Żywioły
Żywioły
|
|||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
|
|||||||||||||||
|
|||||||||||||||
|
|||||||||||||||
|
|||||||||||||||
|
|||||||||||||||
|
|||||||||||||||
Żywioły, elementy, pierwiastki – redukcjonistyczna koncepcja filozoficzna, według której świat materialny (Wszechświat) składa się z kilku podstawowych pierwiastków. Różne proporcje w jakich występują one w różnych obiektach i substancjach ma odpowiadać za złożoność świata materialnego, a sposoby, w jaki reagują one ze sobą, mają wyjaśniać przemiany w tym świecie. Teorie elementów były popularne w wielu starożytnych kulturach.
- W helleńskiej wyróżniano cztery żywioły: powietrze, ogień, wodę i ziemię. Z czasem zaczęto do nich dodawać tzw. piąty żywioł (kwintesencja) – nieobecny na Ziemi eter, z którego zbudowane miały być ciała niebieskie oraz sfera gwiazd stałych. W antycznej kosmologii do żywiołów dodano także metal.
- Chińczycy już w II tysiącleciu p.n.e. wyróżniali pięć żywiołów: wodę, ogień, drewno, metal i ziemię. Chiński podział przyjął się w innych kulturach Dalekiego Wschodu z wyjątkiem Japonii.
- Japończycy także uznają pięć żywiołów, ale są to: powietrze (żywioł powietrza – Fuuton [フウトン] , ogień (żywioł ognia – Katon [カトン], woda (żywioł wody – Suiton [スイトン], ziemia (żywioł ziemi – Doton [ドトン] i piorun (żywioł piorunu – Raiton [ライトン] . W Japonii nie przyjęły się żywioły z Chin.
Spis treści |
Żywioły w kulturze europejskiej [edytuj]
Europejskie pojęcie żywiołu (elementu, pierwiastka) powstało bardzo wcześnie, w wyniku dokonanej przez Empedoklesa pluralizacji pojęcia arche. Mimo że przekształcone przez późniejszych filozofów, nie przestało odgrywać ważnej roli, szczególnie w rozważaniach przyrodniczych. Wraz z rozwojem nauki odrzucone, przetrwało w rozmaitych koncepcjach ezoterycznych.
Spośród czterech żywiołów ogień i powietrze to aktywne zasady męskie, a ziemia i woda to pasywne zasady żeńskie. Z czterema żywiołami kojarzone są cztery fazy życia człowieka: dzieciństwo, młodość, wiek dojrzały, starość.
Według wolnomularzy żywioły symbolicznie wiążą się także z etapami rozwoju duchowego: człowiek rodzi się z ziemi i stopniowo jest oczyszczany przechodząc przez wodę, powietrze i ogień.
Żywioły wiązano również z temperamentami ("humorami"): powietrze z sangwinicznością, ogień z cholerycznością, wodę z flegmatycznością, ziemię z melancholicznością.
Według niektórych poglądów odrębnym, piątym żywiołem był eter kosmiczny/kwintesencja, a szóstym metal[potrzebne źródło].
Powietrze [edytuj]
nieskończoność, bóstwo:
- powietrze oddziela ziemię od nieba – siedziby bogów,
- królestwo duchów i demonów – niewidzialnych, ale odczuwalnie oddziałujących,
- oddech: kosmiczne siły życia;
natchnienie, dążenie do wolności:
- nośnik głosu, zapachu, wibracji kosmicznych,
- wiatr, unoszące się w powietrzu ptaki: marzenie o swobodnym, nieskrępowanym przemieszczaniu się, nieograniczonych możliwościach;
zodiak:
przysłowia
- "być dla kogoś jak powietrze": być niezbędnym do życia,
- "traktować kogoś jak powietrze": nie zauważać go, lekceważyć,
- "od powietrza, głodu, ognia i wojny...": w dawnej polszczyźnie "powietrze" oznaczało zarazę,
- "morowe powietrze": podobnie jak wyżej ("morowe" od mór, pomór, umór – śmierć).
Ogień [edytuj]
dobroczynny, a zarazem niebezpieczny
bóstwo:
- Bóg zstępuje do ludzi w ogniu, jako słup ognisty, w krzaku gorejącym,
- wieczny, święty ogień: ogień ofiarny stale podtrzymywany w świątyniach,
- ogień świątynny rozpalano od ognia niebiańskiego – Słońca – za pomocą soczewki;
oczyszczenie:
- Chrzest w Duchu Świętym: oczyszczenie z grzechu (por. Łk 3,17; Mt 3, 11)
- w noc świętojańską skacze się przez ogień i przepędza przezeń bydło, aby było zdrowe,
- przyżeganie ran: dawny sposób zapobiegania infekcji;
światło, ciepło:
- ziemski odpowiednik słońca,
- ognisko domowe: rodzina, gościnność,
- oświecenie: od wykradzenia ognia bogom rozpoczął się rozwój ludzkości;
sąd, kara:
- próba ognia: niewinny wychodzi z ognia cało (kantyk trzech młodzieńców),
- spalenie Sodomy i Gomory,
- ognie piekielne (zob. piekło);
śmierć, zmartwychwstanie:
- ogień jest siłą niszczycielską,
- znicze, lampki pali się na grobach,
- feniks spala się i powstaje na nowo z popiołów;
zodiak:
przysłowia:
- "słomiany ogień": krótkotrwały zapał do czegoś,
- "igrać z ogniem": narażać się na niebezpieczeństwo,
- "wpaść jak po ogień": na chwilkę (aby otrzymane zarzewie nie wygasło),
- "chrzest ognia": pierwszy udział w bitwie;
Woda [edytuj]
prapoczątek:
- Genesis: na początku Duch Boży unosił się na wodami,
- kosmiczne jajo unoszące się na wodzie,
- Okeanos: morze unoszące dysk ziemi
źródło życia, zmartwychwstanie:
- wszystko co żywe potrzebuje wody,
- wszystkie zarodki są mokre,
- źródła cudownej wody życia, wody lecznicze,
- woda na pustyni oznaczająca ocalenie życia,
chaos, bezmiar, ruch:
- woda zawsze w ruchu, nie do zmierzenia, nie do opanowania, parująca i powracająca ożywczym deszczem lub niszczącym gradem;
oczyszczenie, obmycie:
- chrzest: oczyszczenie z grzechu pierworodnego;
- pokropienie wodą (święconą),
- ablucja: rytualne oczyszczenie,
- mycie, pranie: obmycie fizyczne;
niebezpieczeństwo, śmierć:
- gradobicie, oberwanie chmury, powódź, potop, fale w czasie burzy, tsunami,
- utonięcie,
- mityczne potwory morskie (lewiatan);
zodiak:
przysłowia:
- "Nie można wejść dwa razy do tej samej wody": nic nie zdarza się dwa razy,
- "o chlebie i wodzie": wikt więzienny,
- "końce w wodę" (zaplątanego węzła): ukryć prawdę,
- "rzucić kogoś na głęboką wodę": postawić trudne zadanie, wyzwanie, nie oferując pomocy,
- "mącić wodę": wprowadzać zamieszanie, intrygować,
- "w mętnej wodzie ryby łowić": korzystać z zamieszania,
- "na wodzie pisane": natychmiast znika bez śladu,
- "cicha woda (brzegi rwie)": pozory mylą, groźba pod pozorem spokoju.
Ziemia [edytuj]
ostoja:
- oparcie,
- schronienie, azyl,
- ojcowizna;
życie:
- stworzenie człowieka,
- płodność,
- orka, siew i żniwa;
śmierć:
zodiak:
- z ziemią łączone są znaki zodiaku: Byk, Panna, Koziorożec;
przysłowia
- "niech ci ziemia lekką będzie": pożegnanie zmarłego,
- "ziemia wszystko wyciągnie": w grobie nic już nie będzie dolegać,
- "z prochu powstałeś i w proch się obrócisz": nikłość życia ludzkiego.
- "mocno stąpasz po ziemi": nie poddajesz się, nie dajesz pokonać się trudnościom
Żywioły w kulturze chińskiej [edytuj]
Chińczycy już w II tysiącleciu p.n.e. wyróżniali pięć żywiołów: wodę, ogień, drewno, metal i ziemię. Powiązane są one szeregiem cykli, takich jak cykl tworzenia, nierównowagi, zwyciężania, zniewagi.
Cykl tworzenia:
- Woda tworzy drewno
- Drewno tworzy ogień
- Ogień tworzy ziemię
- Ziemia tworzy metal
- Metal tworzy wodę
Cykl zwyciężania:
- Metal przecina drewno
- Drewno zapuszcza się w ziemię
- Ziemia pochłania wodę
- Woda gasi ogień
- Ogień topi metal
Żywioły w kulturze japońskiej [edytuj]
W Japonii także uznawanych jest pięć żywiołów, są one jednak inne niż w kulturze chińskiej. Są to: żywioł powietrza, żywioł ognia, żywioł wody, żywioł ziemi i żywioł piorunu. Zależności między tymi żywiołami:
- woda gasi ogień (woda pokonuje ogień)
- ogień jest podsycany przez powietrze (ogień pokonuje powietrze)
- powietrze stanowi barierę dla pioruna (powietrze pokonuje piorun)
- piorun wnika w ziemię (piorun pokonuje ziemię)
- ziemia robi z wody błoto (ziemia pokonuje wodę)
W Japonii jest rozróżnienie na żywioły, a konkretne zjawiska bezpośrednio z nimi związane, np jest powietrze i żywioł powietrza:
- Powietrze → Kaze[カゼ]** żywioł powietrza → Fuuton*
- Woda → Mizu [ミズ]** żywioł wody → Suiton*
- Ziemia → Tsuchi [ツチ]** żywioł ziemi → Doton*
- Piorun → Kaminari [カミナリ]** żywioł piorunu → Raiton*
- Ogień → Ka [カ]** żywioł ognia → Katon*
(*) Nazwy podane w rōmaji. Nazwy w sylabariuszu katakana podane są na górze strony.
(**) Nazwy podane w rōmaji oraz sylabariuszu katakana w nawiasie kwadratowym. Nazwy w kanji umieszczone są w tabelce na górze strony.
Żywioły w hinduizmie [edytuj]
Hinduistyczne podania o żywiołach ukształtowały się w okresie okol 500 p.n.e.[1]. Zaliczano do nich (wyliczając od najbardziej subtelnych) następujące kategorie :
Ich badaniami zajmowały się szczególnie joga i tantra, wraz z adeptami praktykującymi oczyszczanie ćakr.
Przypisy
- ↑ Alchemia indyjska. W: Roman Bugaj: Hermetyzm. Wyd. 1. T. 1. Warszawa: Wydawnictwo Orion, 1998, s. 165. ISBN 83-87547-07-7.
