Kalendarz bizantyński

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Kalendarz bizantyjski)
Skocz do: nawigacja, szukaj

Kalendarz bizantyńskikalendarz oficjalnie używany w Cesarstwie Bizantyńskim do upadku tego państwa w 1453 roku, a także w innych krajach kulturowo związanych z Bizancjum.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Kalendarz bizantyński przez współczesnych mu nazywany był rzymskim, jako że określenie Bizancjum weszło do użytku dopiero w ponad sto lat po upadku Cesarstwa. W życiu codziennym ludzie posługujący się nim określali go zapewne jedynie mianem kalendarz (podobnie jak to czynią obecnie użytkownicy kalendarza gregoriańskiego); nie wiadomo natomiast, jak określano ten system rachuby czasu dla odróżnienia go od innych kalendarzy.

Układ kalendarza[edytuj | edytuj kod]

Kalendarz bizantyński oparty był w swych głównych zarysach na kalendarzu juliańskim. Rok dzielił się na siedmiodniowe tygodnie, a układ miesięcy był taki, jak w kalendarzu juliańskim. Jednak początek roku przypadał na 1 września.

Istnieją przesłanki do twierdzenia, że pomiędzy kalendarzem juliańskim a bizantyńskim istniała także różnica w dniach tygodnia: kalendarze te miałyby być przesunięte względem siebie o kilka dni, tak że bizantyńska niedziela przypadała w dzień, który na Zachodzie był środą. Nie jest jasne kiedy i w jakich okolicznościach wykształciłaby się ta różnica, której istnienie nie jest pewne[1]

Rachuba czasu[edytuj | edytuj kod]

Lata liczone były w Bizancjum od stworzenia świata, które według Bizantyńczyków nastąpiło w 5509/5508 roku p.n.e. Przyczyną wyznaczenia nowej, wspólnej dla całej ówczesnej cywilizacji śródziemnomorskiej, daty był fakt istnienia w całym państwie kilkanastu systemów rachuby lat: dokumenty datowano według urzędujących konsulów (co wobec utraty znaczenia przez urząd konsula już od dawna sprawiało problemy także na zachodzie cesarstwa), panowania władców i indykcji, posługiwano się datacją według olimpiad, w Egipcie liczono czas według ery Nabonassara (748 rok przed Chr.), rzymskiej Augusta (29 sierpnia 30 przed Chr.) lub Dioklecjana (29 sierpnia 284 po Chr.), w Syrii i wśród Żydów według ery Seleucydów (1 października 312 rok przed Chr.), w Bosrze według ery pontyjskiej (106 przed Chr.), w Antiochii według ery zaczynającej się w 49 roku przed Chr. w Gazie - w 61 przed Chr. itd[2][3]. Przy obliczeniach historycznych posługiwano się rachubą lat od założenia Rzymu (754 przed Chr.). Wszystkie te metody obliczania czasu odwoływały się ponadto do pogańskich władców i wydarzeń (objęcie władzy przez Nabonassara, opanowanie Egiptu przez Oktawiana Augusta, zrzeczenie się władzy przez Dioklecjana, zwycięstwo pod Gazą Seleukosa I, objęcie władzy w Bosrze przez króla Pontu Mitrydatesa VI). Pod koniec II wieku Teofil z Antiochii posługując się Septuagintą wyliczył, że świat został stworzony około roku 5515[4]. Odtąd kolejni uczeni bizantyńscy próbowali potwierdzić ten wynik w oparciu o dane pozabiblijne. Około 221 roku Sekstus Juliusz Afrykański z Aleksandrii posługując się danymi teologicznymi i dostępną ówcześnie wiedzą astronomiczną ustalił datę stworzenia świata na 5503 rok (era Sekstusa Juliusza Afrykańskiego), przy czym początek roku wyznaczył na 25 marca, ówczesną datę wiosennego zrównania dnia z nocą[5]. Na początku V wieku dwaj uczeni aleksandryjscy Panodoros i Anonnios ustalili datę stworzenia świata na rok 5493/2 przed Chr. (era aleksandryjska). Datę ery bizantyńskiej po raz pierwszy ustalił na 21 marca 5507 roku anonimowy autor Kroniki Paschalnej w latach 30. VII stulecia[6]. Z czasem datę marcową wyparła bardziej popularna data 29 sierpnia, którą dla wygody korzystania z kalendarza, przesunięto o trzy dni, na 1 września. Pociągnęło to za sobą zmianę roku na 5508. Ostatecznie jako data początku ery bizantyńskiej utrwalił się 1 września 5509 roku[7][8][a]. Po raz pierwszy posłużono się na dokumencie synodu z 691 roku (datowanym na 6199 rok od stworzenia świata). System ten upowszechnił się w w ciągu VIII stulecia, wypierając konkurencyjną erę aleksandryjską i przetrwał do upadku Cesarstwa Bizantyńskiego w 1453 roku[7].

Obecnie przy podawaniu lat według kalendarza bizantyńskiego stosuje się niekiedy skrót B.E. (od ang. Byzantine Era), analogicznie do zapisu A.D., n.e., p.n.e. (ang.: B.C.) ; skrót ten jest umieszczany po numerze roku (np. 6496 BE, czyli 988 rok n.e.).

Geograficzny zasięg obowiązywania kalendarza bizantyńskiego[edytuj | edytuj kod]

Kalendarz bizantyński używany był w Bizancjum oraz niektórych krajach podlegających wpływowi kultury bizantyńskiej, m.in. Ruś Kijowska. Przyjęły go zwłaszcza te kraje, które w średniowieczu zostały schrystianizowane przez Bizancjum.

Do końca XVII wieku era bizantyńska była oficjalnym systemem oznaczania czasu w Rosji. Ukazem z 19 grudnia 7208 roku car Piotr I wprowadził w całym państwie nową rachubę lat "od narodzenia Chrystusa". Miała ona obowiązywać od 1 stycznia 7208 roku, czyli według nowego porządku od 1 stycznia 1700 roku[7].

Obecnie kalendarz bizantyński stosowany jest niekiedy w kilku małych kościołach należących do Cerkwi prawosławnej.

Przykładowe ważne daty według bizantyńskiej rachuby lat[edytuj | edytuj kod]

  • rok 4755 (753 r. p.n.e.) – założenie Rzymu.
  • rok 4841 (667 r. p.n.e.) – założenie Bizancjum
  • rok 5509 (1 r. n.e.) – symboliczna data narodzenia Chrystusa i początek tzw. naszej ery w kręgu kultury łacińskiej
  • rok 6496 (988) – oficjalne przyjęcie bizantyńskiej rachuby czasu przez cesarza Bazylego II.
  • rok 6961 (1453) – upadek Bizancjum
  • rok 7208 (1700) 1 stycznia - koniec obowiązywania kalendarza bizantyńskiego w Rosji.
  • rok 7374 to był 1866 rok według kalendarza gregoriańskiego dla miesiąca październik.[9]
  • rok 2009 kalendarza juliańskiego do 31 sierpnia (13 września według kalendarza gregoriańskiego) to według bizantyńskiej rachuby lat rok 7516, zaś 1 września (14 września według kalendarza gregoriańskiego) 2009 roku rozpoczął się rok 7517.
  • Rok 2013 kalendarza juliańskiego do 31 sierpnia (13 września według kalendarza gregoriańskiego) to według bizantyńskiej rachuby lat rok 7520, zaś 1 września (14 września według kalendarza gregoriańskiego) 2013 roku rozpoczął się rok 7521 (który będzie trwać do 13 września 2014 roku według kalendarza gregoriańskiego).

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. C. Mango podaje jako początek ery bizantyńskiej rok 5508 (s. 190)

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. (...)niektórzy staroobrzędowcy obwiniają Piotra I o to, że przy przeprowadzaniu reformy kalendarza zamienił on niedzielę na środę, tak że obecna środa była przedtem niedzielą. "Semiotyka dziejów Rosji"; Praca zbiorowa, Wydawnictwo Łódzkie 1993
  2. Ludwik Zajdler: Dzieje zegara. s. 72.
  3. C. Mango: Historia Bizancjum. s. 188.
  4. C. Mango: Historia Bizancjum. s. 189.
  5. C. Mango: Historia Bizancjum. s. 190.
  6. O. Jurewicz: Historia literatury bizantyńskiej. s. 114.
  7. 7,0 7,1 7,2 Ludwik Zajdler: Dzieje zegara. s. 73.
  8. O. Jurewicz: Historia literatury bizantyńskiej. s. 132.
  9. Trebnik, Petersburg, 1866 październik od narodzin Chrystusa, 7374 od stworzenia świata, wyd. w jęz. cerkiewnosłowiańskim.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]