyny.

W ciągu następnych ośmiu miesięcy wojska izraelskie wyparły siły arabskie z terenów przyznanych przez ONZ Żydom, a ponadto zajęły także dużą część terytoriów arabskich, powiększając stan swego posiadania do 78% dawnego brytyjskiego mandatu Palestyny. Konflikt doprowadził do eksodusu ok. 711 tys. palestyńskich Arabów[13]. Wojna zakończyła się zawieszeniem broni w 1949 roku, poszczególne terytoria opanowane przez wrogie wojska oddzielała tzw. Zielona Linia.

Powołanie państwa Izrael w 1948 roku i zwycięstwo Żydów w I wojnie izraelsko arabskiej (1948-1949) przewartościowały znaczenie słowa „syjonizm”. Od tego czasu zaczęło ono określać poparcie dla nowo powstałego państwa, jak również dla dalszego osiedlania się w nim Żydów pochodzących z krajów całego świata[14].

Po wojnie Arabowie odmawiali Izraelowi prawa do istnienia, domagając się powrotu do stanu z 1947 roku. Podtrzymywali te żądania do 1967 roku, kiedy to reszta zachodniej Palestyny została podbita przez Izrael w czasie wojny sześciodniowej, po zakończeniu której państwa arabskie domagały się wycofania państwa żydowskiego do terenów ograniczonych dawniej przez Zieloną Linię. Granice z Egiptem i Jordanią zostały jednak ustalone na mocy traktatów pokojowych z 1979 i 1994 roku.

Na Zgromadzeniu Ogólnym ONZ w 1975 roku, głównie dzięki staraniom Związku Radzieckiego i państw arabskich, uchwalono rezolucję 3379 potępiającą syjonizm jako formę rasizmu[15], co wywołało stanowczy sprzeciw USA. Dokument ten został odwołany 16 grudnia 1991 roku (Rezolucja 4686)[16].

Po utworzeniu Izraela, Światowa Organizacja Syjonistyczna nie zakończyła swojej działalności, poświęcając się pomocy i zachęcaniu Żydów do imigracji do Izraela, jak również zapewnianiem politycznego poparcia dla tego państwa.

Syjonizm na ziemiach polskich[edytuj | edytuj kod]

Plakat syjonistycznej szkoły Tarbut z lat 30. XX wieku

Pierwsze organizacje na ziemiach polskich zaczęły się pojawiać w latach 80. XIX wieku. W 1881 w Suwałkach została założone Jesod ha-Maala. Było to towarzystwo popierania kolonizacji żydowskiej w Palestynie. W 1882 roku w Warszawie powstała natomiast pierwsza komórka ruchu Chowewej Syjon. Kolejne zostały utworzone w Białymstoku i Wilnie. W 1884 roku w Katowicach odbyła się I konferencja ruchu, w której udział wzięli także wysłannicy komórek ruchu z Niemiec i Rosji. Kolejne konferencje miały miejsce w Druskienikach (1887) i w Wilnie (1889). Przed II Światowym Kongresem Syjonistycznym w 1898 roku w Warszawie odbyła się narada delegatów syjonistycznych z Rosji na ten zjazd[17].

Na terenie zaboru rosyjskiego działalność ruchu syjonistycznego była początkowo tolerowana, ale w 1902 roku została ona zdelegalizowana. Na zjeździe ogólnorosyjskiej organizacji syjonistycznej w Helsinkach powołano autonomiczne biuro dla ruchu na terenie Kongresówki[17].

Na terenie zaboru austriackiego pierwsze organizacje syjonistyczne również pojawiały się w latach 80. XIX wieku. W 1882 roku we Lwowie miał miejsce pierwszy tzw. wieczorek syjonistyczny. W 1887 roku Herman Diamand założył Stowarzyszenie „Syjon”. Kolejnym krokiem było tworzenie bibliotek, organizowanie odczytów i uroczystości[17].

Podczas I wojny światowej i zaraz po niej, wpływy syjonizmu na ziemiach polskich znacznie wzrosły. Partie skupiające zwolenników tego ruchu wchodziły w skład polskiego parlamentu. W Sejmie II kadencji syjoniści obsadzili 32 spośród 47 mandatów, jakie otrzymali reprezentanci partii żydowskich. Ruch ten początkowo nie był jednak jednolity, ponieważ pojawiały się podziały wewnętrzne – w skład luźnej struktury wchodziły cztery federacje w Warszawie, Krakowie, Lwowie i Wilnie. W późniejszym czasie doszło jednak do zbliżenia wszystkich organizacji (m.in. ośrodek wileński podporządkowano warszawskiemu). Największe wpływy w tym czasie mieli syjoniści ogólni (liberalni). Na ziemiach dawnego zaboru rosyjskiego szczególnie popularna była frakcja Al ha-Miszmar, a w GalicjiEt Liwnot. Pewne wpływy miały także organizacje: syjonistów religijnych Mizrachi i socjalistycznychHitachdut, Poalej Syjon – Lewica i Poalej Syjon – Prawica. Funkcjonowały także, mające spore znaczenie, organizacje młodzieżowe, takie jak Haszomer Hacair, Dror, Borochow Jugent, Gordonia, Bnej Akiwa, He-Haluc. Czołowi działacze syjonistyczni działający w tym czasie w Polsce to Nahum Sokolow, Icchak Grünbaum, Apolinary Hartglas, Michael Berkowitz, Ozjasz Thon, Ignacy Schiper i Emil Sommerstein. Główne gazety syjonistyczne z tamtych czasów to Ha-Cefira, Hajnt, Der Moment i Nasz Przegląd[17].

W 1926 roku władze państwa polskiego wyraziły poparcie dla ruchu syjonistycznego. Stanowisko to nie zmieniło się w następnych latach, związane to było z nadzieją rozwiązania problemu żydowskiego przez masową emigrację Żydów z Polski. Podczas II wojny światowej wielu zwolenników ruchu syjonistycznego brało udział w działalności organizacji konspiracyjnych, a później w zbrojnym ruchu oporu i walkach w ramach oddziałów partyzanckich[17].

Po wojnie większość organizacji reaktywowała swą działalność, angażując się w organizację nielegalnej emigracji (hebr. bricha). Od 1947 roku w Polsce szkolono żydowskich bojowców – m.in. w obozie szkoleniowym Hagany w Bolkowie na Dolnym Śląsku. W 1949 roku zabroniono jednak działalności syjonistycznej w Polsce. W tym czasie jednak większość zwolenników tej ideologii wyemigrowała do Izraela. Nie przeszkodziło to władzom w wykorzystaniu rzekomego syjonizmu jako pretekstu podczas antysemickich czystek w marcu 1968 roku[17].

Nurty syjonizmu[edytuj | edytuj kod]

Chaim Weizmann i król Fajsal I w 1918 roku

Syjonizm ogólny (liberalny)[edytuj | edytuj kod]

Syjonizm ogólny (lub liberalny) był dominującym nurtem w ruchu w okresie od I Kongresu Syjonistycznego w 1897 roku do I wojny światowej. Później wykształcił się zdecydowany podział pomiędzy syjonizmem socjalistycznym (na lewym skrzydle) a syjonizmem rewizjonistycznym (na prawym skrzydle ruchu). Syjonizm ogólny identyfikował się z liberalną europejską żydowską klasą średnią, z której pochodzili np. Theodor Herzl i Chaim Weizmann. Wierzyli oni, że do powstania państwa żydowskiego można doprowadzić poprzez lobbowanie pośród najsilniejszych państw europejskich i wpływowych kręgów społecznych. Początkiem osłabiania pozycji syjonizmu ogólnego był 1922 rok, kiedy to ogólni syjoniści musieli określić się jako osobna frakcja. Przedtem, kiedy dominowali w ruchu, nie musieli organizować żadnej formalnej struktury[18].

Syjonizm socjalistyczny (pracy)[edytuj | edytuj kod]

Dawid Ben Gurion przemawiający na zjeździe partii Mapai w 1949 roku
Information icon.svg Osobny artykuł: Syjonizm socjalistyczny.

Na początku XX wieku głównym nurtem ideologicznym rywalizującym z syjonizmem pośród młodych Żydów z Europy Wschodniej był socjalizm. Wielu Żydów zrezygnowało wówczas z judaizmu na rzecz komunizmu lub popierało Bund, żydowski ruch socjalistyczny postulujący wprowadzenie autonomii dla Żydów z Europy Wschodniej, propagujący także jidysz jako język żydowski[19].

W opozycji do tej ideologii wykształcił się nowy ruch syjonistyczny, oparty na podstawach socjalistycznych. Stwierdzał on, że wieki prześladowań antysemickich sprawiły, iż społeczności żydowskie są słabe i podatne na ataki, co powoduje dodatkowe pogłębianie się nienawiści do Żydów. Z tego powodu powinni oni stać się rolnikami, robotnikami i żołnierzami żyjącymi we własnym kraju. Ci syjoniści socjalistyczni odrzucali religię, którą uznawali za współwinną wytworzenia „mentalności diaspory”. Tworzyli więc wiejskie wspólnoty rolnicze nazywane kibucami (kibbutzim)[20]. Głównymi teoretykami syjonizmu socjalistycznego (nazywanego także syjonizmem pracy) byli Mojżesz Hess, Nahum Syrkin, Dow Ber Borochow i Aaron David Gordon, głównymi postaciami w ruchu politycznym byli m.in. Dawid Ben Gurion i Berl Katznelson[19]. Większość syjonistów socjalistycznych odrzucała także jidysz jako język wygnania, propagując język hebrajski. Wyjątkiem był tutaj Borochow, zajmujący się jidysz, który pisał na temat dużego znaczenia tego języka.

Syjonizm socjalistyczny był dominującym nurtem w politycznym i gospodarczym życiu jiszuwu (palestyńskiej społeczności żydowskiej) w okresie Brytyjskiego Mandatu Palestyny, głównie z powodu roli jaką odegrali jego przedstawiciele podczas tworzenia Histadrutu[21]. Podobnie było już w państwie Izrael – Partia Pracy dominowała w izraelskim systemie partyjnym do 1977 roku, kiedy to zwycięstwo w wyborach odniósł Likud.

Syjonizm religijny[edytuj | edytuj kod]

W latach 20. i 30. XX wieku wykrystalizowała się koncepcja religijnego syjonizmu, którego liderem był rabin Abraham Isaac Kook (pierwszy naczelny rabin Palestyny), a później jego syn Zevi Jehuda. Abraham Kook doceniał wartości świeckiego syjonizmu, który jednak jego zdaniem był tylko narzędziem w Boskim planie powrotu Żydów do erec Israel, mającym zwiastować nadejście ery mesjańskiej. Syjonizm religijny zajmował do 1967 roku kompromisowe i raczej umiarkowane stanowisko; jego partia (Mafdal) często wchodziła w skład koalicji rządowych. Wojna sześciodniowa, zajęcie przez wojska izraelskie Wzgórza Świątynnego i innych świętych miejsc judaizmu zapoczątkowało rosnącą radykalizację ruchu. Wśród wyznawców tego nurtu jest wielu zwolenników kolonizacji (często nielegalnej) Zachodniego Brzegu Jordanu i przeciwników porozumień z Palestyńczykami (Kach, Gusz Emunim). Ekstremistyczne skrzydło ruchu jest m.in. odpowiedzialne za zabójstwo premiera Icchaka Rabina[22].

Syjonizm rewizjonistyczny[edytuj | edytuj kod]

Podobizna Zeeva Żabotyńskiego na izraelskich banknotach

Syjoniści-rewizjoniści byli grupą pod przywództwem Zeeva Żabotyńskiego, który opowiadał się za wywieraniem nacisku na Wielką Brytanię, aby zezwoliła ona na masową emigrację Żydów do Palestyny i utworzenie tam żydowskiej armii. Zgodnie z planami, oddziały te miały zmusić miejscową arabską populację do zaakceptowania napływu żydowskiej ludności i pogłębiać brytyjskie wpływy w regionie. Syjonizm rewizjonistyczny znajdował się w opozycji względem syjonizmu pracy. Socjaliści postrzegali go jako nurt wzorowany na faszyzmie. Był także szczególnie znienawidzony przez palestyńską ludność arabską. Po powstaniu arabskim w 1929 roku w Palestynie, władze brytyjskie zabroniły Żabotyńskiemu wjazdu na teren mandatu.

Information icon.svg Osobne artykuły: Nowa Organizacja Syjonistyczna, IrgunLehi.

Rewizjonizm był stosunkowo popularny w Polsce, ale nie posiadał silnego poparcia w samej Palestynie. W 1935 roku rewizjoniści opuścili Światową Organizację Syjonistyczną (ŚOS) i utworzyli alternatywną Nową Organizację Syjonistyczną (NOS). Weszła ona ponownie w skład ŚOS w 1946 roku[23].

Antysyjonizm i postsyjonizm[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Antysyjonizm.
Ortodoksyjni Żydzi z ruchu Neturei Karta protestujący przeciwko izraelskiej okupacji Zachodniego Brzegu Jordanu

Syjonizm jest często krytykowany. Jego przeciwnicy wywodzą się z różnych środowisk – są zarówno palestyńscy, jak i żydowscy antysyjoniści. Najbardziej rozpowszechnione jest stanowisko opozycyjne wobec tej ideologii pośród Palestyńczyków i innych Arabów[24][25], wielu z nich postrzega Izrael jako podmiot okupujący terytorium, które nazywają arabską ziemią Palestyny. Środowiska te przeciwstawiały się utworzeniu Izraela w 1948 roku i krytykują ruch syjonistyczny także po powstaniu tego państwa. Sprzeciw wobec tej ideologii zasadza się także na kwestiach demograficznych – zwraca uwagę na los ok. 711 tys. arabskich uchodźców[26], jak również brutalność izraelskiej okupacji, będącej wynikiem realizacji syjonistycznej koncepcji żydowskiego państwa. Krytycy syjonizmu, tacy jak Joseph Massad podkreślają, że jest on formą rasizmu[27], zwłaszcza jeśli brać pod uwagę działania władz Izraela, takie jak realizacja tzw. Prawa do Powrotu (umożliwiającego każdemu Żydowi przyjazd do Izraela i osiedlenie się tam).

Information icon.svg Osobny artykuł: Postsyjonizm.

Podczas gdy większość społeczności żydowskich jest nastawiona prosyjonistycznie, niektóre niewielkie grupy liberalne bądź ortodoksyjne (takie jak np. Neturei Karta) sprzeciwiają się syjonizmowi. Inne niesyjonistyczne ruchy, takie jak np. kanaanici pod przywództwem poety Yonatana Ratosha postulowały w latach 30. i 40. XX wieku, aby „izraelskość” była nową, panetniczną narodowością. Na podobnych założeniach opiera się nowoczesny ruch znany jako postsyjonizm, który postuluje zarzucenie koncepcji „państwa żydowskiego” i zastąpienie jej ideą państwa wszystkich jego obywateli[28]. Inne propozycje postsyjonistyczne mówią o utworzeniu państwa dwóch narodowości, gdzie Żydzi i Arabowie żyliby obok siebie, ciesząc się identyczną autonomią, podobnie jak jest w Belgii z Walonami i Flamandami.

Broniąc się przed krytyką, syjoniści odrzucają zarzuty, iż ich ideologia jest rasistowska, wskazując, że nie różni się pod tym względem od innych ruchów narodowowyzwoleńczych. Jednocześnie często stwierdzają, że krytyka syjonizmu ma w wielu przypadkach podłoże antysemickie[29][30].

Syjonizm nieżydowski[edytuj | edytuj kod]

Marcus Garvey i „czarny syjonizm”[edytuj | edytuj kod]

Zakończone powodzeniem dążenie syjonistów do uzyskania brytyjskiego poparcia dla utworzenia żydowskiej siedziby narodowej w Palestynie zainspirowało afroamerykańskiego nacjonalistę Marcusa Garveya, który stworzył ruch domagający się powrotu czarnoskórych Amerykanów do Afryki. Garvey założył firmę Black Star Line, która zajmowała się przewożeniem statkami Afroamerykanów do Afryki, jednak z różnych powodów przedsięwzięcie to skończyło się niepowodzeniem. Idee Garveya zainspirowały ruch rastafariański na Jamajce, Czarnych Żydów i Czarnych Hebrajczyków, którzy przenieśli się do Liberii przed osiedleniem się w Izraelu[31].

Syjonizm chrześcijański[edytuj | edytuj kod]

Od najwcześniejszych lat istnienia ruchu syjonistycznego brała w nim udział pokaźna liczba chrześcijan. Syjonizm chrześcijański umocnił się znacznie po wojnie sześciodniowej, a wielu dyspensacjonalistycznych chrześcijan z USA zdecydowanie popiera syjonizm[32] . Przez cały XIX i wczesne lata XX wieku powrót Żydów do Ziemi Świętej był popierany przez takie osobistości jak Lord Shaftesbury [Donald M. Lewis, „Lord Shaftesbury and the origins of Christian Zionism”, 2010], królowa brytyjska Wiktoria[33][34], Edward VII, drugi prezydent USA John Adams[35][36], czechosłowacki prezydent Tomáš Masaryk[37], południowoafrykański generał Jan Smuts[38], brytyjscy premierzy Lloyd George[39] i Arthur Balfour[40], prezydent USA Woodrow Wilson[41][42], włoski filozof i historyk Benedetto Croce, założyciel Czerwonego Krzyża Henry Dunant[43] oraz norweski naukowiec i humanista Fridtjof Nansen[44][42].

Muzułmanie popierający syjonizm[edytuj | edytuj kod]

Niewielka liczba muzułmanów publicznie popiera idee syjonistyczne. Najbardziej znanym z nich jest szejk Abdul Hadi Palazzi, lider Włoskiego Zgromadzenia Muzułmańskiego i współzałożyciel Towarzystwa Islamsko-Izraelskiego. W 2005 roku Palazzi powiedział w wywiadzie udzielonym FrontPage Magazine:

W Koranie znajduję [informację], że Bóg dał Ziemię Izraela dzieciom Izraela i rozkazał im osiedlić się w niej, a przed Qiymah (Ostatnim Dniem) sprowadzi On dzieci Izraela aby ponownie przejęli Ziemię Izraela, zbierając je spośród różnych krajów i narodów. Konsekwentnie, jako muzułmanin, który słucha nakazów Koranu, wierzę, że sprzeciwianie się istnieniu państwa Izrael oznacza sprzeciw wobec nieuniknionego przeznaczenia[45].

Khaleel Mohammed twierdzi, że pomimo tego, czego muzułmanie są uczeni, święta księga islamu, Koran, popiera prawo Izraela do istnienia, a Żydów do zamieszkiwania na jego terenie[46]. Innymi muzułmańskimi postaciami publicznymi popierającymi syjonizm są: bengalski publicysta, Salah Choudhury, i pakistański publicysta, Tashbih Sayyed. Ten drugi określa sam siebie jako muzułmańskiego syjonistę[47].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Nicholas DeLange: An Introduction to Judaism. Cambridge University Press, 2000, s. 30. ISBN 0-521-46624-5.
  2. Wspomniani naukowcy wskazują na, ich zdaniem nieprawidłowe, stosowanie terminu „syjonizm”:
    • „...pod ukryciem „antysyjonizmu” czają się różnorodne motywy, które trzeba nazwać po imieniu. Kiedy w latach 50., pod panowaniem Stalina, Żydzi ze Związku Radzieckiego znaleźli się w niebezpieczeństwie ataków i egzekucji, czynione to było pod sztandarami antysyjonizmu raczej niż antysemityzmu, który został zniesławiony przez Adolfa Hitlera. Kiedy w późniejszych latach poczynania izraelskiego rządu były atakowane jako rasistowskie lub kolonialne w różnych części świata, podstawą tej krytyki było całkiem często przekonanie, że Izrael nie ma prawa do istnienia (...). Tradycyjny antysemityzm wyszedł na Zachodzie z mody, poza skrajną prawicą. Ale czasem pojawia się coś, co możemy określić jako postantysemityzm. Jest mniej brutalny w swoich celach, ale wciąż bardzo realny. Nie jest trudno odróżnić prawdziwy i nieprawdziwy antysyjonizm. (...) Niemal zawsze jest jasne, czy ataki skierowane są przeciwko określonemu działaniu izraelskiego rządu (na przykład jako okupanta), czy przeciwko istnieniu Izraela.” (Laqueur Walter, Dying for Jerusalem: The Past, Present and Future of the Holiest City, Sourcebooks, Inc. 2006, s. 55, ISBN 1-4022-0632-1)
    • „W ostatnich dniach lipca 1967 roku, Moskwa rozpoczęła bezprecedensową kampanię propagandową przeciwko syjonizmowi określanemu jako „światowe niebezpieczeństwo”. Przegrana była przypisywana nie tylko działaniom małego Izraela, ale „wszechpotężnej międzynarodowej sile”. (...) W swojej jaskrawej wulgarności, ofensywa propagandowa wkrótce nabrała cech znanych z epoki nazistowskiej. Społeczeństwo sowieckie zostało nasycone rasistowskimi historiami. Wyjątki z książki Trofima Kichko z 1963 r. Judaizm bez upiększeń były intensywnie publikowane w sowieckich mediach. Pozycja Juri Iwanowa Uwaga: Syjonizm, powtarzająca twierdzenia z Protokołów Mędrców Syjonu, była szeroko kolportowana w całym kraju.” (Sachar Howard, A History of the Jews in the Modern World, Knopf NY. 2005, s. 722)
    • Zobacz też: antysyjonizm, Marzec 1968.
  3. W Polsce wydana w 1900 roku pod tytułem Samowyzwolenie.
  4. Charles D. Smith: Palestine, Israel and the Arab-Israeli Conflict. Bedford/St. Martin’s, 2000, s. 1-12, 33-38. ISBN ISBN 0-312-20828-6.
  5. Hasło to zostało stworzone przez duchownego kościoła szkockiego Alexandra Keitha w 1843 r. Jak pisze Diana Muir, zostało ono zaadaptowane przez syjonistów. Początkowo jednak używali go chrześcijanie, ze względów religijnych propagujący ideę powrotu Żydów do Palestyny. Zob. Diana Muir. A Land without a People for a People without a Land; An oft-cited Zionist slogan was neither Zionist nor popular. „Middle Eastern Quarterly”. lato 2008, vol. 15, nr 2. 
  6. Benyamin Neuberger: Zionism - Background (ang.). [dostęp 16 marca 2008].
  7. Yosef Gorny: Zionism and the Arabs, 1882-1948. Oxford University Press, 1987, s. 5. ISBN 0-19-822721-3.
  8. Ami Isseroff: A brief history of Jewish anti-Zionism (Jews Against Zionism) (ang.). [dostęp 16 marca 2008].
  9. „Biuro Spraw Zagranicznych, 2 listopada 1917, Szanowny Lordzie Rotschildzie! Z wielką przyjemnością przekazuję Panu w imieniu Rządu Jej Królewskiej Mości niniejszą deklarację, przez Rząd zatwierdzoną, będącą wyrazem sympatii dla żydowskiego ruchu syjonistycznego. Rząd Jej Królewskiej Mości z przychylnością przygląda się zasiedlaniu narodowej siedziby Żydów, Palestyny, i dołoży wszelkich starań, aby cel ten został osiągnięty; jednocześnie nie zamierza uczynić nic, co ograniczyłoby prawa obywatelskie i religijne nieżydowskich społeczności w Palestynie, albo status prawny i polityczny, jakim cieszą się Żydzi w innych krajach. Będę wdzięczny, jeżeli powiadomi Pan o niniejszej deklaracji Związek Syjonistyczny. Z poważaniem, James Balfour”. Zob. [1] i [2].
  10. Jewish Virtual Library: Demography of Palestine & Israel, the West Bank & Gaza (1553-2006) (ang.). [dostęp 16 marca 2008].
  11. UNITED NATIONS SPECIAL COMMITTEE ON PALESTINE; REPORT TO THE GENERAL ASSEMBLY, A/364, 3 września 1947.
  12. Oficjalnie 7 krajów zaatakowało Izrael: Egipt, Transjordania, Irak, Syria, Liban, Jemen i Arabia Saudyjska. Dwa ostatnie państwa wysłały jednak bardzo małe kontyngenty swoich wojsk, a siły libańskie nie wkroczyły do Palestyny wcale.
  13. GENERAL PROGRESS REPORT AND SUPPLEMENTARY REPORT OF THE UNITED NATIONS CONCILIATION COMMISSION FOR PALESTINE, obejmujący okres od 11 grudnia 1949 do 23 października 1950, GA A/1367/Rev.1 23 października 1950.
  14. „(…) Od czasu założenia państwa Izrael w 1948 r. określenie „syjonizm” ma zasadniczo znaczenie historyczne. Nadal jednak pozostaje w użyciu, opisując: 1. sympatie i zorganizowane poparcie dla Żydów na Zachodzie, zwłaszcza poparcie w Stanach Zjednoczonych dla Izraela; 2. niedawne próby emigracji do Izraela Żydów sowieckich; 3. nieustającą obietnicę ze strony Izraela, iż każdy Żyd znajdzie tam swój dom, jeśli tego zechce”. (Alan Bullock, Oliver Stallybrass, Stephen Trombley: Słownik pojęć współczesnych. Katowice: 1999. ISBN 8371322380.).
  15. Tekst rezolucji.
  16. Tekst rezolucji.
  17. 17,0 17,1 17,2 17,3 17,4 17,5 Zofia Borzymińska, Rafał Żebrowski: Polski słownik judaistyczny. Dzieje, kultura, religia, ludzie. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2003. ISBN 83-7255-175-8.
  18. Jewish Virtual Library: General Zionism (ang.). [dostęp 9 marca 2008].
  19. 19,0 19,1 Jewish Virtual Library: Socialist Zionism (ang.). [dostęp 9 marca 2008].
  20. Jewish Virtual Library: The Kibbutz (ang.). [dostęp 9 marca 2008].
  21. Jewish Virtual Library: The Histadrut (ang.). [dostęp 9 marca 2008].
  22. Amnon Rubinstein: From Herzl to Rabin: The Changing Image of Zionism. Holmes & Meier Publishers, 2000.
  23. Jewish Virtual Library: Revisionist Zionism (ang.). [dostęp 9 marca 2008].
  24. „Jest to bariera, która została stworzona przez lata antagonizmu z Izraelczykami; bariera, która była wzmacniana przez egipskie i arabskie media, które w większości wprowadzały stereotyp Izraelczyków jako najeźdźców, którzy zajęli arabską ziemię.” (Mohammed El-Nawawy: The Israeli-Egyptian Peace Process in the reporting of western Journalists. Ablex/Greenwood, 2002, s. 19. ISBN 1567505449.
  25. Khalidi Rashidi: The Iron Cage: The Story of the Palestinian Struggle for Statehood. Beacon Press, s. 19.
  26. Liczba arabskich uchodźców została ustalona przez ONZ na 711 tys. Zob. treść oficjalnego dokumentu na ten temat, pochodzącego z 23 października 1950 r.
  27. Massad Joseph: The Legacy of Jean-Paul Sartre (ang.). [dostęp luty 2003].
  28. Wurmser Meyrav: Can Israel Survive Post-Zionism? (ang.). [dostęp 9 marca 2008].
  29. Pierre-André Taguieff: Rising From the Muck: The New Anti-Semitism in Europe. Ivan R. Dee, 2004.
  30. Ron Rosenbaum: Those who forget the past. Random House, 2004.
  31. BlackJews.org (ang.). [dostęp 15 marca 2008].
  32. "Chrześcijański syjonizm jako filar stosunków USA/Izrael", ZNAK nr. 698-699, lipiec-sierpień 2013, Philip Earl Steele - http://www.miesiecznik.znak.com.pl/Tekst/pokaz/12992
  33. Mohameden Ould-Mey: The Non-Jewish Origin of Zionism (ang.). [dostęp 2012-02-13].
  34. At daggers drawn with 'demonized flesh' (ang.). [dostęp 15 marca 2008].
  35. John Adams Spoke as a Friend of Zionism and a Foe of Slavery (ang.). [dostęp 15 marca 2008].
  36. Michael Feldberg: John Adams embraces a Jewish homeland (ang.). [dostęp 15 marca 2008].
  37. United States Holocaust Memorial Museum, Washington, D.C.: Jewish Community Life in Munkacs (ang.). [dostęp 15 marca 2008].
  38. Jane Hunter, Jane Haapiseva-Hunter: Israeli Foreign Policy: South Africa and Central America. 1987, s. 21-22.
  39. David Fromkin: A Peace to End all Peace. New York: Avon, 1989, s. 263-275.
  40. Donald Wagner: Christians and Zion: British stirrings (ang.). [dostęp 15 marca 2008].
  41. Lawrence Davidson: Christian Zionism and American Foreign Policy: Paving the Road to Hell in Palestine (ang.). [dostęp 15 marca 2008].
  42. 42,0 42,1 Meir Abelson: Palestine: The Original Sin (ang.). [dostęp 15 marca 2008].
  43. Richard Booker: Christians and Israel (ang.). [dostęp 15 marca 2008].
  44. Tamara Tatarinov-Levin: Transfer – A Humane Solution – Part Two (ang.). [dostęp 2012-02-13].
  45. Jamie Glazov: The Anti-Terror, Pro-Israel Sheikh (ang.). [dostęp 12 września 2005].
  46. The Ottawa Citizen: The scathing scholar (ang.). [dostęp 6 lutego 2007].
  47. Rachel Neuwirth: Tashbih Sayyed ― A Fearless Muslim Zionist (ang.). [dostęp 24 czerwca 2007].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Bullock Alan, Stallybrass Oliver, Trombley Stephen: Słownik pojęć współczesnych. Katowice: 1999. ISBN 8371322380.
  • Zofia Borzymińska, Rafał Żebrowski: Polski słownik judaistyczny. Dzieje, kultura, religia, ludzie. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2003. ISBN 83-7255-175-8.
  • Nicholas DeLange: An Introduction to Judaism. Cambridge University Press, 2000. ISBN 0-521-46624-5.
  • Mohammed El-Nawawy: The Israeli-Egyptian Peace Process in the reporting of western Journalists. 2002: Ablex/Greenwood. ISBN 1567505449.
  • David Fromkin: A Peace to End all Peace. New York: Avon, 1989.
  • Yosef Gorny: Zionism and the Arabs, 1882-1948. Oxford University Press, 1987. ISBN 0-19-822721-3.
  • Sachar Howard: A History of the Jews in the Modern World. Knopf NY, 2005.
  • Jane Hunter, Jane Haapiseva-Hunter: Israeli Foreign Policy: South Africa and Central America. 1987.
  • Walter Laqueur: Dying for Jerusalem: The Past, Present and Future of the Holiest City. Sourcebooks, Inc., 2006. ISBN 1-4022-0632-1.
  • Khalid Rashidi: The Iron Cage: The Story of the Palestinian Struggle for Statehood. Beacon Press.
  • Ron Rosenbaum: Those who forget the past. Random House, 2004.
  • Amnon Rubinstein: From Herzl to Rabin: The Changing Image of Zionism. Holmes & Meier Publishers, 2000.
  • Charles D. Smith: Palestine, Israel and the Arab-Israeli Conflict. Bedford/St. Martin’s, 2000. ISBN 0-312-20828-6.
  • Pierre-André Taguieff: Rising From the Muck: The New Anti-Semitism in Europe. van R. Dee, 2004.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło syjonizm w Wikisłowniku