Johannes Ockeghem

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Johannes Ockeghem

Johannes Ockeghem (ur. ok. 1410 lub 1420, Saint-Ghislain, Belgia - zm. 6 lutego 1497, Tours, Francja) - flamandzki kompozytor epoki renesansu, przedstawiciel szkoły franko-flamandzkiej.

Życie[edytuj | edytuj kod]

Jako chłopiec, w latach 1443-1444 śpiewał w chórze Katedry NMP w Antwerpii, potem pobierał nauki u Guillaume Dufaya w Cambrai. W 1453 roku objął posadę kapelmistrza na dworze francuskim i pozostał tam aż do śmierci, służąc po kolei trzem władcom: Karolowi VII, Ludwikowi XI i Karolowi VIII. Otrzymywał od nich liczne przywileje, a od 1459 roku także stanowiska kościelne, m.in. był skarbnikiem katedry św. Marcina w Tours, nie przeszkadzało mu to jednak wciąż działać w kapeli dworu królewskiego.

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

Ockeghem jest uważany - obok Jacoba Obrechta - za jednego z najwybitniejszych reprezentantów polifonii franko-flamandzkiej drugiej poł. XV wieku. Jego twórczość dała podstawy tego stylu i wywarła duży wpływ na współczesnych mu i późniejszych twórców - Ockeghem rozwinął technikę kanoniczną, a także zainicjował rozwój techniki przeimitowanej.

Komponował głównie muzykę religijną. Podobnie jak wielu innych kompozytorów napisał mszę opartą na cantus firmus wziętym z popularnej burgundzkiej piosenki L'homme armé. Czołowe miejsce w dorobku Johannesa Ockeghema zajmują 5-częściowe cykle mszalne, głównie cztero-, ale również trzy- i pięciogłosowe. Na ogół oparte są one na cantus firmus pochodzącym z chansons i innych pieśni, rzadziej z chorału. Traktowanie cantus firmus przez Ockeghema jest bardzo urozmaicone.

W Missa Fors seulment pojawiają się zalążki techniki missae parodiae, wykorzystując nie tylko początkową frazę melodii, lecz także cały trzygłosowy fragment innego utworu, by cytować ją w rozmaity sposób: dosłownie lub wariacyjnie (w tym przypadku Ockeghem zacytował własny utwór).

Ockeghem niejednokrotnie odstępował od przyjętych sposobów komponowania, a wręcz eksperymentował. Na szczególną uwagę zasługują 3 msze nie mające precedensu we wcześniejszym rozwoju tej formy:

  1. Missa „Mi-mi” to msza o spoistej i linearnej fakturze, z rzadka przerywanej kadencjami wewnętrznymi z użyciem ornamentyki i figur synkopowanych, cantus firmus tej mszy pochodzi z własnej inwencji kompozytora.
  2. Missa prolationum to msza o wysoce skomplikowanej strukturze kontrapunktyczno-rytmicznej. Zapisana jest w dwugłosie, opartym na cyklu kanonów napisanych we wszystkich interwałach. Dzięki odpowiednim wskazówkom można wprowadzić pozostałe głosy, które tworzą kanon podwójny. Pomimo nawarstwienia tej i innych komplikacji technicznych Missa prolationum zachowuje melodyjność i łatwość odbioru.
  3. Missa cuiusvis toni posiada znaki zapytania zamiast kluczy. Należy do tzw. mszy zagadek - jej zagadkowość polega na tym, że wykonawcy sami muszą dobrać klucze, w których mają śpiewać. Wymaga to dokładnego przestudiowania utworu, klucze muszą być dobrane tak, by uniknąć błędów kontrapunktycznych (wg zasad kontrapunktu z tamtego okresu).

Ockeghem zapisał się w historii muzyki również jako twórca najstarszego zachowanego do dzisiaj requiem (wcześniejsza msza żałobna Dufaya zaginęła).

Prawdopodobnie jest także autorem 36-głosowego kanonu Deo gratias (rozbrzmiewa w nim jednak najwyżej 9 głosów równocześnie).

Lista dzieł[1][edytuj | edytuj kod]

  • Msze:
    • Missa Au travail suis
    • Missa Caput
    • Missa Cuiusvis toni
    • Missa della Madonna (zaginiona)
    • Missa De plus en plus
    • Missa Domine, non secundum peccata nostra (zaginiona)
    • Missa Ecce ancilla Domini
    • Missa Fors seulement
    • Missa Jocundare (zaginiona)
    • Missa La belle se siet (zaginiona)
    • Missa Le serviteur (autorstwo wątpliwe, autorem może być równieżJohannes Tinctoris)
    • Missa L’homme armé
    • Missa Ma maistresse
    • Missa Mi-mi (Missa quarti toni)
    • Missa Pour quelque peine (autorstwo wątpliwe, autorem może być również Cornelius Heyns)
    • Missa Prolationum
    • Missa quinti toni
    • Missa Sine nomine a 3
    • Missa Sine nomine a 5
    • Requiem
    • Credo “De Village”
  • motety:
    • Alma Redemptoris mater
    • Ave Maria
    • Celeste beneficium
    • Gaude Maria
    • Intemerata Dei Mater
    • Salve Regina (I)
    • Salve Regina (II)
    • Ut Heremita solus
    • Vivit Dominus
    • Mort tu as navré/Miserere – chanson/motet
  • chansons:
    • Aultre Venus estés
    • Au travail suis
    • Baisiés moy dont fort
    • Departés vous, male bouche
    • D’un aultre amer
    • D’un aultre la
    • Fors seulement contre ce qu’ay promys
    • Fors seulement l’attente
    • Il ne m’en chault plus
    • Je n’ay dueil que je ne suis morte
    • La despourveue et la bannie
    • L’aultre d’antan l’aurtier
    • Les desléaux ont la saison
    • Ma bouche rit
    • Ma maistresse et ma plus grant amye
    • Petite camusette/S’elle m’amera
    • Prenez sur moi vostre exemple
    • Presque transi
    • Quant de vous seul
    • Se vostre cuer eslongne
    • Tant fuz gentement resjouy

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

Johannes Ockeghem cieszył się bardzo dobrą opinią jako człowiek i jako artysta. Antoine Busnois wspomina go jako wybitnego śpiewaka i kompozytora. Johannes Tinctoris i Busnois zadedykowali mu swoje traktaty. Po jego śmierci powstały liczne poematy żałobne, jak Nymphes des bois. Déploration sur la mort de Jean Ockeghem Josquina des Prés[2]. Niestety nie zachował się ani jeden jego autograf, ani wizerunek (istnieją przypuszczenia, że został on przedstawiony na jednej z miniatur, przedstawiającej kapelmistrza otoczonego śpiewakami).

Współcześni znali go również z upodobania do symboliki liczbowej. W alfabecie liczbowym (a=1, b=2, etc.) nazwisku Ockeghema odpowiada liczba 64, imieniu 81, a inicjałom J.O. – 23 (9+14) i te właśnie liczby wielokrotnie określają budowę cantus firmus lub jego powtórzeń w jego utworach. Podobne „łamigłówki” lubiło wielu ówczesnych kompozytorów. Potomni nazywali je „sztuczkami niderlandzkimi”.

Dyskografia[edytuj | edytuj kod]

Wszystkie msze Ockeghema nagrał zespół The Clerk's Group [1]

Media[edytuj | edytuj kod]

Ma bouche rit i

Przypisy

  1. Lista dzieł kompozytora została opracowana na podstawie katalogu zawartym w The New Grove Dictionary of Music and Musicians, tom. 14, s.494.
  2. Arnaud SAINT-ANTONIN: Nymphes de bois - sommaire (fr.). [dostęp 2010-11-25].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Mała encyklopedia muzyki, Stefan Śledziński (red. naczelny), PWN, Warszawa 1981, ISBN 83-01-00958-6

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]