Filozofia przedsokratejska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Filozofia przedsokratejska – okres w filozofii starożytnej przed wystąpieniem Sokratesa, obejmujący filozofów przyrody i często ujmowanych w osobną kategorię sofistów.

Przedsokratyków łączą zainteresowania filozofią przyrody. Odrzucają jednocześnie tradycyjne, mityczne wyjaśnienia zjawisk fizycznych. Postawili oni pytanie o pratworzywo - arché, z którego został zbudowany świat. Pierwszą odpowiedź – zasadą świata jest woda - dał Tales z Miletu. Podawano także inne stany materii: Anaksymenes zaproponował powietrze, a Heraklitogień. Wielka synteza, którą opracował Empedokles przyjmowała cztery żywioły, wodę, ogień, powietrze i ziemię, jako podstawowe elementy (substancje), z których zbudowane są wszystkie rzeczy materialne. Teoria ta dominowała w antycznej i średniowiecznej fizyce. Alternatywna teoria Anaksagorasa przyjmowała nieskończenie wielką liczbę podstawowych substancji obecnych w każdej rzeczy. Bardziej abstrakcyjnym ujęciem natury rzeczy była filozofia Anaksymandra, który za prazasadę ujął bezkres i pitagorejczyków, którzy za zasadę uznali liczbę.

Następnie presokratycy postawili problem powstawania i przemijania rzeczy. Proponowaną przez Empedoklesa przyczynę tych zmian były kosmiczne siły miłości i nienawiści, zbliżające do siebie albo oddalające cztery żywioły, z których zbudowany był świat. Zdaniem Anaksagorasa przyczyną zmian na świecie był poruszający rzeczy rozumny duch. Warunkiem ruchu na świecie była zdaniem Leucypa próżnia, która otaczała cząstki materii – atomy. Atomy miały różne właściwości, bo różniły się od siebie kształtem, położeniem, prędkością i porządkiem, ale stale się mechanicznie zderzając i łącząc tworzą nowe rzeczy. Idee Leucypa rozwinął w system materialistyczny Demokryt.

Ostatnim wielkim problemem filozofii presokratycznej był problem bytu, który zdawał się być harmonijny i stały w opozycji do zmiennych i chaotycznych zjawisk przyrody. Taki obraz świata pochodzący od pitagorejczyków rozwinął eleata Parmenides doktryną jedności bytu: "Byt jest, a niebytu nie ma". Byt uzyskał takie atrybuty jak: wieczność, ciągłość, nieruchomość, niepodzielność i niezmienność. Doświadczenie zmysłowe oszukuje nas pokazując przejawy zmienności, ale do prawdy o bycie można dojść wyłącznie na podstawie dociekań rozumowych. Filozofowie szkoły elejskiej prześcigali się w wynajdowaniu sprzeczności w rozumowaniu opartego na założeniu, że ruch w świecie jest możliwy (najbardziej znanymi argumentami były paradoksy Zenona z Elei). Zasadę jedności bytu odrzucił Heraklit, który za podstawowe zasady świata uznał nieprzerwany ciąg stawania się i przemijania, nieodwracalność czasu oraz wojnę przeciwieństw, którym jednak rządzi pozaświatowy logos – mądrość. Człowiek rozumem nie może poznawać bezpośrednio bytu, ale może osiągnąć myślenie zgodne z logosem.

Poglądy filozofów przedsokratejskich są trudne do odtworzenia, ponieważ nie mamy kompletnej wersji żadnego ważniejszego tekstu. Wszystko, czym dysponujemy, to zapytania późniejszych filozofów i historyków oraz drobne fragmenty tekstów oryginalnych.

Przedstawiciele[edytuj | edytuj kod]

Jońscy i italscy filozofowie przyrody[edytuj | edytuj kod]

  • Milezyjczycy:
    • Tales (VI w. p.n.e.)
    • Anaksymander z Miletu (VI w. p.n.e.)
      O przyrodzie – zach. fragment – pierwszy zachowany tekst filozoficzny
    • Anaksymenes z Miletu (VI w. p.n.e.)
  • Heraklit z Efezu (VI - V w. p.n.e.)
  • Ksenofanes z Kolofonu (ur. ok. 570 p.n.e.)

Eleaci[edytuj | edytuj kod]

  • Parmenides z Elei (VI–V w. p.n.e.) – założyciel szkoły eleatów
    O naturze (zachowane fragmenty)
  • Zenon z Elei (V w. p.n.e.) – uczeń Parmenidesa
O przyrodzie (zach. fragm.)
  • Melissos z Samos (V w. p.n.e.) – uczeń Parmenidesa
O naturze czyli o bycie (zach. frag.)

Pluraliści[edytuj | edytuj kod]

O naturze (zach. frag.)
Pieśni oczyszczające (zach. frag.)
O naturze (zach. frag.)

Atomiści[edytuj | edytuj kod]

Eklektyczni filozofowie przyrody[edytuj | edytuj kod]

Próbowali łączyć i wyśrodkować stanowiska wcześniejszych filozofów. W większości powrócili do monizmu.

O naturze (zach. fragm.)

Sofiści[edytuj | edytuj kod]

  • Protagoras z Abdery (ur. między 491 a 481 p.n.e.) – główna postać sofistyki
  • Gorgiasz z Leontioj (ur. ok. 485–480 p.n.e.)
  • Likofron (uczeń Gorgiasza) (IV w. p.n.e.)
  • Prodikos z Keos (ur. ok. 470–460 p.n.e.)
Horai (Pory) (zach. fragm.)
  • Hippiasz z Elidy (V w. p.n.e.) – należał do naturalistycznego nurtu sofistyki
  • Antyfont Sofista (V w. p.n.e.)
O prawdzie (zach. fragm.)
  • Trazymach z Chalcedonu (V w. p.n.e.) – należał do nurtu sofistów-polityków
  • Krycjasz z Aten (V w. p.n.e.) – należał do nurtu sofistów-polityków

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]