Septuaginta

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Septuaginta
Pełna nazwa Septuaginta
Inne nazwy Biblia Siedemdziesięciu
Skrót(y) LXX
Kanon Prawosławny (tylko ST)
Język Grecki
Opublikowanie kompletnego przekładu III wiek p.n.e./I wiek p.n.e.
Księgi deuterokanoniczne Księga Mądrości, Mądrość Syracha, Księga Judyty, Księga Tobiasza, Księga Barucha, Pieśń trzech młodzieńców, Opowieść o Zuzannie, Opowieść o Belu i wężu, 1 Księga Machabejska, 2 Księga Machabejska
Apokryfy 3 Księga Ezdrasza, Modlitwa Manassesa, List Jeremiasza, 3 Księga Machabejska, 4 Księga Machabejska, Psalmy Salomona
Źródła przekładu hebrajski Stary Testament
Przynależność religijna Judaizm
Wersja online Septuaginta
Księga Rodzaju 1, 1-3
Ἐν ἀρχῇ ἐποίησεν ὁ θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν. ἡ δὲ γῆ ἦν ἀόρατος καὶ ἀκατασκεύαστος, καὶ σκότος ἐπάνω τῆς ἀβύσσου, καὶ πνεῦμα θεοῦ ἐπεφέρετο ἐπάνω τοῦ ὕδατος. καὶ εἶπεν ὁ θεός Γενηθήτω φῶς. καὶ ἐγένετο φῶς.

Septuaginta (łac. siedemdziesiąt; oznaczana rzymską liczbą LXX oznaczającą 70, w wydaniach krytycznych przez symbol \mathfrak{S} ) – pierwsze tłumaczenie Starego Testamentu z hebrajskiego i aramejskiego na grekę. Nazwa pochodzi od liczby tłumaczy, którzy mieli brać udział w pracach nad przekładem.

Spis treści

Historia przekładu[edytuj]

Kodeks synajski LXX z IV lub pocz. V w. – fragment Księgi Estery

Według tzw. Listu Arysteasza na zaproszenie Ptolemeusza II Filadelfa do Aleksandrii w Egipcie miało przybyć siedemdziesięciu (ewentualnie siedemdziesięciu dwóch) uczonych żydowskich, którzy po oficjalnym podjęciu na dworze rozpoczęli przekład Tory na grekę (koine). Mieli oni pracować osobno, a potem wymienić się efektami tłumaczenia i ustalić ostateczną wersję dzieła. Ukończyli translację po siedemdziesięciu dniach. Wówczas okazało się, że poszczególne teksty tłumaczenia są identyczne, co odebrano jako znak od Boga. Król, zachwycony dziełem, miał nabrać wielkiego szacunku do Biblii. Znajdowała się ona niewątpliwie wśród rękopisów w Bibliotece Aleksandryjskiej.

W rzeczywistości przekład postępował stopniowo. Za czasów Ptolemeusza II przetłumaczono najprawdopodobniej Pięcioksiąg Mojżeszowy, potem stopniowo inne księgi biblijne, wreszcie dodano teksty napisane od razu po grecku, np. Księgę Mądrości, cztery Księgi Machabejskie czy Psalmy Salomona. Nie wszystkie księgi Septuaginty weszły do kanonu, niektóre z nich funkcjonują jako apokryfy, tzn. pobożne pisma o wielkim autorytecie w starożytności, które nie posiadają jednak natchnienia biblijnego.

Recenzje[edytuj]

Zależność pomiędzy starożytnymi przekładami i recenzjami ST

Paul de Lagarde wyróżnił trzy starożytne recenzje tekstu Septuaginty: egipska (E), syryjska (S) i palestyńska (P). Dzisiaj dodaje się jeszcze czwartą - konstantynopolitańską[1]. Szereg rękopisów ma tekst mieszany.

  • hexaplarna inaczej palestyńska, reprezentowane przez rękopisy: G, M, Q; 15, 22, 38, 58, 72, 86, 88, 135, 137, 138, 139, 161, 248, 249, 250, 252, 255, 256, 258, 259, 264, 268, 273; Cod. Reg. gr. 129, 131, 132, Ars.8415, Escurial S. t. 16, Leipzig gr. 361, Zurich c. ii, Athos Vatop. 516, Pantocr. 24, Protaton. 53, Laur. g. 112. Ze starożytnych przekładów reprezentuje ten tekst: saidzki dialekt koptyjskiego, Armenian, syroheksaplarny[2].
  • recenzja Lucjana albo syryjska, reprezentowana przez: 19, 12, 36, 48, 51, 62, 82, 90, 93, 95, 108, 118, 144, 147, 153, 185, 231, 233, 245, 308; Parts Coisl. gr.184, Athens bibl. nat. 44. Przekłady: Vetus Latina, Philoxenian Syriac, gocki, ormiański (w niektórych partiach), staro-cerkiewno-słowiański. Z Ojców Kościoła posługiwali się tą recenzją: Jan Chryzostom oraz przedstawiciele szkoły antiocheńskiej[3].
  • hezychiańska albo egipska (dokonana przez Hezychiusza z Egiptu), reprezentowana przez: Q, 26, 44, 49, 68, 74, 76, 84, 87, 90, 91, 106, 107, 134, 198, 228, 238, 306. Paris suppl. gr. 609. przekłady na dialekt bohairski, przekład ormiański (w niektórych partiach). Cyryl Aleksandryjski oraz inni przedstawiciele szkoły aleksandryjskiej[4]. Reprezentują ją przekłady koptyjskie oraz etiopski[5].
  • konstantynopolitańska, bazuje na recenzji dokonanej przez Pamfila z Cezarei, reprezentowały ją Pięćdziesiąt Biblii Konstantyna przygotowane przez Euzebiusza na potrzeby Konstantynopola. Reprezentują ją dziś rękopisy: A, M, V, 29, 59, 68, 71, 82, 121 i 122[6].

Imię Boże[edytuj]

Problemem było zapisanie w języku greckim imienia Boga, gdyż alfabet grecki nie posiada spółgłoski "h". Pośród najstarszych rękopisów Septuaginty istnieją trzy sposoby pisania imienia Bożego:

  • w pierwszej wersji imię Boże pozostawiono nieprzetłumaczone i pisano je po hebrajsku. Przykładem jest Papirus Fouad 266 z I w. p.n.e.[7][a], jakkolwiek Pietersma twierdzi, że pierwotnie rękopis miał zawierać ΚΥΡΙΟΣ, ale drugi skryba wpisał tetragram.
  • w drugiej wersji imię Boże zostało oddane przez greckie litery IAΩ (IAO), przykładem jest papirus 4Q LXXLev b z I w. p.n.e. lub też zapisane skrótem (P.Oxy. VII.1007), w formie podwójnego Jod.
  • w trzeciej wersji imię Boże zostało zastąpione przez Kyrios (gr. Pan). Przykładem jest większość rękopisów, w tym wielkie kodeksy (S, A, B, C).

Najstarszy rękopis Septuaginty, Papirus Rylandsa 458 (II w. p.n.e.), w Pwt 26,17 ma uszkodzony tekst, C.H. Roberts sądził, że jest tam Kyrios, Paul Kahle natomiast, że jest tam tetragram[8]. Najmłodszym greckim manuskryptem, zawierającym tetragram jest Ambrosiano O 39 sup.. Jest to fragment Hexapli Orygenesa, przekazujący również tekst Septuaginty. Rękopis ten pochodzi z końca IX wieku, a jest przechowywany w Bibliotece Ambrozjańskiej. Większość badaczy jest zdania, że tetragram jest pierwotną formą.

Znaczenie[edytuj]

Septuaginta była największym tłumaczeniem starożytnym tekstu obcojęzycznego na grekę. Opis jej tłumaczenia (List Arysteasza) powstał kilkaset lat później od samego przekładu, niemniej oddaje rangę, którą Septuaginta cieszyła się aż do powstania chrześcijaństwa i oficjalnego sprecyzowania składu Biblii hebrajskiej. Stwierdzono wówczas, że święte mogą być tylko księgi powstałe na terenie Kanaanu (Ziemi Świętej) i w języku hebrajskim. Dzień powstania Septuaginty Żydzi określili wówczas jako najgorszy od dnia grzechu pierworodnego. Najprawdopodobniej stało się to wskutek zagrożenia ze strony chrześcijaństwa, które posługiwało się właśnie Septuagintą.

Cytaty Starego Testamentu zawarte w Nowym Testamencie w ogromnej większości pochodzą właśnie z Septuaginty. Po jej odrzuceniu przez Żydów powstało jeszcze kilka innych tłumaczeń na grekę (Symmach, Teodozjon), ale nie dorównują one rangą ani wartością naukową Septuagincie.

Z Septuaginty dokonano pierwszych przekładu na dialekty języka koptyjskiego. Przekłady starosyryjskie i starołacińskie dokonane zostały z LXX. Zauważalny jest wpływ LXX na Wulgatę, a zwłaszcza na Peszittę[9][10].

Rękopisy[edytuj]

Septuaginta przetrwała do naszych czasów w trzech recenzjach: Hezychiańska, Lucjańska oraz Orygenesowska Hexapla.

  • Grupa papirusów A. Chester Beatty’ego, dziewięć z nich stanowi ST, trzy – NT.
  • Codex Synaiticus (S), 129 kart, zaw. grecki tekst całej Biblii oraz List Pseudo-Barnaby i Pasterz Hermasa; brakuje Rdz 1, 1 – 46, 28; Ps 105, 27 – 137, 6; pochodzi z IV wieku, przechowywany w British Museum.
  • Codex Vaticanus (B), liczy dziś 634 karty, zawiera grecki tekst Pisma Świętego od Rdz 46, 28 do Hbr 9, 14 (zewnętrzne karty zaginęły); pochodzi z IV wieku; ok. roku 1000 poprawiono wyblakłe litery; przechowywany w Rom. Bibl. Vat. Księgi Machabejskie i Psalmy Salomona zostały opuszczone.
  • Codex Alexandrinus (A), zawiera 773 karty, z kompletnym tekstem całej greckiej Biblii (według katolickiego kanonu) – opuszcza jedynie pięć fragmentów – oraz 3 i 4 Machabejska, Ody Salomona, Ps 151 i dwa Listy Klemensa; pochodzi z V wieku; przechowywany w British Museum.
  • Codex Ephraemi Syri rescriptus (C), fragmenty Hi; Prz; Kzn; Pnp; Mdr; Syr; NT.
  • Codex Freer (WI), V wiek, Pwt 5, 16 – 16, 18; Jz 3, 3 – 4, 10.
  • Codex Marchalianus (Q), VII wiek, zawiera proroków.
  • Wiedeńska Genesis (L), V/VI wiek, Księga Rodzaju z lukami.

Przekłady[edytuj]

W I tysiącleciu przetłumaczono z Septuaginty na starołacińskie przekłady Italę i Afrę, przekłady na dialekty koptyjskie (saidzki, achmimicki, bohairski), niektóre z przekładów syryjskich, na język etiopski, arabski, gocki, ormiański, gruziński i staro-cerkiewno-słowiański[11][12]. Niektóre partie Wulgaty w Starym Testamencie zostały częściowo oparte o Septuagintę w recenzji hexaplarnej.

Najbardziej znane tłumaczenia na języki nowożytne:

  • W 1808 roku Charles Thomson przełożył Septuagintę na język angielski[13]. Jego przekład został zrewidowany w 1954 roku przez C. A. Muses.
  • Najpopularniejszym angielskim przekładem jest tłumaczenie dokonane przez Sir Lancelot C. L. Brentona w 1851 roku[13]. Swój przekład oparł o Kodeks Watykański. W 2008 roku Stauros Ministries wydało The Apostles' Bible jako rewizję przekładu Brentona.
  • Oxford University Press opublikowało A New English Translation of the Septuagint and the Other Greek Translations Traditionally Included Under that Title (NETS)[14]. Tłumaczenia podjęło się środowisko akademickie The International Organization for Septuagint and Cognate Studies (IOSCS), które posłużyło się wydaniem krytycznym greckiego tekstu Septuaginty.
  • Na 2013 rok Oficyna Wydawnicza VOCATIO zapowiedziała[15] wydanie Septuaginty w języku polskim. Tłumaczenia podjął się ks. prof. dr hab. Remigiusz Popowski SDB.

Zobacz też[edytuj]

Uwagi

  1. ↑ Inne rękopisy reprezentujące ten sposób zapisu to: 8HevXII a (LXXVTS 10a), 8HevXII b (LXXVTS 10b) i Se2grXII (LXXIEJ 12) znad Morza Martwego czy P.Oxy.VII.3522 i P.Oxy. LXXVII.5101 z Oksyrynchos.

Przypisy

  1. ↑ John William Wevers: The Future of Septuagint Textual Studies. W: Scot McKendrick, Orlaith A. O'Sullivan: The Bible as Book: the Transmission of the Greek Text. London: British Library, 2003, s. 214-215. ISBN 978-1584560821.
  2. ↑ Henry Barclay Swete, An Introduction to the Old Testament in Greek Additional Notes, s. 973.
  3. ↑ Henry Barclay Swete, An Introduction to the Old Testament in Greek Additional Notes, s. 974-975.
  4. ↑ Henry Barclay Swete, An Introduction to the Old Testament in Greek Additional Notes, ss. 976-977.
  5. ↑ John William Wevers, s. 214.
  6. ↑ John William Wevers: The Future of Septuagint Textual Studies. W: Scot McKendrick, Orlaith A. O'Sullivan: The Bible as Book: the Transmission of the Greek Text. London: British Library, 2003, s. 215. ISBN 978-1584560821.
  7. ↑ Ernst Würthwein, The text of the Old Testament: an introduction to the Biblia Hebraica, p. 190.
  8. ↑ The Septuagint and Modern Study, Sidney Jellicoe, 1968, str. 271-272
  9. ↑ W. Emery Barnes, On the Influence of Septuagint on the Peshitta, JTS 1901, str. 186-197.
  10. ↑ Andreas Juckel, Septuaginta and Peshitta Jacob of Edessa quoting the Old Testament in Ms BL Add 17134 JOURNAL OF SYRIAC STUDIES
  11. ↑ Henry B. Swete, An Introduction to the Old Testament in Greek, Cambridge 1902, ss. 87-121.
  12. ↑ Ernst Würthwein: Der Text des Alten Testaments. Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 1989, s. 102-115. ISBN 3-438-06006-x.
  13. ↑ 13,0 13,1 The International Organization for Septuagint and Cognate Studies - Brenton's Translation of the Septuagint
  14. ↑ New English Translation of the Septuagint - About
  15. ↑ Vocatio Zapowiedzi - Septuaginta

Literatura[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]

Źródło „http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Septuaginta&oldid=36810999”