Hrabia Monte Christo

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy powieści Aleksandra Dumasa. Zobacz też: inne znaczenia tego terminu.
Hrabia Monte Christo
Le Comte de Monte-Cristo
{{{nazwa}}}
Autor Aleksander Dumas
Miejsce wydania  Francja
Język francuski
Data I wyd. 1844
Typ utworu powieść historyczno-przygodowa
Galeria w Wikimedia Commons Galeria w Wikimedia Commons
Kolekcja cytatów w Wikicytatach Kolekcja cytatów w Wikicytatach

Hrabia Monte Christo (fr. Le Comte de Monte-Cristo) – powieść Aleksandra Dumasa ojca z 1844 roku, uważana za najwybitniejsze dzieło w jego ogromnym dorobku[1]. Akcja toczy się pomiędzy 24 lutego 1815 a 5 października 1838, z przerwą na okres wrzesień 1829 – wiosna 1838. Miejscem akcji są wyspa Monte Christo (Montecristo), Marsylia, Paryż, Rzym oraz inne miejscowości we Francji i Włoszech.

Dumas napisał utwór we współpracy z historykiem Auguste'em Maquetem jako powieść w odcinkach, publikowaną w dwóch seriach w dzienniku Journal des débats.

Okoliczności powstania utworu[edytuj | edytuj kod]

Inspiracje[edytuj | edytuj kod]

Według wspomnień autora, w 1842 roku udał się on wraz z Napoleonem Józefem Bonaparte na Elbę i Pianosę w celu zwiedzenia miejsc związanych z Napoleonem I i polowania. Ze statku dostrzegli wyspę Monte Christo. Usłyszawszy jej nazwę, Dumas obiecał, że zawrze ją w tytule przyszłej powieści[2]. Anegdotę tę J. Bornecque uważał za mało wiarygodną[3].

W 1843 Dumas podpisał kontrakt na napisanie wielotomowego utworu pt. Wrażenia z podróży po Paryżu. Zamierzał pierwotnie zawrzeć w tym tomie gawędy historyczne i archeologiczne, jednak wydawcy zażądali od niego, by dzieło było powieścią przygodową rozgrywającą się w Paryżu, na wzór wydanych niedawno Tajemnic Paryża Eugène Sue'a. W poszukiwaniu inspiracji dla intrygi przyszłej powieści Dumas zapoznał się z treścią Wspomnień wydobytych z archiwów paryskiej policji J. Peucheta. Koncepcję fabuły dzieła opracował po przeczytaniu rozdziału zatytułowanego Diament zemsty[2].

Bohater tekstu Peucheta, François Picaud, został w 1807 roku, na krótko przed swoim ślubem z zamożniejszą od siebie Marguerite Vigoroux, uznany za szpiega angielskiego i uwięziony. Przyczyną tego był anonimowy donos, napisany przez trzech jego znajomych, którym opowiedział o swoich życiowych planach. Picaud spędził siedem lat w twierdzy w Fenestrelle, gdzie opiekował się współwięźniem, ciężko chorym włoskim prałatem. Przed śmiercią duchowny wskazał mu w Mediolanie miejsce ukrycia należącego doń skarbu. W 1814 roku Picaud odnalazł skarb, po czym wrócił do Paryża, posługując się nazwiskiem Joseph Lucher. Dowiedział się o przyczynach swojego uwięzienia i o tym, że dawna narzeczona wyszła za mąż za głównego autora donosu, szynkarza Loupiana. Udając służącego, zdołał doprowadzić do ruiny rodzinę Loupianów i zamordować dwóch współautorów donosu, Chambarda i Solariego. Jako trzeciego zabił samego Loupiana, jednak był cały czas obserwowany przez ostatniego donosiciela – Alluta; on też tego samego wieczoru pozbawił go życia. Allut zbiegł następnie do Anglii i na krótko przed śmiercią opowiedział całą historię katolickiemu duchownemu, upoważniając go równocześnie do przekazania jej policji francuskiej[2].

Innym źródłem inspiracji Dumasa miała być wydana w Amsterdamie w 1787 roku Historia trzydziestodziewięcioletniego pobytu w więzieniach stanu autorstwa Masersa Latude'a. Jej autor został osadzony w Bastylii w 1748 roku w wyniku intrygi dworskiej, którą Madame de Pompadour odczytała jako skierowaną przeciw sobie. Latude opisał tam barwnie swoje wielokrotne ucieczki z więzienia[4].

Jako kolejny tekst, który mógł wywrzeć wpływ na powieść, Bornecque wskazywał utwór mało znanego pisarza Auguste'a Arnoulda pt. La Roue de fortune, którego głównym tematem także była zdrada i zemsta. Bohater tegoż utworu również został niesłusznie oskarżony o przestępstwo polityczne, zaś jego narzeczona poślubiła człowieka, za sprawą którego trafił do więzienia[5].

Postać drugiej żony prokuratora de Villeforta, trucicielki, Dumas oparł na autentycznej historii mordercy, Edme'a-Samuela Castainga[6].

Proces powstawania utworu[edytuj | edytuj kod]

Początkowo, idąc za sugestią wydawcy, Dumas miał zamiar rozpocząć powieść w momencie spotkania hrabiego Monte Christo (występującego pod pseudonimem Sindbada Żeglarza) z Franzem d'Epinay (rozdział Włochy. Sindbad Żeglarz). Wcześniejsze losy bohatera miały być przedstawione w retrospekcjach, monologach jego samego. Plan utworu uległ zmianie po spotkaniu pisarza z Auguste'em Maquetem, historykiem, który pomagał mu rok wcześniej przy pisaniu Trzech muszkieterów. Ten doradził mu, by zrezygnował z retrospekcji, a przedstawił całą historię w porządku chronologicznym, począwszy od młodości głównego bohatera w Marsylii. Zasugerował także podział tekstu na trzy wyraźne części, rozgrywające się w Marsylii, Rzymie i Paryżu[7].

Przyjąwszy sugestie Maqueta, Dumas polecił mu opracowanie planu wydarzeń trzeciej części powieści, w której tytułowy bohater miał mścić się na swoich wrogach. Sam przystąpił do pracy na dwiema pierwszymi. Przetworzył motywy znane z historii Peucheta, przenosząc akcję dzieła o dekadę – bohater powieści trafia do więzienia w 1815 i opuszcza je w 1829 (na rok przed amnestią więźniów zamku d'If po rewolucji lipcowej), zaś przyczyną jego zatrzymania jest posądzenie o bonapartyzm, nie zaś o szpiegostwo na rzecz obcego państwa. W ten sposób Dumas zamierzał zasygnalizować swoją fascynację Napoleonem I[7]. Jako ostatnia powstała najważniejsza część dzieła, poświęcona zemście. Pisarz i jego współpracownik przedyskutowali opracowany plan wydarzeń, wprowadzili do niego zmiany, następnie zaś Dumas napisał sam tekst powieści[8].

Publikacja[edytuj | edytuj kod]

Hrabia Monte Christo został pierwotnie opublikowany w odcinkach w piśmie Journal des Débats na przełomie lat 1844–1845. Rok później wydawnictwo "Siècle" wydało powieść w formie książkowej. Pierwszy przekład polski dzieła powstał już w 1846 roku[9].

Treść[edytuj | edytuj kod]

Widok wyspy Montecristo

Akcja utworu rozpoczyna się w końcu lutego 1815 roku w Marsylii. Dziewiętnastoletni Edmund Dantès, młody marynarz, idealista niedostrzegający wokół siebie zła, ma zostać kapitanem okrętu handlowego "Faraon" i ożenić się z ukochaną Katalonką Mercedes. Tymczasem zakochany w dziewczynie Fernand Mondego i buchalter okrętowy Danglars, zazdroszczący mu awansu w pracy, piszą donos, w którym oskarżają go o bonapartyzm. Wykorzystują fakt, że w czasie ostatniego rejsu umierający kapitan statku poprosił Edmunda o doręczenie listów do Napoleona I przebywającego na Elbie oraz o odbiór innego pisma i dostarczenie go do adresata. Edmund, który nie wie, że tak zaczyna się spisek mający na celu powrót cesarza, polecenie wypełnia. W rezultacie donosu młodzieniec zostaje aresztowany w czasie własnego przyjęcia zaręczynowego. Podczas przesłuchania przed zastępcą prokuratora królewskiego de Villefortem ten ostatni z przerażeniem stwierdza, że adresatem listu wiezionego przez Dantèsa i uczestnikiem spisku bonapartystów jest jego ojciec, Noirtier de Villefort. Aby fakt ten nigdy nie wyszedł na jaw, sądownik nakazuje uwięzienie marynarza w zamku d'If bezterminowo i bez wyroku sądowego.

W więzieniu bohater spędza czternaście lat. Spotyka tam innego więźnia politycznego, włoskiego księdza i uczonego – Farię. Ten przekazuje mu swoją rozległą wiedzę z zakresu nauk ścisłych i humanistycznych, uczy języków obcych. Opowiada także o skarbie rodu Spadów ukrytym na wysepce Monte Christo. Po śmierci Farii wskutek ataku apopleksji, Dantèsowi udaje się ukryć w jego całunie, a gdy domniemane ciało zmarłego zostaje wyrzucone do morza – odpłynąć i uciec. Dociera na statek przemytników, zaciąga się w ich szeregi, a następnie trafia na Monte Christo i odnajduje skarb – większy, niż oczekiwał. Dzięki zdobytej fortunie może opuścić grupę przestępców i wrócić do Marsylii. Podaje się za kogoś innego, ale lata więzienia odmieniają go nie do poznania. Dowiaduje się, że jego ojciec zmarł, zaś Mercedes wyjechała z miasta. Odnajduje swojego dawnego sąsiada Caderousse'a, któremu przedstawia się jako ksiądz Busoni. W zamian za wart 50 tys. franków diament mężczyzna opowiada, w jakich okolicznościach Edmund Dantès trafił do więzienia. Jego informacje pokrywają się z tym, co drogą logicznego wnioskowania ustalił wcześniej w rozmowie z Dantèsem ksiądz Faria. Caderousse opowiada również, że półtora roku po zniknięciu Edmunda Mercedes wyszła za mąż za Fernanda, Fernand otrzymał tytuł hrabiowski i wzbogacił się, zaś Danglars został zamożnym bankierem. Bohater utwierdza się w swoim planie zemsty na donosicielach. Przed przystąpieniem do jego realizacji ratuje przed bankructwem swojego dawnego pracodawcę, marsylskiego armatora Morrela.

Mija dziewięć lat. Syn Fernanda i Mercedes, Albert de Morcerf i jego przyjaciel Franz d'Epinay spędzają karnawał w Rzymie. Ich sąsiadem w hotelu jest bajecznie bogaty hrabia Monte Christo – pod takim nazwiskiem ukrywa się Edmund Dantès. W czasie jednej z zabaw maskowych Albert poznaje uroczą dziewczynę i udaje się z nią na schadzkę. Okazuje się, że była to pułapka – młodzieniec został porwany przez bandę Luigiego Vampy. Dzięki hrabiemu Monte Christo zostaje jednak uwolniony. Wdzięczny młodzieniec obiecuje, że w zamian wprowadzi arystokratę w środowisko paryskich wyższych sfer. Tak też się dzieje, a ekscentryczny milioner staje się szybko najpopularniejszą postacią w stolicy Francji. Nawiązuje osobistą znajomość z Fernandem de Morcerfem, bankierem Danglarsem i de Villefortem, który awansował na głównego prokuratora królewskiego. Stopniowo realizuje swój plan zemsty. Za sprawą faktów ujawnionych przez odnalezioną przez niego Hayde, córkę Alego Tebelina Paszy, wychodzi na jaw, że Fernand Mondego był nie bohaterem wojny o niepodległość Grecji, ale zdrajcą, który wydał Turkom i osobiście zamordował Alego Paszę. Manewry finansowe hrabiego doprowadzają bank Danglarsa do bankructwa, zaś jego córka omal nie poślubia byłego galernika, którego Monte Christo wprowadził na salony pod fałszywym nazwiskiem włoskiego wicehrabiego Andrei Cavalcantiego. Równocześnie żona de Villeforta, pragnąc zapewnić dziedziczenie majątku męża przez swojego syna, zabija jego teściów i usiłuje otruć córkę z pierwszego małżeństwa, Walentynę. Również te czyny zainspirował Monte Christo, opowiadając kobiecie o działaniu trucizn roślinnych.

Dowiedziawszy się, że Maksymilian Morrel, syn jego dawnego pracodawcy i dobroczyńcy, zakochał się w Walentynie de Villefort, hrabia ratuje dziewczynę przed macochą–trucicielką, podając jej płyn, po którym dziewczyna zapada w letarg. De Villefort, przekonany, że jego córka zmarła, żąda od żony, by popełniła samobójstwo, w przeciwnym razie zapowiada, że oskarży ją o morderstwo w sądzie. Kobieta podaje truciznę sobie i synowi. Tego samego dnia, w czasie rozprawy sądowej, pojmany "Andrea Cavalcanti" ujawnia, że jego ojcem był sam de Villefort. Po powrocie do domu de Villefort odkrywa, że jego żona i syn nie żyją i popada w obłęd. Doprowadzony do bankructwa baron Danglars ucieka przed swoimi wierzycielami do Rzymu, gdzie wpada w ręce Luigiego Vampy.

Pogrążony w wahaniach co do słuszności swoich czynów, Monte Christo udaje się do zamku d'If, gdzie po rewolucji lipcowej więzienie zostało zamienione w muzeum. Oglądając dawną celę utwierdza się w przekonaniu, że miał prawo do odwetu. Następnie doprowadza do spotkania obudzonej z letargu Walentyny i Maksymiliana, sam zaś odjeżdża na wschód razem z zakochaną w nim Hayde.

Główni bohaterowie[edytuj | edytuj kod]

  • Edmund Dantès (hrabia de Monte Christo, ksiądz Busoni, lord Wilmore, Sindbad Żeglarz) – marynarz nieświadomie uwikłany w spisek polityczny, który został przez jego wrogów wykorzystany dla osiągnięcia prywatnych korzyści. Po 14 latach w więzieniu ucieka, a wróciwszy do Paryża jako właściciel niewyobrażalnych wręcz bogactw dokonuje wyrafinowanej zemsty na ludziach winnych jego nieszczęść.
  • Mercedes Herrera, następnie hrabina de Morcerf – Katalonka, córka rybaka, narzeczona Edmunda Dantesa. Półtora roku po jego uwięzieniu, nie wiedząc nic o losach ukochanego, wyszła za mąż za zakochanego w niej kuzyna, Fernanda Mondego, nie zdając sobie sprawy, że przyczynił się on do zniknięcia Edmunda. Z Fernandem miała jedynego syna Alberta. Po przybyciu hrabiego Monte Christo do Paryża natychmiast rozpoznała w nim zaginionego ukochanego, lecz nikomu o tym nie powiedziała. Gdy jej syn zorientował się, w jaki sposób na jaw wyszła kompromitująca przeszłość Fernanda i wyzwał Monte Christa na pojedynek, Mercedes spotkała się z Dantèsem, by prosić o niezabijanie Alberta. Wtedy też dowiedziała się, jaką rolę odegrał jej mąż w zniknięciu Edmunda. Zdecydowała się wówczas na porzucenie Fernanda. Dzięki pomocy finansowej Dantèsa mogła zamieszkać w Marsylii. Chociaż nadal kochała dawnego narzeczonego, nie czuła się godna, by po samobójstwie męża związać się z nim i pozostała samotna.
  • Fernand Mondego hrabia de Morcerf – nieszczęśliwie zakochany w Mercedes rybak kataloński, który wysłał fałszywy donos na Edmunda, aby ją zdobyć. Również dla niej robił karierę wojskową i zdobył tytuł hrabiowski, jednakże uczynił to w sposób nieuczciwy i bezwzględny. Kiedy hrabia Monte Christo ujawnił skandale z jego przeszłości (dezercja wojskowa, zdrada i zabójstwo Alego Paszy w czasie wojny w Grecji), a małżonka i syn opuścili go, popełnił samobójstwo.
  • Albert de Morcerf – jedyne dziecko Mercedes i Fernanda. Jego spotkanie z hrabią Monte Christo w Rzymie umożliwiło Edmundowi dostanie się na salony paryskie. Po ujawnieniu zdrady wojskowej swojego ojca pragnął bronić jego honoru w pojedynku z hrabią, odstąpił od tego zamiaru, gdy matka ujawniła mu prawdę. Porzucił wówczas nazwisko i tytuł szlachecki, i przyjmując dawne nazwisko matki – Herrera – zaciągnął się do spahisów i wyjechał do Algierii.
  • Danglars – buchalter i marynarz na statku "Faraon", marzący o funkcji kapitana tegoż okrętu, co sprowokowało go do napisania fałszywego donosu na Edmunda Dantesa. Robił następnie karierę finansową, otrzymał tytuł barona. Żonaty z Herminią de Nargonne, miał z nią córkę Eugenię, był jednak fatalnym mężem i ojcem. Tolerował romanse swojej żony, nie znosząc jedynie sytuacji, gdy przegrywała na giełdzie pieniądze. Doprowadzony do ruiny przez hrabiego Monte Christo, uciekł samotnie do Włoch, zabierając ostatnie 50 tys. franków i 5 mln skradzione z banku. W Rzymie wpadł w pułapkę zastawioną przez współpracujących z hrabią ludzi Luigiego Vampy. Monte Christo planował zamorzyć go głodem, nakazując mu płacić bardzo wysokie sumy za każdy posiłek. Chciał, by Danglars zmarł taką samą śmiercią, jak jego ojciec, ostatecznie jednak zlitował się nad nim i uwolnił.
  • Herminia Danglars, primo voto de Nargonne – żona Danglarsa, typowa dama paryska. Nieszczęśliwa w związku z bankierem, romansowała z sekretarzem w ministerstwie spraw wewnętrznych, Lucjanem Debray. Była niegdyś kochanką Villeforta (nadal utrzymywała z nim dobre stosunki), miała z nim nieślubne dziecko – Benedetta.
  • Eugenia Danglars – jedyna córka Danglarsa i jego żony. Miała zostać żoną Alberta de Morcerf, jednak jej ojciec postanowił dla pieniędzy wydać ją za Andreę Cavalcantiego. Gdy ten okazał się zbiegłym galernikiem, panna Danglars uciekła z Paryża razem z przyjaciółką i nauczycielką muzyki Ludwiką d'Armilly, by rozpocząć karierę artystyczną.
  • Gerard de Villefort – prokurator królewski kolejno w Marsylii, Nimes, Tuluzie i Paryżu, syn bonapartysty Noirtiera, adresata listów Bonapartego, skazał Edmunda na dożywotnie uwięzienie w zamku d'If. Żonaty dwukrotnie: z Renatą de Saint-Meran, która urodziła mu córkę Walentynę, i z nieznaną z nazwiska Heloizą, matką jego syna Edwarda. Romansował z Herminią de Nargonne, późniejszą żoną Danglarsa. Miał z nią nieślubne dziecko, które zakopał żywcem w ogrodzie (dziecko uratował Korsykanin Bertuccio). W ramach zemsty hrabia Monte Christo ujawnił historię tego romansu i fakt, że uratowany syn Villeforta został przestępcą. Równocześnie zainspirowana przez niego druga żona Villeforta zamordowała jego teścia i teściową, usiłowała zabić córkę, a zdemaskowana – podała truciznę także ich wspólnemu synowi Edwardowi i popełniła samobójstwo. Villefort popadł w obłęd.
  • Heloiza de Villefort – druga żona Villeforta, matka jego młodszego dziecka – Edwarda, usiłowała zapewnić mu pełną schedę po rodzicach zabijając dziadków jego córki z pierwszego małżeństwa Walentyny, a potem atakując także ją samą. Zdemaskowana, została przez męża zmuszona do popełnienia samobójstwa. Zanim to uczyniła, podała truciznę również swojemu synowi Edwardowi.
  • Walentyna de Villefort – córka Villeforta z pierwszego małżeństwa, cudownie ocalona z rodzinnej katastrofy przez hrabiego Monte Christo (wprowadził ją w stan pozornej śmierci po tym, jak macocha podała jej zatrute lekarstwo). Piękna młoda dziewczyna. Szczególna więź łączyła ją z dziadkiem, sparaliżowanym Noitierem, z którym porozumiewała się za pomocą wymyślonego przez siebie specjalnego języka. Na końcu powieści Monte Christo przekazuje jej resztę swojego skarbu i swoje dwa domy w Paryżu.
  • Maksymilian Morrel – syn pracodawcy Edmunda z lat młodzieńczych, kapitan spahisów. Był potajemną miłością córki Villeforta, Walentyny, z którą został szczęśliwie połączony dzięki pomocy hrabiego Monte Christo. Młody i szlachetny człowiek, szczerze zaprzyjaźnił się z hrabią Monte Christo.
  • Kacper Caderousse – kompan Danglarsa i sąsiad Edmunda, świadek pisania donosu, czemu nie przeciwstawił się – był pijany. Po aresztowaniu Edmunda nie wystąpił w jego obronie przez własne tchórzostwo. Po czternastu latach to on – przekupiony drogocennym diamentem – wyjawił rzekomemu księdzu Busoniemu, kto ponosił winę za nieszczęścia młodzieńca. Zamordował następnie jubilera, który przybył do jego domu w celu zakupu diamentu. Skazany na galery, został uwolniony dzięki wstawiennictwu lorda Wilmore (hrabiego Monte Christo). Został zamordowany w Paryżu przez szantażowanego przez siebie Benedetta (Andreę de Cavalcanti) wkrótce po nieudanej próbie obrabowania domu hrabiego.
  • Benedetto (Andrea Cavalcanti) – syn de Villeforta z romansu z Herminią de Nargonne, zakopany przez ojca w ogrodzie domu w Auteuil. Uratowany przez Korsykanina Bertuccia, wychował się w jego domu, po czym przystał do szajki przestępczej. Odnaleziony przez hrabiego Monte Christo stał się jednym z jego narzędzi zemsty na prokuratorze, gdy sądzony jako morderca Caderousse'a ujawnił swoje pochodzenie, oraz na Danglarsie, z którego córką Eugenią miał się żenić.
  • Hayde – córka Alego Paszy, wychowywana przez hrabiego Monte Christo. Jej zeznania zdecydowały o upadku Fernanda Mondego. Zakochana w swoim opiekunie, w finale utworu wyjechała razem z nim na wschód.
  • Gioacchino BertuccioKorsykanin, przemytnik, intendent hrabiego Monte Christo. Miał prywatne porachunki z Villefortem – zaprzysiągł mu zemstę za to, że ten odmówił prawnego ścigania morderców jego brata, ofiary białego terroru. Śledząc prokuratora, dowiedział się o jego romansie z Herminią de Nargonne, a następnie uratował zakopane w ogrodzie willi w Auteuil nieślubne dziecko prokuratora. Całą historię opowiedział następnie hrabiemu Monte Christo, po czym dostarczył Benedettowi dokumenty potwierdzające jego tożsamość.
  • Ksiądz Faria – Włoch, współwięzień Dantesa z twierdzy If. Był kiedyś sekretarzem hrabiego Spady i odkrył tajemnicę skarbu jego przodka. Został uwięziony przez Napoleona za dążenie do połączenia się księstw włoskich. Faria przekazał Edmundowi całą swoją wiedzę, pomógł odkryć, kto zniszczył mu życie i dlaczego, a także podał miejsce ukrycia skarbu.
  • Morrel – pracodawca Dantesa, właściel firmy „Morrel i syn”, ojciec Maksymiliana i Julii, w młodości bonapartysta. Człowiek szlachetny i dobry, po aresztowaniu Dantesa usiłował wstawiać się za nim u Villeforta. Potem jego firma zaczęła upadać, jednak Dantes (jako lord Wilmore) uratował go przed bankructwem.
  • Jacopo – Włoch, przemytnik i najwierniejszy przyjaciel Hrabiego. Człowiek uczciwy i szlachetny, gotów na wszystko wobec przyjaciół.

Cechy utworu[edytuj | edytuj kod]

Przynależność gatunkowa[edytuj | edytuj kod]

Literaturoznawcy w różny sposób interpretują dokładną przynależność gatunkową utworu. Zdaniem J. Vareille'go Hrabia Monte Christo jest modelowym przykładem powieści ludowej, popularnej (fr. roman populaire)[10]. J. Tadie zaliczał utwór do powieści przygodowych (fr. roman d'aventures)[11]. M. Huet-Brichard skłania się ku uznaniu tekstu za typową powieść w odcinkach (fr. roman feuilleton), wyróżniającą się jednak spośród innych realizacji gatunku obszernymi nawiązaniami do szerszej ogólnej wiedzy kulturowej, w tym do mitologii greckiej i rzymskiej[12]. Na inspirację mitologiczną zwracają uwagę także M. Angenot i M. Wandzioch – w interpretacji pierwszego z wymienionych autorów Hrabia Monte Christo stanowi przeniesienie mitu Prometeusza w realia Paryża lat 30. XIX w., Wandzioch mówi o przetwarzaniu inspiracji mitologicznych w celu ekspozycji głównej postaci. Autorka ta wskazuje na związki Hrabiego Monte Christo z francuskim nurtem czarnego romantyzmu. Uznając obecność cech powieści ludowej w utworze, podkreśla, że nie występuje w niej żaden wyrazisty bohater wywodzący się z ludu. Tłum może pojawić się wyłącznie jako bierna masa; główny bohater zaś, przyjmując arystokratyczną tożsamość, nieodwracalnie przestaje reprezentować niższe warstwy społeczne, chociaż się z nich wywodzi[9]. Związek utworu z romantyczną tradycją francuską podkreśla jego finał, w którym hrabia Monte Christo udaje się, w poszukiwaniu szczęścia, na wschód[13].

Sposób kreacji postaci[edytuj | edytuj kod]

Tytułowy bohater powieści jest nadczłowiekiem (fr. surhomme), osobą zdolną do przetrwania w sytuacjach, których przeciętny człowiek nie wytrzymałby psychicznie, działającą ponad prawem i normami społecznymi[9]. Maurois podkreśla związek tytułowej postaci z mitami Czarodzieja oraz Miłującego Sprawiedliwość – bohaterów naprawiających krzywdy swoje i cudze, wymierzających karę czyniącym zło i nagradzających ludzi prawych. W ocenie tego samego autora w procesie kreacji bohatera znaczenie miało osobiste marzenie Dumasa, by zostać człowiekiem bajecznie bogatym, zdolnym do szczodrego obdarowywania innych ludzi[14]. Pisarz przelał również na kreowaną postać swoje marzenie, by siłą woli i determinacją pokonywać wszystkie trudności życia[15]. W ocenie Bornecque'a bohaterowie tego typu pojawiają się konsekwentnie w kolejnych dziełach tego pisarza, począwszy od dramatu Antoni i powieści Paulina[16].

Pozostałe postacie utworu kreowane są w taki sposób, by nadać całości wrażenie prawdopodobieństwa – stąd np. wprowadzenie, w osobie Danglarsa, typowej figury nuworysza z epoki monarchii lipcowej. W celu zachowania względnego realizmu utworu Dumas odrzucił również niektóre koncepty fabularne z planu wydarzeń Maqueta, przede wszystkim zrezygnował z wątku miłości hrabiego Monte Christo do Walentyny de Villefort (w dziewczynie zakochuje się ostatecznie Maksymilian Morrel, przyjaciel tytułowego bohatera)[17]. Również atmosfera paryskich wyższych sfer okresu monarchii lipcowej została odwzorowana w staranny i zgodny z realiami sposób, w taki sposób, że czytelnicy byli w stanie rozpoznawać w drugoplanowych bohaterach utworu prawdziwe osoby działające w tym środowisku w latach 30. XIX w.[18] Wrażenie realności potęgowało wprowadzenie do utworu odniesień do autentycznych wydarzeń – bankier Danglars spekuluje na budowie kolei (której rozbudowa miała miejsce na początku lat czterdziestych XIX w.) i traci na giełdzie, sprzedając hiszpańskie obligacje po fałszywej informacji o wybuchu w tym kraju wojny domowej (plotka taka pojawiła się we Francji w roku 1839, wywołując panikę na giełdzie)[19].

Recepcja[edytuj | edytuj kod]

Powieść była największym czytelniczym i finansowym sukcesem Dumasa od początku prowadzenia przez niego działalności literackiej. Już w trakcie druku utworu w odcinkach zyskał on ogromną popularność[20]. M. Wandzioch upatruje źródła ogromnego sukcesu czytelniczego i edytorskiego powieści w konstrukcji bohatera tytułowego[9].

Za pieniądze zarobione dzięki powieści Dumas wybudował rezydencję, którą nazwał zamkiem Monte Christo i urządził na wzór rezydencji tytułowego bohatera swojego utworu[20]. W zamku d'If, zamienionym na muzeum, powstały pomieszczenia urządzone na wzór cel literackich Edmunda i księdza Farii[21].

W 1863 Hrabia Monte Christo znalazł się na Indeksie Ksiąg Zakazanych Kościoła katolickiego[9].

W 1885 Juliusz Verne opublikował powieść Mateusz Sandorf, której główny wątek jest niemal identyczny jak w Hrabim Monte Christo.

W 1975 Janusz Głowacki wydał zbiór felietonów Powrót hrabiego Monte Christo[22].

W 1994 François Taillandier wydał powieść Pamiętniki hrabiego Monte Christo (fr. Mémoires de Monte-Cristo)[23].

Ekranizacje powieści[edytuj | edytuj kod]

Historia była przedstawiana na ekranie w wielu wersjach jako filmy kinowe i seriale telewizyjne, wśród nich:

Przypisy

  1. L'œvre de Dumas en ligne
  2. 2,0 2,1 2,2 Maurois A.: Trzej panowie Dumas. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1959, s. 290-296.
  3. Bornecque J.: Introduction. W: Dumas A.: Le comte de Monte-Cristo. Paris: Garnier Frères, 1962, s. III.
  4. Robert Bielecki: Bastylia 1789. Warszawa: Bellona, 1991, s. 57. ISBN 8311078858.
  5. Bornecque J.: Introduction. W: Dumas A.: Le comte de Monte-Cristo. Paris: Garnier Frères, 1962, s. IX-X.
  6. Bornecque J.: Introduction. W: Dumas A.: Le comte de Monte-Cristo. Paris: Garnier Frères, 1962, s. XXIV.
  7. 7,0 7,1 Bornecque J.: Introduction. W: Dumas A.: Le comte de Monte-Cristo. Paris: Garnier Frères, 1962, s. VI-IX.
  8. Bornecque J.: Introduction. W: Dumas A.: Le comte de Monte-Cristo. Paris: Garnier Frères, 1962, s. XXII-XXIII.
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 Wandzioch M.: Le surhomme dans le roman populaire du XIXème siècle (<<Le comte de Monte-Cristo>> d'Alexandre Dumas). W: La condition masculine dans la littérature française. red. Modrzejewska K.. Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, 2005, s. 23-25. ISBN 83-7395-121-0.
  10. Vareille J.: Le roman populaire français (1789-1914). Limoges: Pulim, 1994, s. 47-53.
  11. Tadie J.: Le roman d'aventures. Paris: PUF, 1982.
  12. Huet-Brichard M.: Littérature et mythe. Paris: Hachette, 2001, s. 64.
  13. Bornecque J.: Introduction. W: Dumas A.: Le comte de Monte-Cristo. Paris: Garnier Frères, 1962, s. XXXVII-XXXVIII.
  14. André Maurois: Trzej panowie Dumas. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1959, s. 296-301.
  15. Bornecque J.: Introduction. W: Dumas A.: Le comte de Monte-Cristo. Paris: Garnier Frères, 1962, s. XLIII.
  16. Bornecque J.: Introduction. W: Dumas A.: Le comte de Monte-Cristo. Paris: Garnier Frères, 1962, s. XLIII-XLIV.
  17. Bornecque J.: Introduction. W: Dumas A.: Le comte de Monte-Cristo. Paris: Garnier Frères, 1962, s. XXVI.
  18. Bornecque J.: Introduction. W: Dumas A.: Le comte de Monte-Cristo. Paris: Garnier Frères, 1962, s. XXVIII.
  19. Bornecque J.: Introduction. W: Dumas A.: Le comte de Monte-Cristo. Paris: Garnier Frères, 1962, s. XXX.
  20. 20,0 20,1 Maurois A.: Trzej panowie Dumas. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1959, s. 301 i 305.
  21. Bornecque J.: Introduction. W: Dumas A.: Le comte de Monte-Cristo. Paris: Garnier Frères, 1962, s. XXXII-XXXIII.
  22. Janusz Głowacki. www.culture.pl. [dostęp 2012-06-21].
  23. Mémoires de Monte-Cristo (fr.). www.pastichesdumas.com. [dostęp 2012-06-21].
  24. The Count of Monte Cristo (1908) (ang.). IMDb. [dostęp 2012-06-21].
  25. The Count of Monte Cristo (1913) (ang.). IMDb. [dostęp 2012-06-21].
  26. Monte Cristo (1929) (fr.). IMDb. [dostęp 2012-06-21].
  27. Hrabia Monte Christo (1934) (ang.). IMDb. [dostęp 2012-06-21].
  28. Le comte de Monte Cristo, 1ère époque: Edmond Dantès (1943) (ang.). IMDb. [dostęp 2012-06-21].
  29. Le comte de Monte-Cristo (1954) (ang.). IMDb. [dostęp 2012-06-21].
  30. Hrabia Monte Christo (1961) (ang.). IMDb. [dostęp 2012-06-21].
  31. Sous le signe de Monte-Cristo (fr.). www.cinemotions.com. [dostęp 2012-06-21].
  32. Hrabia Monte Christo (1975) (ang.). IMDb. [dostęp 2012-06-21].
  33. Hrabia Monte Christo (1998) (ang.). IMDb. [dostęp 2012-06-21].
  34. Hrabia Monte Christo (2002) (ang.). IMDb. [dostęp 2012-06-21].
  35. Zemsta hrabiego Monte Christo (2004) (ang.). IMDb. [dostęp 2012-06-21].
  36. Montecristo (I) (2006) (ang.). IMDb. [dostęp 2012-06-21].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]