Kalendarz egipski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Nil w Luksorze. Regularne wylewy rzeki dały impuls do powstania kalendarza egipskiego.

Kalendarz egipski – urzędowy kalendarz obowiązujący w starożytnym Egipcie, stanowiący kombinację kalendarza księżycowo-słonecznego i agrarnego, opartego na cyklu wylewów Nilu.

Kalendarz agrarny[edytuj | edytuj kod]

Powstanie kalendarza egipskiego datuje się na okres około 3000 r.p.n.e.[1] Najstarszy kalendarz egipski był prawdopodobnie kalendarzem księżycowym, na co wskazuje sam podział roku na 12 równych miesięcy. Egipcjanie z czasem jednak odeszli od liczenia czasu za pomocą księżyca[2]. Przypuszcza się, że przyczyną tego przewrotu – zasadniczego dla historii liczenia czasu, był fakt regularnego przyboru wody na Nilu, który wylewając obficie w połowie lipca i zalewając znaczną część doliny rzeki, zapewniał funkcjonowanie rolniczej gospodarki. Uzależniony od rytmu przyrody i prac rolnych kalendarz dzielił się na 3 pory po 4 miesiące każda[3]

  • achet - porę wylewów,
  • peret - porę cofania się wód - (pora kiełkowania i wzrostu) - zima,
  • szemu - porę suchą - porę zbioru - lato[a].

Każdy z miesięcy miał po 30 dni, cały rok liczył więc 360 dni[4]. Miesiące nie miały początkowo własnych nazw, numerowano je według okresów: pierwszy (miesiąc) achet (okresu achet), drugi szemu, trzeci peret. Miesiące dzieliły się na dekady (miesiąc miał ich 3, okres – 12, rok – 36). Z czasem nadano im nazwy, poczynając od pierwszego miesiąca pierwszego okresu[5]

Nazwa pierwotna Hieroglify Nazwa egipska Nazwa koptyjska Nazwa grecka Nazwa arabska Aktualna data
I Pierwszy Achet
N11
Z1
M8
Aa1 X1
Dyehuty Tot Tot Tut 29 sierpnia -
27 września
II Drugi Achet
N11
Z1 Z1
M8
Aa1 X1
Pa-en-Ipat Paope Paofi Babah 28 września -
27 października
III Trzeci Achet
N11
Z1 Z1 Z1
M8
Aa1 X1
Hut-Hor Hator Athyr Hatur 28 października -
27 listopada
IV Czwarty Achet
N11
Z1 Z1 Z1 Z1
M8
Aa1 X1
Ka-Hor-Ka Koiahk Choiak Kiyahk 28 listopada -
26 grudnia
V Pierwszy Peret
N11
Z1
O1
D21
X1
N5
Ta-Aabet Tobe Tybi Tubah 27 grudnia -
25 stycznia
VI Drugi Peret
N11
Z1 Z1
O1
D21
X1
N5
Pa-en-Mejer Meshir Meshir Amshir 26 stycznia -
24 lutego
VII Trzeci Peret
N11
Z1 Z1 Z1
O1
D21
X1
N5
Pa-en-Amon-Hetep Paremhotep Famenat Baramhat 25 lutego -
26 marca
VIII Czwarty Peret
N11
Z1 Z1 Z1 Z1
O1
D21
X1
N5
Pa-en-Renenutet Parmoude Farmuti Baramudah 27 marca -
25 kwietnia
IX Pierwszy Szemu
N11
Z1
N37
N35B
N5
Pa-en-Jonsu Pashons Pachon Bashans 26 kwietnia -
25 maja
X Drugi Szemu
N11
Z1 Z1
N37
N35B
N5
Pa-en-Enet Paone Paini Ba'unah 26 maja -
24 czerwca
XI Trzeci Szemu
N11
Z1 Z1 Z1
N37
N35B
N5
Apep Epep Epifi Abib 25 czerwca -
24 lipca
XII Czwarty Szemu
N11
Z1 Z1 Z1 Z1
N37
N35B
N5
Mesut-Ra Mesore Mesore[b] Misra 25 lipca -
23 sierpnia

Wydłużenie roku do 365 dni[edytuj | edytuj kod]

Obserwacja nieba, a konkretnie wzajemnego położenia słońca i najjaśniejszej z gwiazd – Syriusza, zwanego przez Egipcjan Sopdet lub Sotis, doprowadziła ich do ustalenia, że długość roku wynosi w istocie 365 dni. Syriusz, wchodzący w skład gwiazdozbioru Psa Wielkiego, w ciągu miesięcy zimowych widoczny jest przez prawie całą noc, wiosną zachodzi w połowie nocy. W połowie maja przebywa nad horyzontem, niewidoczny z powodu blasku słońca i dopiero o zmierzchu można go dostrzec tuż nad zachodnim horyzontem. W końcu tego miesiąca kryje się zupełnie w blasku słońca i pojawia się w drugiej połowie lipca, nad ranem, po wschodniej stronie nieba. Dzień heliakalnego wschodu Syriusza, po dwóch miesiącach nieobecności na niebie, stał się początkiem roku astronomicznego. Przypada on w Egipcie około 21 lipca, nad Morzem Śródziemnym o kilka dni wcześniej niż w górnym biegu rzeki. Obserwacja heliakalnego wschodu należy do bardzo trudnych: zależy do miejsca obserwacji, pogody, wzrostu obserwatora, stąd musiało upłynąć sporo czasu zanim obserwacje mogły zostać uznane za całkiem pewne[6].

Doprowadziło to w konsekwencji do reformy kalendarza i wydłużenia roku o 5 dni. Plutarch w utworze O Izydzie i Ozyrysie podaje następującą legendę tłumaczącą powstanie 365-dniowego kalendarza egipskiego[7]: Bogini Nieba Nut pokochała boga Ziemi – Geba i wyszła potajemnie za niego. Dowiedziawszy się o tym bóg Słońca – Ra – bardzo się rozgniewał. Nut była jego wnuczką, ale on kochał ją bardzo czule. Rzucił klątwę na Nut: »jeśli zechce kiedykolwiek urodzić dziecko – niech nie będzie miesiąca w roku, w którym mogłoby ono przyjść na świat!«. Zapłakana Nut, która akurat spodziewała się dziecka, pobiegła do boga mądrości – Tota , aby jej pomógł. Tot udał się do boga Księżyca – Chonsu – i zaproponował, by zagrał z nim w kości. Tot wygrał od Chonsu 5 dni, które ten miał schowane na czarną godzinę. I tak oto bóg Tot dodał do roku 5 dni, w ciągu których bogini Nut urodziła wszystkie swe dzieci. Pierwszego dnia urodził się Ozyrys – bóg zaświatów, patron zmarłych, drugiego – Horus Starszy, bóg nieba, który został potem pierwszym faraonem Egiptu, trzeciego – Set, bóg wojny, czwartego – Izyda, bogini Ziemi, piątego wreszcie – Neftyda, bogini miłości[5].

Dodatkowych 5 dni, tzw. epagomenai – nie miało swojej nazwy. Uważano je za feralne. Były to dni pokutne, w których kapłani nakazywali modły, mające zabezpieczyć przed nieszczęściami[5].

Okres Sotisowy[edytuj | edytuj kod]

Opisana reforma kalendarza po pewnym czasie ujawniła swoje niedostatki. Rok liczy bowiem w istocie nieco ponad 365 i ¼ dnia. Te nie uwzględnione przez Egipcjan części dnia dały po 120 latach około 30 dni. Świętowanie Nowego Roku, jako radosnego dnia rozpoczęcia przez Nil użyźniania ziemi, straciło wszelki sens, 1 tot przypadł bowiem w okresie największej posuchy. Po upływie kolejnych 120 lat błąd wynosił już około 2 miesięcy i stale rósł, by ostatecznie po 1460 latach mogło dojść do kolejnego uzgodnienia zjawisk przyrody z kalendarzem[4]. Okres pomiędzy dwoma kolejnymi wschodami heliakalnymi Syriusza, pokrywającymi się z dniem początku pory achet – to tzw. okres Sotisowy. Uczeni spierają się między sobą, kiedy Egipcjanie poznali jego długość, a w związku z tym zdali sobie sprawę, że rok jest w istocie o około 6 godzin dłuższy niż pierwotnie sądzili. W zależności od stanowiska podawany jest rok 4241, 2781 lub 1321 przed Chr[8].

Kalendarz egipski znajdujący się na suficie grobu Senenmuta

Uzmysłowiwszy sobie problem Egipcjanie mieli dwa wyjścia: albo mogli co 4 lata na koniec roku dodać jeden dzień, albo nie ingerując w długość roku kalendarzowego, stale przesuwać datę święta Nilu i innych świąt. Kapłani wybrali to drugie rozwiązanie. Komplikowało to niewątpliwie korzystanie z kalendarza, ale umacniało ich znaczenie w państwie. Skutecznie też przeciwstawiali się wszelkim próbom ingerencji w kalendarz, wymuszając nawet na obejmującym władzę przysięgę, że nie będzie wprowadzał dodatkowych dni, ani innych zmian w roku kalendarzowym[4]. Dopiero w III wieku, gdy wpływy kapłanów znacznie osłabły, Ptolemeusz III Euergetes wydał w 238 roku Dekret z Kanopos, w którym polecił co 4 lata dodawać do 360 dni nie 5, ale 6 dni. Pozwoliło to uzgodnić lata sotisowe z kalendarzowymi. Reforma miała jednak ograniczony zasięg. Ludność nadal posługiwała się starym kalendarzem boga Tota, ignorując zabiegi administracji. Kres chaosowi położył dopiero w 30 roku przed Chr. cesarz rzymski Oktawian August, wprowadzając po zdobyciu Egiptu kalendarz juliański, nazywany w Egipcie "aleksandryjskim" lub "macedońskim". Oprócz roku przestępnego Oktawian wprowadził dwukrotny początek roku: jeden zgodnie z kalendarzem rzymskim 1 stycznia, drugi 1 dnia miesiąca tot[9], który w roku reformy przypadł na 29 sierpnia i pod tą datą się utrwalił najpierw w Egipcie, a następnie w Bizancjum, gdzie po kilku stuleciach dla wygody przesunięto go na 1 września[3].

Rachuba lat[edytuj | edytuj kod]

Egipcjanie zasadniczo liczyli lata od roku rozpoczęcia panowania swoich władców. Najdawniejszy ślad oznaczania czasu według er odkryto w papirusie z Tanis z czasów faraona Ramzesa II (XIV-XIII wiek), gdzie podano datę liczoną od początku panowania króla Set Nubti z dynastii Hyksosów (XVIII-XVII wiek). Uczeni ustalili jej punkt wyjściowy na 1722 rok. Nie odegrała ona jednak istotniejszej roli w liczeniu czasu[10].

O wiele istotniejsza – zarówno dla obliczania czasu, jak i dla astronomii – była era Nabonassara liczona od rozpoczęcia panowania przez babilońskiego króla Nabonassara (748 rok przed Chr.), przy czym jej początek stanowił Nowy Rok kalendarza egipskiego (1 dzień miesiąca tot)[10]. Z uwagi na to, że rok egipski liczył 365 dni, Nowy Rok (1 tot) na początku ery wypadł 26 lutego, a wtedy, gdy posłużył się nią Klaudiusz Ptolemeusz w 160 roku po Chr., zbiegł się z 13 lipca kalendarza juliańskiego[11]. Ptolemeusz użył ery Nabonassara w opracowanym przez siebie Kanonie królów będącym zestawieniem władców babilońskich, asyryjskich, perskich, macedońskich i rzymskich, ważnym dla chronologii. Korzystał też z niej podczas swoich obserwacji. Erą Nabonassara posługiwali się astronomowie przez całe średniowiecze. Nad jej zawiłościami trudził się też Kopernik chcąc skorzystać z obserwacji Ptolemeusza[10].

Po śmierci Aleksandra Wielkiego (323 rok przed Chr.) weszła w użycie era filipińska, która swoją nazwę wzięła od imienia następcy Aleksandra, jego przyrodniego brata Filipa. Jakkolwiek Aleksander zmarł w czerwcu 323 roku, początek ery filipińskiej przypadł na 1 tot tego roku, to jest na 9 listopada 324 roku. W późniejszym okresie posługiwano się też w Egipcie erą rzymską Augusta, liczoną jednak nie od objęcia przez niego władzy, a od upadku królowej Kleopatry. Początkiem tej ery był 1 tot 30 roku przed Chr.[c][11].

Kalendarz egipski do dziś jest stosowany w Kościele koptyjskim (w Etiopii). Oparty na nim jest również kalendarz armeński, który stosowany był w astronomii do czasów Kopernika (prowadził w nim swój dziennik obserwacji).

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Zajdler używa nazw: "echet", "szomu" i "projet" (s. 27), podobnie Zwoźniak, tyle że zamiast "szomu" ma "szonu" (s. 43)
  2. U Zajdlera: tot, faofi, atyr, choiak, tybi, mechir, famenot, farmutti, pachon, payni, epifi, mesori (s. 27), u Zwoźniaka: thoth, faofi, hathyr, chojak, tybi, mechejr, famenoth, farmuthi, pachon, pauni, epeif, mesore (s. 43)
  3. Według L. Zajdlera był to 31 sierpnia (s. 67), według D. E. Duncana – 29 sierpnia (s. 38)

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Józef Wolski, Historia Powszechna, Starożytność, wyd. 2002, s.25
  2. Zdzisław Zwoźniak: Kalendarze. s. 41.
  3. 3,0 3,1 David Ewing Duncan: Historia kalendarza. s. 36.
  4. 4,0 4,1 4,2 Ludwik Zajdler: Dzieje zegara. s. 26.
  5. 5,0 5,1 5,2 Zdzisław Zwoźniak: Kalendarze. s. 42.
  6. Ludwik Zajdler: Dzieje zegara. s. 22-23.
  7. Ludwik Zajdler: Dzieje zegara. s. 24-25.
  8. Zdzisław Zwoźniak: Kalendarze. s. 43.
  9. Zdzisław Zwoźniak: Kalendarze. s. 44.
  10. 10,0 10,1 10,2 Ludwik Zajdler: Dzieje zegara. s. 66.
  11. 11,0 11,1 Ludwik Zajdler: Dzieje zegara. s. 67.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • David Ewing Duncan: Historia kalendarza. Warszawa: Fakty, 2002.
  • Ludwik Zajdler: Dzieje zegara. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1977.
  • Zdzisław Zwoźniak: Kalendarze. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1980.