Kalendarz birmański

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
UCS Myanmar 1006.svg Ta strona zawiera znaki pisma birmańskiego. Bez właściwego wsparcia renderowania zamiast znaków birmańskich wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole – potrzebne może być wówczas zainstalowanie właściwej czcionki, np. Padauk Font.

Kalendarz birmański (birm. မြန်မာသက္ကရာဇ် /mjəmà θɛʔkəɹɪʔ/ lub birm. ကောဇာသက္ကရာဇ် /kɔ́zà θɛʔkəɹɪʔ/; nazywany też kalendarzem Ery Birmańskiej (BE) lub kalendarzem Ery Mjanmaru (ME)) – kalendarz księżycowo-słoneczny, w którym podział na miesiące oparty jest na miesiącach księżycowych, a podział na lata, na latach zwrotnikowych. Opiera się on w dużej mierze na starszej wersji kalendarza starohinduskiego chociaż, w odróżnieniu od systemów hinduskich, kalendarz birmański wykorzystuje 19-letni cykl Metona. Musi on więc godzić rok gwiazdowy kalendarza starohinduskiego z rokiem zwrotnikowym cyklu Metona poprzez dodawanie w nieregularnych odstępach miesięcy i dni interkalarnych.

Kalendarz birmański był używany bez przerw w różnych częściach Birmy od czasu jego powstania w roku 640 po Chr. w Królestwie Sri Ksetra. Bywał on też używany jako oficjalny kalendarz w innych królestwach lądowej części Azji Południowo-wschodniej, takich jak królestwa Arakanu, Lanna, Xishuangbanna, Lan Xang, Syjam i Kambodża aż do końca XIX wieku. Dzisiaj używany jest tylko w Mjanmie jako tradycyjny kalendarz cywilny jednocześnie z kalendarzem buddyjskim. Nadal używa się go do wyznaczania dat tradycyjnych świąt, takich jak Birmański Nowy Rok czy innych birmańskich świąt, z których wiele ma charakter buddyjski.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pochodzenie[edytuj | edytuj kod]

Kroniki birmańskie wywodzą pochodzenie kalendarza birmańskiego ze starożytnych Indii, gdzie w roku 3102 przed Chr. miał być wprowadzony kalendarz Ery Kalijugi. Ów przełomowy kalendarz miał być w roku 691 przed Chr. ponownie wyregulowany przez króla Ańdżanę (birm. အဉ္စန), dziadka Buddy ze strony matki. Ten z kolei kalendarz był przestawiony i zastąpiony kalendarzem Ery Buddyjskiej ropoczynającym się od roku 544 przed Chr.[1]. Odliczanie czasu według Ery Buddyjskiej zostało przyjęte we wczesnych miastach-państwach Pyu na początku naszej ery. Następnie, w roku 78 po Chr. rozpoczęto w Indiach nową erę nazywaną Erą Mahāsakaraj (birm. မဟာ သက္ကရာဇ်); zwana też Erą Sakra lub Saka). Po dwóch latach nowa era została przyjęta w Królestwie Sri Ksetra, a następnie odliczanie według tego sposobu rozpowszechniło się w pozostałych państwach Pyu[2]. Jak podają dalej kroniki, w Królestwie Paganu stosowano początkowo dominujący w tej części Azji kalendarz Mahāsakaraj, ale w roku 640 po Chr. król Popa Sawrahan (panował w latach 613–640) przestawił kalendarz, nazywając nową erę Kawza Thekkarit (birm. ကောဇာ သက္ကရာဇ် /kɔ́zà θɛʔkəɹɪʔ/)[3]. Datą startową nowego kalendarza był 22 marca 638 roku po Chr.[4]. Był on używany jako kalendarz cywilny, podczas gdy Era Buddyjska pozostała w użyciu jako podstawa kalendarza religijnego.

Nauka akceptuje zawarte w kronikach informacje dotyczące północnoindyjskiego pochodzenia kalendarza i chronologii przyjmowania kolejnych zmian aż do Ery Mahāsakaraj. Nowsze badania sugerują, że w państwach Pyu w użyciu mógł być również kalendarz Ery Gupty (której rokiem startowym był 320 po Chr.)[a]. Jednak główny nurt nauki przyjmuje, że zmodyfikowany kalendarz został po raz pierwszy przyjęty w Sri Ksetra, a następnie adoptowany przez wschodzące księstwo Paganu[5][6].

Rozpowszechnianie się kalendarza[edytuj | edytuj kod]

Przyjęcie przez dynamicznie rozwijający się Pagan utorowało kalendarzowi drogę do przyjmowania go na terenie całego imperium Paganu pomiędzy XI a XIII wiekiem. Początkowo kalendarz birmański przyjął się w regionach peryferyjnych oraz w państwach sąsiednich, takich jak Arakan na zachodzie oraz różne państwa Szanów na terenie obecnej północnej Tajlandii i Laosu na wschodzie, które przyjęły kalendarz wraz z folklorem wiążącym się z Birmańskim Nowym Rokiem[7]. Według Kronik Chiang Mai i Kronik Chaing Saen, Chiang Mai, Chiang Saen oraz ich zhołdowane stany środkowej i górnej części kraju Tajów (z wyjątkiem Lamphun i Sukhothai) podporządkowały się królowi Anawrahcie i przyjęły kalendarz birmański w połowie XI wieku w miejsce Mahāsakaraj, standardowego kalendarza imperium Khmerów[8][b]. Jednak wyniki badań naukowych wskazują, że najwcześniejsze dowody obecności kalendarza birmańskiego na terenie współczesnej Tajlandii datują się dopiero na połowę XIII w.[9]

Podczas gdy w następnych stuleciach stosowanie kalendarza rozszerzało się w kierunku południowym do Królestwa Sukhothai i wschodnim, do państw laotańskich[8], oficjalne jego przyjęcie na dalszym południu przez Królestwo Ayutthaya oraz na dalszym wschodzie przez Królestwo Lan Xang nastąpiło dopiero po podbiciu tych królestw przez króla Bayinnaunga w XVI wieku. Poźniejsze królestwa syjamskie pozostawały przy kalendarzu birmańskim jako kalendarzu oficjalnym znanym pod nazwą Chulasakarat (Pali: Culāsakaraj) aż do roku 1889[10][11]. Przyjęcie kalendarza przez państwa syjamskie okazało się głównym katalizatorem dla jego zastosowania w Kambodży[12], która była wasalem Syjamu pomiędzy XVI w. a XIX w. Podobnie rzecz się miała z rozpowszechnieniem się kalendarza w bengalskim regionie Ćottogram, który był zdominowany przez arakańskie Królestwo Mrauk U w okresie od XV w. do XVII w.[1]

Rozwój i zmiany[edytuj | edytuj kod]

System obliczeń kalendarza birmańskiego opierał się początkowo na kalendarzu Thuriya Theiddanta (birm. သူရိယသိဒ္ဓန္ /θùɹj θeiʔdàɴt/), który uważany jest za wywodzący się w głównej mierze z "oryginalnego" systemu starożytnych Indii - Surja Siddhanta (czyli ze szkoły Ardharatrika)[13]. Podstawową różnicą w stosunku do systemów indyjskich było to, że kalendarz birmański wykorzystywał 19-letni schemat interkalacji (Cykl Metona). Pozostaje niejasnym gdzie, kiedy i w jaki sposób wprowadzono system Metona; hipotezy sięgają od Chin do Europy[c]. System birmański wykorzystuje więc "dziwną" kombinację roku gwiazdowego z kalendarza indyjskiego w połączeniu z cyklem Metona mającym służyć do obliczeń z użyciem roku zwrotnikowego, co czyni niezbędnym stosowanie interkalacji w celu uzgodnienia różnic[14]. Co więcej, system birmański nie uwzględnia ulepszeń indyjskich metod obliczeniowych dla roku gwiazdowego, jakie wprowadzano aż do połowy XIX wieku[d]. (Oryginalny system Thuriya Theiddanta jest wolniejszy o 0,56 sekundy rocznie (i dokładniejszy) od późniejszych systemów indyjskich[15].)

Najwcześniejsze udokumentowane próby zmiany kalendarza miały charakter powierzchowny. W 800. rocznicę jego stworzenia (29 marca 1438) król Mohnyin Thado przestawił kalendarz na Rok 2 (z Rokiem Zerowym rozpoczynającym się 18 marca 1436)[16]. Jednak król umarł zaledwie po roku od tej zmiany i nowa era zakończyła się kilka lat później. Następna propozycja zmiany nadeszła w marcu 1638 roku ze strony króla Ayutthayi Prasat Thonga, który przygotowując się do nadchodzącej tysięcznej rocznicy kalendarza (10 kwietnia 1638), pragnął zmienić zwierzęta rządzące poszczególnymi miesiącami[17]. Ponieważ praktyka taka nie była przyjęta w Birmie, propozycja została odrzucona przez króla Thaluna.

W międzyczasie coraz większą uwagę przyciągała narastająca rozbieżność między cywilnymi latami słonecznymi i księżycowo-słonecznymi. W roku 1100. rocznicy stworzenia kalendarza (1738 po Chr.) zaproponowano nowy system obliczeń, mający skorygować błędy systemu oryginalnego jednak dwór Taungngu nie podjął żadnego działania. Obecny system Surya Siddhanta (czyli szkoła Saura) został wprowadzony na dwór Konbaung w roku 1786, a na birmański został przetłumaczony po około 50 latach[13][18]. I wreszcie Nyaunggan Sayadaw, buddyjski mnich, zaproponował nowy system zwany Thandeikta w roku 1200 (1838 po Chr.)[19].

Nowy system stanowił hybrydę pomiędzy oryginalną i poprawioną szkoła Surya. W odróżnieniu od nowego systemu Surya, Thandeikta nie przyjmuje systemu rachuby rzeczywistej; nadal używane są średnie lata i średnie miesiące. Utrzymuje on także praktykę umieszczania miesiąca interkalarnego zawsze po miesiącu Waso a dnia interkalarnego zawsze na końcu miesiąca Nayon i to tylko w roku, który zawiera także miesiąc interkalarny. Jednak Thandeikta naśladuje nową Surya w zakresie drobnych zmian długości roku i miesiąca. Dominujący schemat Metona został zmodyfikowany, a miesiące interkalarne ustalone na tyle, aby zapobiec dalszemu pogłębianiu się różnic między latami słonecznymi a księżycowo-słonecznymi. Dzięki wsparciu księżniczki Sekkya Dewi, która została później główną żoną króla Mindona, w roku 1853 nowy system został w całości przyjęty. Pierwszą poprawką ówczesnego cyklu Metona było umieszczenie miesiąca interkalarnego w roku 1201 ME (1839 po Chr.) zamiast 1202 ME (1840)[18].

Chociaż nowy system w widoczny sposób zmniejszył rozziew między latami słonecznymi a księżycowymi kalendarza, nie uczynił go dokładniejszym w porównaniu z rzeczywistym rokiem zwrotnikowym. W istocie, pod tym względem nowy system był nawet gorszy od poprzedniego. (Rok słoneczny Thandeikta wyprzedza średni rok słoneczny o około 23 minuty i 51,4304 sekundy, podczas gdy Makaranta o około 23 minuty i 50,8704 sekundy)[20]. W efekcie kalendarz nadal oddalał się od rzeczywistego roku słonecznego. Aby nadążyć za tą rozbieżnością, opiekujący się kalendarzem uciekali się okresowo do modyfikacji jego schematu interkalacji w oparciu o rzeczywistą rachubę kosztem uniemożliwienia publikacji kalendarzy wybiegających w przyszłość o więcej niż kilka lat.

Obecny status kalendarza[edytuj | edytuj kod]

W drugiej połowie XIX w. wraz z pojawieniem się europejskich kolonialistów kalendarz birmański utracił status oficjalny w kilku królestwach lądowej części Azji Południowo-wschodniej. Kalendarz gregoriański zastąpił kalendarz birmański w Kambodży w roku 1863, w Birmie w roku 1885 i w Laosie w roku 1889[e]. W roku 1889 Syjam, jedyne pozostałe niepodległe królestwo Azji Południowo-wschodniej, także zastąpił kalendarz birmański gregoriańskim jako oficjalnym kalendarzem cywilnym oraz przyjął Erę Ratanakosin (z rokiem 1782 po Chr. jako rokiem 1) jako tradycyjny kalendarz księżycowo-słoneczny[10].

W dzisiejszych czasach kalendarz birmański stosowany jest jedynie do wyznaczania dat tradycyjnych wydarzeń kulturalnych i świąt religijnych w Mjanmie. Tajlandia przeszła od roku 1941 na własną wersję kalendarza buddyjskiego, chociaż daty ery Chulasakarat są nadal najczęściej używaną i preferowaną przez środowiska akademickie formą zapisu w badaniach historycznych[9]. Kalendarz Magi-San z Ćottogramu, identyczny z arakańskim, jest nadal używany przez niektóre mniejszości etniczne w Bangladeszu[1].

Konstrukcja[edytuj | edytuj kod]

Doba[edytuj | edytuj kod]

Kalendarz rozróżnia dwa rodzaje dób: astronomiczne i cywilne. Średnia birmańska doba astronomiczna trwa od północy do północy i stanowi 1/30 miesiąca synodycznego albo 23 godziny, 37 minut i 28,08 sekundy. Doba cywilna składa się z dwóch połów, z których pierwsza zaczyna się o wschodzie słońca, a druga o jego zachodzie. W praktyce, za punkty odniesienia służyły cztery punkty doby astronomicznej i cywilnej (wschód słońca, południe, zachód słońca i północ). Doba cywilna dzieli się na 8 baho (ဗဟို /bəhò/) (3 godziny) lub 60 nayi (နာရီ, IPA: nàjì) (24 minuty), gdzie każde baho równe jest 7,5 nayi. W przeszłości uderzano w gong (မောင်း /máʊɴ/) w każde nayi, a w bęben (စည် /sì/) i duży dzwon (ခေါင်းလောင်း /kʰáʊɴ láʊɴ/) dla oznaczenia każdego baho[21].

Rodzaj Godzina Nazwa birmańska Opis
Dzień
I
နံနက် တစ်ချက်တီး w połowie między wschodem słońca, a środkiem dnia
II
နေ့ နှစ်ချက်တီး południe (środek dnia)
III
နေ့ သုံးချက်တီး w połowie między południem, a zachodem słońca
IV
နေ့ လေးချက်တီး zachód słońca
Noc
I
ည တစ်ချက်တီး w połowie między zachodem słońca, a północą
II
ည နှစ်ချက်တီး północ
III
ည သုံးချက်တီး w połowie między północą, a wschodem słońca
IV
နံနက် လေးချက်တီး wschód słońca

Chociaż w codziennym użytku nigdy nie wykracza się poza zakres baho i nayi, kalendarz zawiera jednostki czasu sięgające poziomu milisekund.

Jednostka Podjednostki Przybliżony ekwiwalent czasowy
yet 8 baho 1 doba
baho 7,5 nayi 3 godziny
nayi 4 pat 24 minuty
pat 15 bizana 6 minut
bizana 6 pyan 24 sekundy
pyan 10 kaya 4 sekundy
kaya 12 kana 0,4 sekundy
kana 4 naya 0,03333 sekundy
naya 1,25 anukaya 0,00833 sekundy
anukaya <jednostka podstawowa> 0,00667 sekundy

Jedynie następujące jednostki używane są do wykonywania obliczeń kalendarzowych:

Jednostka Podjednostki Przybliżony ekwiwalent czasowy
yet 60 nayi 1 doba
nayi 60 bizana 24 minuty
bizana 60 kaya 24 sekund
kaya 60 anukaya 0,4 sekundy
anukaya <jednostka podstawowa> 0,00667 sekundy

Współczesne jednostki czasu mogą być jednak wyrażone jako:

Jednostka Przybliżony ekwiwalent jednostek birmańskich
godzina 2,5 nayi
minuta 2,5 bizana
sekunda 2,5 anukaya

Tydzień[edytuj | edytuj kod]

Tydzień cywilny składa się z siedmiu dni. Przyjęte jest też oznaczanie dnia tygodnia przypisaną mu liczbą z zakresu od 0 do 6. Nazwy Taninganwe (niedziela) i Taninla (poniedziałek) pochodzą z języka starobirmańskiego, ale reszta nazw dni tygodnia wywodzi się z sanskrytu[22].

Oznaczenie liczbowe Nazwa IPA Opis
0 Sanay
စနေ
sənè sobota
1 Taninganwe
တနင်္ဂနွေ
tənɪ́ɴɡənwè niedziela
2 Taninla
တနင်္လာ
tənɪ́ɴlà poniedziałek
3 Inga
အင်္ဂါ
ɪ̀ɴɡà wtorek
4 Boddahu
ဗုဒ္ဓဟူး
boʊʔdəhú środa
5 Kyathabade
ကြာသပတေး
tɕàðàbədé czwartek
6 Thaukkya
သောကြာ
θaʊʔtɕà piątek

Miesiąc[edytuj | edytuj kod]

Kalendarz rozróżnia dwa rodzaje miesięcy: synodyczne i gwiazdowe[23]. Miesięcy synodycznych używa się do tworzenia lat, podczas gdy 27 księżycowych dni gwiazdowych (နက္ခတ် /nɛʔkʰaʔ/; z sanskryckiego nakshatra) wraz z 12 znakami zodiaku wykorzystuje się do obliczeń astrologicznych[24]. (Kalendarz wyróżnia też miesiąc słoneczny, nazywany Thuriya Matha, który definiowany jest jako 1/12 roku[25]). Jednak długość miesiąca słonecznego jest różna w zależności od rodzaju roku, takiego jak zwrotnikowy, gwiazdowy itd.).

Rodzaj Średnia liczba dni według Thuriya Theiddanta Średnia liczba dni według Thandeikta
Synodyczny miesiąc księżycowy
စန္ဒရမာသ လ
29,530583 29,530587946
Miesiąc gwiazdowy
နက္ခတ္တမာသ လ
27,3216574

Dni miesiąca liczone są w jego połowach: przybywania księżyca (လဆန်း, IPA: a̰záɴ) i ubywania księżyca (လဆုတ် /zoʊʔ/). 15. dzień przybywania księżyca (လပြည့် /lbj/) jest cywilnym dniem pełni. Cywilny dzień nowego księżyca (လကွယ် /la̰gwɛ̀/) jest ostatnim dniem miesiąca (14. lub 15. dzień ubywania księżyca). Średnie i rzeczywiste dni Nowego Księżyca rzadko się pokrywają. Średni dzień Nowego Księżyca często poprzedza dzień rzeczywisty[23][24].

Rodzaj Dni Opis
Przybywanie Księżyca
လဆန်း
1. do 15. Od Nowego Księżyca do Pełni Księżyca
Pełnia Księżyca
လပြည့်
15. Pełnia Księżyca
Ubywanie Księżyca
လဆုတ်
1. do 14. lub 15. od Pełni Księżyca do Nowego Księżyca
Nowy Księżyc
လကွယ်
15. Nowy Księżyc

Ponieważ synodyczny miesiąc księżycowy liczy około 29,5 dnia, kalendarz zawiera miesiące mające na zmianę 29 i 30 dni. Miesiące 29-dniowe nazywane są yet-ma-son la (ရက်မစုံလ), a miesiące 30-dniowe - yet-son la (ရက်စုံလ)[23]. W odróżnieniu od innych tradycji Azji Południowo-wschodniej kalendarz birmański nadaje miesiącom nazwy birmańskie. Chociaż nazwy te brzmią obco dla współczesnych Birmańczyków, wszystkie z wyjątkiem trzech pochodzą z języka starobirmańskiego. Te trzy wyjątki, to: Mleta/Myweta (မ္လယ်တာ / မြွယ်တာ), Nanka (နံကာ), Thantu (သန်တူ). Wszystkie te miesiące przypadające na czas Postu Buddyjskiego zostały zastąpione nowszymi nazwami birmańskimi (Waso, Wagaung, Thadingyut), które wcześniej oznaczały dni Pełni Księżyca tych trzech miesięcy[26].

Nazwa birmańska Nazwa mońska liczba dni
(rok nie-przestępny)
Tagu
တန်ခူး
Ce
စဲ, /coa/
29
Kason
ကဆုန်
Pas
ပသာ်, /pəsaik/
30
Nayon
နယုန်
Hje
ဇှ်ေ, /cèh/
29
Waso
ဝါဆို
Daguin
ဓဂိုန်, /həkɜ̀n/
30
Wagaung
ဝါခေါင်
Sresi
သ္ဍဲသဳ, /hədoa sɔe/
29
Tawthalin
တော်သလင်း
Bhat
ဘတ်, /phòt/
30
Thadingyut
သီတင်းကျွတ်
Hva
ဝှ်, /wòh/
29
Tazaungmon
တန်ဆောင်မုန်း
Gahtuin
ဂထိုန်, /kəthɒn/
30
Nadaw
နတ်တော်
Mreggatui
မြေဂ္ဂသဵု, /pəròikkəsɒ/
29
Pyatho
ပြာသို
Puh
ပုဟ်, /paoh/
30
Tabodwe
တပို့တွဲ
Ma
မာ်, /màik/
29
Tabaung
တပေါင်း
Phawraguin
ဖဝ်ရဂိုန်, /phɔrəkɜ̀n/
30

W dużych latach przestępnych miesiąc Nayon otrzymuje dodatkowy dzień interkalarny nazywany yet-lun (ရက်လွန်) lub yet-ngin (ရက်ငင်) i liczy 30 dni[23]. W kalendarzu arakańskim, w dużym roku przestępnym dodatkowy dzień interkalarny zyskuje miesiąc Tagu[18].

Rok[edytuj | edytuj kod]

Rodzaje roku astronomicznego[edytuj | edytuj kod]

Kalendarz rozróżnia trzy rodzaje roku astronomicznego: rok zwrotnikowy, rok gwiazdowy i rok anomalistyczny[21].

Nazwa roku Opis Liczba średnich dni słonecznych według oryginalnej Surya Liczba średnich dni słonecznych według Thandeikta
Thawanamatha Hnit
သာဝနမာသနှစ်
rok zwrotnikowy 365,25875 365,2587564814
Nekkhattamahta Hnit
နက္ခတ္တမာသနှစ်
rok gwiazdowy 365,2729132
Thuriyamatha Hnit
သူရိယမာသနှစ်
rok anomalistyczny 365,2770951

Rodzaje roku kalendarzowego[edytuj | edytuj kod]

Kalendarz birmański jest kalendarzem księżycowo-słonecznym, w którym miesiące oparte są na miesiącach księżycowych, a lata na latach słonecznych. Jednym z jego podstawowych celów jest takie wyregulowanie części księżycowej, by nadążała ona za częścią słoneczną. Miesiące księżycowe, których jest dwanaście, mają na zmianę 29 albo 30 dni tak, że zwykły rok księżycowy składa się z 354 dni w odróżnieniu od roku słonecznego trwającego ok. 365,25 dnia. Wynika z tego, że potrzebna jest jakaś forma dodawania dni (interkalacji) do roku księżycowego. Ogólną podstawę dla tergo procesu stanowią cykle 57-letnie. Jedenaście dodatkowych dni dokładanych jest do każdych 57 lat, a siedem dodatkowych 30-dniowych miesięcy przypada na każdych 19 lat (21 miesięcy na 57 lat). Zapewnia to obydwu kalendarzom 20819 pełnych dni[27].

W efekcie kalendarz dodaje miesiąc interkalarny (ဝါထပ် /wà daʔ/) w roku przestępnym (ဝါငယ်ထပ်နှစ် /wàŋɛ̀daʔ ɪʔ), a czasami także dzień interkalarny (ရက်ငင် /jɛʔ ŋɪ̀ɴ) w dużych latach przestępnych (ဝါကြီးထပ်နှစ် /wàdʑídaʔ ɪʔ/). Miesiąc interkalarny nie tylko umożliwia korektę długości roku, ale niweluje także kumulujący się błąd miesiąca do nie więcej niż pół dnia. Przeciętna długość miesiąca jest korygowana dalej poprzez dodawanie w nieregularnych odstępach jednego dnia do miesiąca Nayon — nieco częściej niż siedem razy na dwa cykle (39 lat). Dzień interkalarny wprowadzany jest wyłącznie w latach, które zawierają miesiąc interkalarny[24]. Kalendarz hinduski wprowadza miesiąc interkalarny w dowolnym momencie roku, gdy tylko suma brakujących ułamków osiągnie długość jednego miesiąca. jednak kalendarz birmański zawsze wprowadza miesiąc interkalarny o tej samej porze roku, po przesileniu letnim, podczas gdy kalendarz arakański umieszcza go po równonocy wiosennej[18].

Rzeczywisty rok kalendarzowy (Wawharamatha Hnit, ဝေါဟာရမာသနှစ်) składa się z 354, 384 lub 385 dni.

Miesiąc Rok zwykły Mały rok przestępny Duży rok przestępny
Tagu 29 29 29
Kason 30 30 30
Nayon 29 29 30
Waso 30 30 30
2. Waso nie dotyczy 30 30
Wagaung 29 29 29
Tawthalin 30 30 30
Thadingyut 29 29 29
Tazaungmon 30 30 30
Nadaw 29 29 29
Pyatho 30 30 30
Tabodwe 29 29 29
Tabaung 30 30 30
Suma 354 384 385

Tajski kalendarz Chulasakarat wykorzystuje nieco odmienną metodę wprowadzania dnia interkalarnego. Zamiast w roku przestępnym, jak ma to miejsce w kalendarzu birmańskim, w systemie tajskim dodatkowy dzień umieszczany jest w oddzielnym roku. Tak więc tajski mały rok przestępny ma 355 dni, a duży rok przestępny - 384 dni[28]. Ostatecznie jednak obydwa systemy zawierają taką samę liczbę dni w cyklu 19-letnim. Co więcej, w przeciwieństwie do kalendarzy indyjskich, kalendarz birmański uwzględnia cykl Metona, w którym miesiące interkalarne wprowadzane są według ustalonego z góry planu. Trzymanie się ustalonego cyklu Metona stanowiło jednak duże wyzwanie w sytuacji, gdy kalendarz birmański musi dostosować się do używania, pochodzących z kalendarza indyjskiego lat gwiazdowych, jednocześnie z charakterystycznymi dla cyklu Metona latami zwrotnikowymi[14]. Wydaje się, że kalendarz wykorzystuje kilka sposobów określania, które z 19 lat będą latami interkalarnymi. Aby dowiedzieć się, który rok będzie zawierał miesiąc interkalarny, należy podzielić rok birmański przez 19. Otrzymany iloraz oznacza wykorzystane cykle. Jeśli reszta jest zbieżna z ustalonym kolejnym numerem aktualnego cyklu Metona, wówczas będzie to rok interkalarny[29].

System Lata przestępne w cyklu 19-letnim
Przed 1740 2, 5, 8, 10, 13, 16, 18
1740 2, 5, 7, 10, 13, 15, 18
1892 1, 4, 7, 9, 12, 15, 18
Lata 90. 1, 4, 6, 9, 12, 15, 18

Dzień nowego roku[edytuj | edytuj kod]

Ponieważ głównym celem kalendarza birmańskiego jest dotrzymanie kroku rokowi słonecznemu, data nowego roku jest wyznaczana za każdym razem przez początek roku słonecznego, który przypada zawsze na czas, gdy słońce wchodzi w znak Barana[23]. Data ta, która przypada obecnie na 16. lub 17. kwietnia, zmieniała się powoli na przestrzeni stuleci. W XX w. dzień nowego roku przypadał na 15. lub 16. kwietnia, jednak w XVII w. był to 9. lub 10. kwietnia[30].

W wyniku tego dzień nowego roku w kalendarzu birmańskim nie musi przypadać na pierwszy dzień pierwszego miesiąca Tagu; w rzeczywistości, prawie nigdy nie przypada on na pierwszy dzień przybywania księżyca miesiąca Tagu. Tagu jest prawie zawsze dzielony na dwie części: Hnaung Tagu (နှောင်းတန်ခူး /n̥áʊɴ də/; "Późny Tagu"), przed dniem nowego roku i Oo Tagu (ဦးတန်ခူး, IPA: ʔú dəgú; "Wczesny Tagu") w dniu nowego roku i dniach po nim następujących. W niektórych latach rok kalendarzowy wyprzedza tak bardzo rok słoneczny, że nowy rok wypada w miesiącu Kason i występuje zarówno Hnaung Tagu, jak i Hnaung Kason (နှောင်းကဆုန်, IPA: n̥áʊɴ kəsʰòʊɴ; "Późny Kason"). Wynika z tego, że data "Tagu 1373 ME" nie jest kompletna, ponieważ "Oo Tagu of 1373" odpowiada rokowi 2011 po Chr., a "Hnaung Tagu of 1373" rokowi 2012 po Chr.

Cykl[edytuj | edytuj kod]

W kalendarzu birmańskim stosowano 12-letni cykl jowiszowy, który ponownie rozwinął nazwy miesięcy księżycowych i powiązał je z latami[31]. Cykl birmański nie jest przyswojonym jowiszowym cyklem indyjskim obejmującym 60 lat[32]. Praktyka stosowania tego cyklu istniała w okresie Paganu, wygasła jednak około XVII w. Utrzymuje się ona nadal w Tajlandii i Kambodży z zachowaniem tych samych nazw.

Rok Zwierzę
1 Szczur
2 Wół
3 Tygrys
4 Zając
5 Smok
6 Wąż
7 Koń
8 Koza
9 Małpa
10 Kogut
11 Pies
12 Świnia

Era[edytuj | edytuj kod]

Poniżej przedstawiono ery wyróżniane przez tradycję birmańską. Era buddyjska i Era Kawza są nadal w użytku na terenie Mjanmy.

Nazwa birmańska Opis Data roku zerowego
Einzana Thekkarit
အဉ္စန သက္ကရာဇ်
Anjanasakaraj 10 marca 691 przed Chr.
Thathana Thekkarit
သာသနာ သက္ကရာဇ်
Era buddyjska 13 maja 544 przed Chr.[f]
Maha Thekkarit
မဟာ သက္ကရာဇ်
Mahāsakaraj 17 marca 78 po Chr.
Kawza Thekkarit
ကောဇာ သက္ကရာဇ်
Aktualny kalendarz birmański
Chulasakarat
22 marca 638 po Chr.[g]
Mohnyin Thekkarit
မိုးညှင်း သက္ကရာဇ်
18 marca 1436

Dokładność[edytuj | edytuj kod]

Kalendarz birmański wykorzystuje miesiące księżycowe, ale stara się dotrzymać kroku rokowi słonecznemu. Obecny rok słoneczny systemu Thandeikta wyprzedza o około 23 minuty i 51,43 sekundy rzeczywisty średni rok zwrotnikowy trwający 365,241289 dni. Starszy system Makaranta był w istocie nieco dokładniejszy z wyprzedzeniem rzeczywstego roku o 23 minuty i 50,87 sekundy[20]. Poniższa tabela pokazuje, w jaki sposób Thandeikta ma rzekomo osiągać mniejszą różnicę (a więc większą dokładność) od Makaranty.

Makaranta Thandeikta
19 lat słonecznych 6939,91625 dni 6939,9163731466 dni
235 lunacji 6939,687005 dni 6939,68816731 dni
Różnica 0,229245 dnia 0,2282058366 dnia

Wzrost dokładności wynosi 0,0010391634 dnia (89,78371776 sekundy) w ciągu 19 lat albo około 4,72546 sekundy na rok. Wzrost ten jest jednak pozorny, gdyż Thandeikta osiąga go, przyjmując nowe definicje średniego miesiąca księżycowego (lunacji) oraz roku słonecznego, które są niestety mniej dokładne. Poniższa tabela pokazuje długość lat słonecznych według obydwu systemów w porównaniu z rzeczywistym średnim rokiem zwrotnikowym. Thandeikta jest mniej dokładna od Makaranty o 0,56 sekundy rocznie[20].

Makaranta Thandeikta
19 lat słonecznych według własnej definicji 6939,91625 dni 6939,9163731466 dni
Rzeczyswista długość 19 lat zwrotnikowych 6939,601591 dni 6939,601591 dni
Różnica w ciągu 19 lat 0,314659 dnia 0,3147821466 dnia
Różnica w ciągu roku 23,84784 minut
(1430,8704 sekund)
23,85717322 minut
(1431,430393 sekund)

W każdym razie obydwa systemy wyprzedzają o około 24 minuty rocznie rzeczywisty rok zwrotnikowy, przyjęte przez nie metody interkalacji naprawiają jedynie ich błędy wewnętrzne, a Thandeikta zwiększa nieco przyspieszenie roczne. Akumulacja błędu oznacza, że dzień nowego roku, który przypadał w okolicy równonocy wiosennej w chwili powstania kalendarza w roku 638, przypada obecnie, w roku 2013, na 17 kwietnia - przesunięcie wynosi 15 dni (po uwzględnieniu poprawki związanej z przejściem z kalendarza juliańskiego na gregoriański). Opiekujący się kalendarzem birmańskim radzili sobie z tym problemem, stosując rachubę rzeczywistą i okresowo modyfikując schemat interkalacji w cyklu Metona. Główną wadą takiego podejścia jest to, że uniemożliwia ono publikowanie kalendarzy sięgających w przyszłość na więcej niż kilka lat (a często nawet jeden rok).

Zodiak[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Zodiak birmański.

Znaki[edytuj | edytuj kod]

Zodiak birmański, podobnie jak europejski, podzielony jest na 12 znaków nazywanych yathi (ရာသီ /jàðì/). Znaki birmańskie są takie same, jak indyjskie i europejskie, gdyż pochodzą z zodiaka indyjskiego i, ostatecznie, europejskiego. Każdy yathi dzieli się na 30 stopni (အင်္သာ /ɪ̀ɴðà/), każdy stopień na 60 minut (လိတ္တာ /leiʔtà/), a każda minuta na 60 sekund (ဝိလိတ္တာ /wleiʔtà/)[33].

Długość
အင်္သာ
Znak
ရာသီ
Nazwa sanskrycka Nazwa łacińska Rządząca planeta
ရာသီခွင်
Meittha
မိဿ
Meṣha
मेष
Aries Mars
30° Pyeittha
ပြိဿ
Vṛiṣabha
वृषभ
Taurus Wenus
60° Mehton
မေထုန်
Mithuna
मिथुन
Gemini Merkury
90° Karakat
ကရကဋ်
Karkaṭa
कर्कट
Cancer Księżyc
120° Thein
သိဟ်
Siṃha
सिंह
Leo Słońce
150° Kan
ကန်
Kanyā
कन्या
Virgo Merkury
180° Tu
တူ
Tulā
तुला
Libra Wenus
210° Byeissa
ဗြိစ္ဆာ
Vṛścika
वृश्चिक
Scorpio Mars
240° Danu
ဓနု
Dhanuṣa
धनुष
Sagittarius Jowisz
270° Makara
မကာရ
Makara
मकर
Capricorn Saturn
300° Kon
ကုံ
Kumbha
कुम्भ
Aquarius Saturn
330° Mein
မိန်
Mīna
मीन
Pisces Jowisz

Stacje księżycowe[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Zobacz też: Nakszatra.

Na miesiąc zodiakalny składa się 27 dni, co daje w przybliżeniu średni miesiąc gwiazdowy trwający 27,321661 dni. Każdy dzień zodiakalny, zwany nekkhat, reprezentuje stację księżycową, czyli wycinek ekliptyki, wzdłuż której księżyc obraca się wokół Ziemi. Chociaż nazwy birmańskie są adaptacją nazw sanskryckich, system birmański nie jest identyczny ze współczesnym systemem indyjskim. System birmański przyjmuje nierówne odcinki dla każdego segmentu (od 5° do 26°), a pierwszy segment, Athawani, znajduje się na długości 350°. Współczesny system indyjski używa równych segmentów po 13° 20' (360° podzielone na 27), a pierwszy segment, Asvini, znajduje się na długości 0°. Poniższa lista przedstawia system Thandeikta[34].

Dzień Nazwa birmańska Nazwa sanskrycka Rozpiętość Zakres
1 Athawani
အဿဝဏီ
Asvini 18° 350°–8°
2 Barani
ဘရဏီ
Bharani 10° 8°–18°
3 Kyattika
ကြတ္တိကာ
Krittika 16° 18°–34°
4 Yawhani
ရောဟဏီ
Rohini 12° 34°–46°
5 Migathi
မိဂသီ
Mrigasiras 14° 46°–60°
6 Adra
အဒြ
Ardra 60°–65°
7 Ponnahpukshu
ပုဏ္ဏဖုသျှု
Punarvasu 27° 65°–92°
8 Hpusha
ဖုသျှ
Pushya 14° 92°–106°
9 Athaleiktha
အသလိဿ
Aslesha 12° 106°–118°
10 Maga
မာဃ
Magha 11° 118°–129°
11 Pyobba Baragonni
ပြုဗ္ဗာ ဘရဂုဏ္ဏီ
Purva Phalguni 16° 129°–145°
12 Ottara Baragonni
ဥတ္တရာ ဘရဂုဏ္ဏီ
Uttara Phalguni 145°–154°
13 Hathada
ဟဿဒ
Hasta 10° 154°–164°
14 Seiktra
စိတြ
Chitra 15° 164°–179°
15 Thwati
သွာတိ
Svati 13° 179°–192°
16 Withaka
ဝိသာခါ
Visakha 21° 192°–213°
17 Anuyada
အနုရာဓ
Anuradha 11° 213°–224°
18 Zehta
ဇေဋ္ဌ
Jyeshtha 224°–229°
19 Mula
မူလ
Mula 13° 229°–242°
20 Pyobba Than
ပြုဗ္ဗာသဠ်
Purva Ashadha 15° 242°–257°
21 Ottara Than
ဥတ္တရာသဠ်
Uttara Ashadha 257°–262°
22 Tharawun
သရဝဏ်
Sravana 13° 262°–275°
23 Danatheikda
ဓနသိဒ္ဓ
Dhanishtha 12° 275°–287°
24 Thattabeiksha
သတ္တဘိသျှ
Satataraka 26° 287°–313°
25 Pyobba Parabaik
ပြုဗ္ဗာ ပုရပိုက်
Purva Bhadrapada 10° 313°–323°
26 Ottara Parabaik
ဥတ္တရာ ပုရပိုက်
Uttara Bhadrapada 16° 323°–339°
27 Yewati
ရေဝတီ
Revati 11° 339°–350°

Dni tygodnia[edytuj | edytuj kod]

Zodiak birmański wyróżnia osiem znaków w siedmiodniowym tygodniu.

Kierunek Nazwa birmańska Nazwa sanskrycka Nazwa polska Planeta Znak
Północny wschód Taninganwe
တနင်္ဂနွေ
Aditya Niedziela Słońce Garuda
ဂဠုန်
Wschód Taninla
တနင်္လာ
Chandra Poniedziałek Księżyc Tygrys
ကျား
Południowy wschód Inga
အင်္ဂါ
Angaraka Wtorek Mars Lew
ခြင်္သေ့
Południe Boddahu
ဗုဒ္ဓဟူး
Budha Środa przed południem Merkury Słoń z kłami
ဆင်
Północny zachód Rahu
ရာဟု
Rahu Środa po południu Węzeł księżycowy Słoń bez kłów
ဟိုင်း
Zachód Kyathabade
ကြာသပတေး
Bṛhaspati Czwartek Jowisz Szczur
ကြွက်
Północ Thaukkya
သောကြာ
Shukra Piątek Wenus Świnka morska
ပူး
Południowy zachód Sanay
စနေ
Shani Niedziela Saturn Nāga
နဂါး

Odmiany[edytuj | edytuj kod]

Kalendarz birmański ma kilka odmian zarówno na terenie obecnej Mjanmy, jak i poza jej granicami. Te ostatnie są ciągle w użyciu, aczkolwiek stosują inny system numerowania lat.

Arakańska[edytuj | edytuj kod]

Według tradycji arakańskiej, kalendarz został przyjęty przez króla Thuriya Thehtę z dynastii Dhanyawaddy. Przynajmniej do początków XX w. kalendarz arakański wykorzystywał system Makaranta, pomimo że kalendarz birmański od połowy XIX w. przeszedł na system Thandeikta. W kalendarzu arakańskim miesiąc Tagu zyskuje dodatkowy dzień interkalarny w dużych latach przestępnych[18]. Co więcej, w tradycji arakańskiej początek nowego roku wyznacza się tylko na podstawie daty, a nie jak w pozostałych częściach Birmy ustalając dokładny co do sekundy moment wejścia słońca w znak Barana[35]. Kalendarz arakański pod nazwą Magi-San jest używany nadal przez grupę etniczną Magh w Bangladeszu[18].

Chulasakarat[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Chulasakarat.

Kalendarz birmański został przyjęty najpierw na terenie obecnej północnej Tajlandii w połowie XIII w., a w środkowej Tajlandii w drugiej połowie XVI w. Chociaż w tym czasie królestwa lądowej części Azji Południwowschodniej - Lanna, Lan Xang, Ayutthaya a później także Kambodża - przyjęły erę birmańską rozpoczynającą się w roku 638 po Chr., każdy z tych regionów zachował swoje własne tradycje lub wprowadził swoje własne modyfikacje w późniejszym czasie. I tak na przykład kalendarze stosowane w Kengtungu, Lanna, Lan Xang i Sukhothai zachowywały nadal numerowanie miesięcy, pomimo że kalendarz birmański zaprzestał numerowania miesięcy wraz z ich nazywaniem. W każdym razie stosowanie numerowania mogło poprzedzać wprowadzenie kalendarza birmańskiego, ponieważ każdy region miał swój własny system numeracji. Pierwszym numerowanym miesiącem w kalendarzach Kengtungu, Lanna, Lan Xang i Sukhothai jest odpowiednio Tazaungmon (Karttika), Thadingyut (Asvina), (Nadaw) Margasirsha i (Nadaw) Margasirsha[36]. Oznacza to, że odczytywanie dawnych tekstów i inskrypcji w Tajlandii wymaga ciągłej czujności nie tylko w upewnianiu się, że przyjęto właściwe rozwiązania dla odpowiedniego regionu, ale także, że uwzględniono odmienności dla tego regionu charakterystyczne zważywszy, że ciągłe najazdy powodowały zmiany praktyki w stosowaniu kalendarza[28]. (Uwaga: systemy numerowania przyjęte w Sukhothai i Lan Xang, oraz zarzucony obecnie birmański system numeracji są identyczne)[36].

Podobnie, systemy kambodżański i tajski zachowały praktykę nadawania nazw zwierząt latom z cyklu 12-letniego[37]. Praktyka ta istniała też w Birmie w okresie królestwa Paganu, jednak później zanikła[31].

Co więcej, Chulasakarat stosuje trzy podobne, ale nie identyczne rodzaje lat księżycowych wykorzystane w kalendarzu birmańskim[28]. Każdy z tych kalendarzy ma taki sam rok zwykły składający się z 354 dni i rok przestępny z 384 dniami. Jednak podczas gdy kalendarz birmański dodaje dzień interkalarny jedynie w roku przestępnym zgodnie ze swym cyklem Metona, kalendarz syjamski dodaje dzień interkalarny w roku zwykłym. Kalendarz syjamski umieszcza jednak dodatkowy dzień w tym samym miejscu (Jyestha/Nayon)[38].

Kalendarz Rok regularny Mały rok przestępny Duży rok przestępny
Birmański 354 384 385
Chulasakarat 354 355 384

Ostatecznie w połowie XIX w. rozeszły się także metody obliczeń, kiedy dynastia Konbaung przyjęła metodę Thandeikta, która daje wynik dłuższy o 0,36 sekundy na każdy rok w porównaniu ze starym systemem[15].

Dai[edytuj | edytuj kod]

Tradycyjny kalendarz Dai stosowany przez grupę etniczną Dai z Xishuangbanna w Chinach oparty jest w dużej części na kalendarzu birmańskim, chociaż może też wykazywać pewne wpływy chińskie[13].

Zastosowanie współczesne[edytuj | edytuj kod]

Kalendarz birmański jest stosowany nadal dla określania dat niektórych świąt państwowych w Mjanmie.

Nazwa święta Data kalendarza birmańskiego Data międzynarodowa
Pełnia Księżyca miesiąca Tabaung Pełnia Księżyca miesiąca Tabaung marzec-kwiecień
Święto Birmańskiego Nowego Roku Prawie zawsze w miesiącu Tagu, czasami w miesiącu Kason 13–17 kwietnia
Dzień Buddy Pełnia Księżyca miesiąca Kason maj-czerwiec
Początek Postu Buddyjskiego Pełnia Księżyca miesiąca Waso czerwiec-lipiec
Koniec Postu Buddyjskiego Pełnia Księżyca miesiąca Thadingyut październik-listopad
Święto Tazaungdaing Pełnia Księżyca miesiąca Tazaungmon listopad-grudzień
Dzień Narodowy 10. Dzień Przybywania Księżyca miesiąca Tazaungmon listopad-grudzień

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. (Aung-Thwin 2005: 334–335): Potrzebne są dalsze badania. Odkryta w roku 1993 kamienna inskrypcja pozostawiona przez Pyu wskazuje, że państwa Pyu mogły używać też kalendarza Ery Gupty.
  2. (Oriental 1900: 375–376): "Jest bardziej prawdopodobne, że przypisywany Anawrahcie najazd Lavo (Laosu) był dziełem któregoś z jego następców".
  3. (Ohashi 2001: 398–399): Astronomowie starożytnych Indii bez wątpienia znali cykl Metona i mogliby przenieść jego konmcepcję do Azji Południowowschodniej. Jednak system Metona, który wykorzystuje lata zwrotnikowe, jest niezgodny z opartymi na roku gwiazdowym kalendarzami indyjskimi, nie był więc (i nadal nie jest) przez nie wykorzystywany. (Chatterjee 1998: 151) sugeruje, że system Metona został przyniesiony do Birmy przez Europejczyków. (Ohashi 2001: 398–399) odrzuca hipotezę Chatterjee'go twierdząc, że "w astronomii południowowschodniej Azji brak jest jakichkolwiek innych śladów wpływów europejskich." Zamiast tego (Ohashi 2001: 401–403) sugeruje, że źródłem koncepcji cyklu Metona mogły być Chiny.
  4. A.M.B. Irwin (Irwin 1909: 2–3) sugeruje, że około roku 1738, kalendarz oparty był na systemie Makaranta, adaptacji oryginalnego systemu Surya. Jednak J.C. Eade (Eade 1996: 17) powątpiewa w wyniki badań Irwina pisząc, że nie stwierdził żadnych różnic w porównaniu z oryginalnym systemem przeważającym ciągle w lądowej części Azji Południowowschodniej przynajmniej do czasu powstania inskrypcji z okresu Królestwa Paganu. Ponieważ kalendarz birmański został oficjalnie przyjęty w Syjamie dopiero w roku 1564, a także ponieważ późniejsze kalendarze syjamskie nadal używały oryginalnego systemu Surya, kalendarz birmański musiał korzystać z tego samego systemu przynajmniej do XVI w. o ile nie później. Nawet jeśli system Makaranta zaczął być używany w Birmie w następnych stuleciach, Ohashi (Ohashi 2007: 354–355) twierdzi, iż birmańska odmiana Makaranty "różni się prawdopodobnie od dobrze znanej indyjskiej sanskryckiej tablicy astronomicznej Makarandasarani (1478 po Chr.) z Makarandy, której twórcy podążali za szkołą Saura".
  5. (Simms and Simms 2001: 204–210) Laos stał się francuskim protektoratem w marcu 1889, chociaż były suzeren - Syjam - nie uznał tego aż do października 1893 roku.
  6. (Kala Vol. 1 2006: 38): Według tradycji birmańskiej Budda umarł w dniu pełni księżyca miesiąca Kason 148 roku ery Anjanasakaraj.
  7. (Luce Vol. 2 1970: 336): Według pozycji planet obecna era birmańska zaczęłą się o godzinie 11:11:24 22 marca 638 roku po Chr.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 Irwin 1909: 2
  2. Htin Aung 1970: 8–9
  3. Hmannan Vol. 1 2003: 216
  4. Eade 1989: 39
  5. Hall 1960: 8
  6. Aung-Thwin 2005: 35
  7. Htin Aung 1959: 38–39
  8. 8,0 8,1 Oriental 1900: 375–376
  9. 9,0 9,1 Eade 1989: 11
  10. 10,0 10,1 Smith 1966: 11
  11. Htin Aung 1967: 127
  12. Eade 1989: 9
  13. 13,0 13,1 13,2 Ohashi 2007: 354–355
  14. 14,0 14,1 Ohashi 2001: 398–399
  15. 15,0 15,1 Irwin 1909: 7
  16. Eade 1995: 17
  17. Rong 1986: 70
  18. 18,0 18,1 18,2 18,3 18,4 18,5 Irwin 1909: 2–3
  19. Clancy 1906: 58
  20. 20,0 20,1 20,2 Irwin 1909: 26–27
  21. 21,0 21,1 Clancy 1906: 57
  22. Luce Vol. 2 1970: 327
  23. 23,0 23,1 23,2 23,3 23,4 Clancy 1906: 56–57
  24. 24,0 24,1 24,2 Irwin 1909: 8–9
  25. Irwin 1909: 5
  26. Luce Vol. 2 1970: 328
  27. Eade 1995: 15
  28. 28,0 28,1 28,2 Eade 1989: 9–10
  29. Chatterjee 1998: 150–151
  30. Eade 1989: 135–145, 165–175
  31. 31,0 31,1 Luce Vol. 2 1970: 330
  32. Eade 1995: 23-24
  33. Irwin 1909: 7–8
  34. Irwin 1909: 10–11
  35. Parise 2002: 190
  36. 36,0 36,1 Eade 1995: 28–29
  37. Eade 1995: 22
  38. Eade 1989: 20

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Michael Aung-Thwin: The mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma. Wyd. ilustrowane. Honolulu: University of Hawai'i Press, 2005. ISBN 9780824828868. (ang.)
  • S.K. Chatterjee. Traditional Calendar of Myanmar (Burma). . 33, s. 143–160, 1998 (ang.). 
  • J.C. Clancy. The Burmese Calendar: A Monthly Review of Astronomy. . XXIX, Styczeń 1906. London (ang.). 
  • J.C. Eade: Southeast Asian Ephemeris: Solar and Planetary Positions, A.D. 638–2000. Ithaca: Cornell University, 1989. ISBN 0-87727-704-4. (ang.)
  • J.C. Eade: The Calendrical Systems of Mainland South-East Asia. Wyd. ilustrowane. Brill, 1995. ISBN 9789004104372. (ang.)
  • D.G.E. Hall: Burma. Wyd. 3.. Hutchinson University Library, 1960. ISBN 978-1-4067-3503-1. (ang.)
  • Maung Htin Aung: Folk Elements in Burmese Buddhism. Rangoon: Department of Religious Affairs, 1959. (ang.)
  • Maung Htin Aung: A History of Burma. New York and London: Cambridge University Press, 1967. (ang.)
  • Maung Htin Aung: Burmese History before 1287: A Defence of the Chronicles. Oxford: The Asoka Society, 1970. (ang.)
  • Sir Alfred Macdonald Bulteel Irwin: The Burmese and Arakanese calendars. Rangoon: Hanthawaddy Printing Works, 1909. (ang.)
  • U Kala: Maha Yazawin Gyi. Wyd. 2006, dodruk 4.. T. 1–3. Yangon: Ya-Pyei Publishing, 1724. (birm.)
  • G.H. Luce: Old Burma: Early Pagan. T. 2. Locust Valley, NY: Artibus Asiae and New York University, 1970. (ang.)
  • Yukio Ohashi: Historical Perspectives on East Asian Science, Technology, and Medicine. Wyd. ilustrowane. World Scientifi, 2001. ISBN 9789971692599. (ang.)
  • Astronomy in Mainland Southeast Asia. W: Yukio Ohashi: Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non-Western Cultures. Wyd. 2., ilustrowane. Springer, 2007. ISBN 9781402045592. (ang.)
  • Oriental Institute: The Imperial and Asiatic Quarterly Review and Oriental and Colonial Record. London and Working, England: Oriental Institute, 1900. (ang.)
  • Frank Parise: The Book of Calendars. Gorgias Press, 2002. (ang.)
  • Syamananda Rong: A History of Thailand. Wyd. 5.. Chulalongkorn University, 1986. (ang.)
  • Peter Simms: The Kingdoms of Laos: Six Hundred Years of History. Wyd. ilustrowane. Psychology Press, 2001. ISBN 9780700715312. (ang.)
  • Ronald Bishop Smith: Siam; Or, the History of the Thais: From 1569 A.D. to 1824 A.D.. T. 2. Decatur Press, 1966. (ang.)

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]