Kretoszczur

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Kretoszczur
Georychus capensis[1]
(Pallas, 1778)
Okres istnienia: plejstocenholocen
Kretoszczur sfotografowany na terenie Uniwersytetu Kapsztadzkiego, RPA
Kretoszczur sfotografowany na terenie Uniwersytetu Kapsztadzkiego, RPA
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Nadgromada żuchwowce
Gromada ssaki
Infragromada łożyskowce
Rząd gryzonie
Podrząd Hystricomorpha
Infrarząd Hystricognathi
(bez rangi) Phiomorpha
Rodzina kretoszczury
Podrodzina Bathyerginae
Rodzaj Georychus
Illiger, 1811
Gatunek kretoszczur
Synonimy
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[4]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Systematyka Systematyka w Wikispecies
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Kretoszczur[5][6] (Georychus capensis) – gatunek afrykańskiego gryzonia z monotypowego współcześnie rodzaju Georychus i rodziny kretoszczurów. Zamieszkuje sawanny i tereny zalesione w pasach nadbrzeżnych Prowincji Przylądkowej Zachodniej i Prowincji Przylądkowej Wschodniej Republiki Południowej Afryki[2][6], o sumie rocznych opadów ponad 500 mm. Wiedzie życie samotnicze pod powierzchnią ziemi[7].

Historia odkrycia i badań[edytuj | edytuj kod]

Kretoszczur na rycinie Carla Thunberga (Voyages de C.P. Thunberg, au Japon, 1796)

W 1778 roku Peter Simon Pallas opublikował pracę Novae species quadrupedum e glirium ordine: cum illustrationibus variis complurium ex hoc ordine animalium[8]. Opisał w niej – jako pierwszy – nowy gatunek południowoafrykańskiego gryzonia, dla którego przyjął nazwę Mus capensis i wskazał typową lokalizację – Przylądek Dobrej Nadziei[9]. Jednocześnie jako pierwszy opisał zwierzę z rodziny kretoszczurów (Bathyergidae)[7]. Dokładniejszy opis gatunku w pracy Histoire naturelle, générale et particulière przedstawił Georges-Louis de Buffona (1782). Siedlisko kretoszczura opisał w 1785 roku Anders Erikson Sparrman. Carl Peter Thunberg opisał gatunek w 1795 roku używając oznaczenia Marmota capensis. Dopiero w 1811 roku Illiger zaproponował wyodrębnienie nowego rodzaju z nazwą Georychus, jednak Frédéric Cuvier nadal używał pierwotnej nazwy rodzajowej określając kretoszczura jako Mus buffoni[10]. Późniejsi autorzy podawali inne nazwy: Fossor leucops (Lichtenstein, 1884) czy Bathyergus capensis (Smuts, Waterhouse), aż Andrew Smith (1826) użył ostatecznej nazwy Georychus capensis, a po nim nazwę zaakceptowali inni zoolodzy[9]. Obszerniejszy opis gatunku („Notes on Georychus and its Allies”) wyszedł spod pióra Oldfielda Thomasa w 1917 roku[11]. Do połowy XX wieku G. capensis niezmiennie był opisywany przez naukowców jako takson monotypowy[9].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Kwestia ewentualnego podziału systematycznego w obrębie gatunku była przez zoologów rozważana[9]. Austin Roberts w obszernej publikacji Ssaki Afryki (1951) uznał istnienie trzech podgatunków kretoszczura: G. capensis capensis, G. capensis canescens oraz G. capensis yatesi[12]. W 1975 Gerrit de Graaff w The Mammals of the Southern African Sub-region uznał jednak, że Georychus jest taksonem monotypowym[13]. Późniejsi badacze zauważyli, że wyniki badań filogenetycznych z wykorzystaniem mitochondrialnego genu cytochromu b oraz porównanie różnic częstotliwości allozymów wskazują na wyraźne różnice genetyczne między populacjami żyjącymi w dwóch głównych rejonach (Kapsztad oraz południowa część KwaZulu-Natal i rejon Wakkerstroom na północy RPA), co może być przesłanką do ustalenia podziału systematycznego w obrębie rodzaju[14][15][7]. Rodzaj Georychus jest jednak nadal traktowany jako monotypowy[2][16].

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

Nazwa rodzajowa Georychus jest aluzją do podziemnego trybu życia i drążenia korytarzy. Epitet gatunkowy capensis nawiązuje do pierwotnej lokalizacji, w której kretoszczur został odkryty[2]. „Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich” (1894) Erazma Majewskiego podaje dla rodzaju Georychus polską nazwę „kretomysz”[17].

Genetyka[edytuj | edytuj kod]

Kariotyp G. capensis tworzą 54 pary chromosomów[15].

Budowa ciała[edytuj | edytuj kod]

Kretoszczur na rycinie amerykańskiego leksykonu z 1911 roku

Kretoszczur jest gryzoniem o średniej wielkości, o cylindrycznej budowie ciała, z dość krótkimi, lecz grubymi kończynami. Sierść jest gruba, wełnista, wybarwiona na rudo, rudobrązowo[2][11] lub żółtawo[6]. Kończyny pokrywa biały włos. Stopy są duże, od spodu pokryte grubą skórą. W części brzusznej ubarwienie jest srebrzyste. Ogon określa się jako krótki, różowy, pokryty grubym, sztywnym, białym włosem. Głowa jest duża, z sierścią czarną lub ciemnorudą i z charakterystycznymi plamami[2]: biały pierścień wokół uszu, czarne policzki, biały nos[18] i jasne obwódki wokół małych oczu[2]. W efekcie przystosowania gatunku do życia pod powierzchnią ziemi kretoszczur ma zredukowane uszy (brak małżowin)[6], oczy i ogon. Z kolei, jak na zwierzę kopiące tunele, pazury ma stosunkowo słabo rozwinięte[9][19]. Sztywna i szorstka sierść wokół ust pozwala na chronienie jamy ustnej przed nadmiernymi zanieczyszczeniami ziemią. Wibryssy dość krótkie – 1–2 cm[2].

Dymorfizm płciowy nie jest widoczny. Prącie i jądra samców są schowane. Samice mają trzy pary sutek – 2 piersiowe i 1 pachwinową[2].

Wymiary anatomiczne
(Nigel C. Bennett, Sarita Maree, Chris G. Faulkes, 2006)[2]
Część ciała wymiar średni
samce
odchylenie (+/-)
wymiarów samców
n
(samce)
wymiar średni
samice
odchylenie (+/-)
wymiarów samic
n
(samice)
tułów z głową 158,3 mm 73,3 mm 51 156,2 mm 25,0 mm 38
ogon 20,6 mm 2,5 mm 52 20,5 mm 3,2 mm 38
tylne łapy 28,1 mm 3,0 mm 52 27,6 mm 3,3 mm 38
czaszka (najdłuższy wymiar) 43,6 mm 5,8 mm 49 44,4 mm 7,4 mm 34
żuchwa 36,0 mm 5,3 mm 50 35,6 mm 6,4 mm 38
masa ciała 181,8 g 73,3 g 51 180,0 g 52,3 g 37

Uzębienie[edytuj | edytuj kod]

Wzór zębowy I C P M
20 = 1 0 1 3
1 0 1 3

Zęby kretoszczura są białe, rosną przez całe życie zwierzęcia[2]. Mocne siekacze znacznie wystają[6]. Na wolności podlegają ścieraniu podczas jedzenia oraz kopania tuneli[2]. Podczas budowy tuneli kretoszczur kruszy ziemię przed sobą za pomocą siekaczy, zaś kończyny służą głównie do usuwania skruszonej gleby[19].

Fizjologia[edytuj | edytuj kod]

Kretoszczur jest zwierzęciem stałocieplnym. Nie pije wody, ale zaspokaja swoje zapotrzebowanie poprzez pozyskiwanie jej ze zjadanych roślin ziemnopączkowych oraz powierzchniowych części innych roślin. Przemiana materii podstawowa kretoszczura wynosi 0,59 ml O2g-1h-1[2].

Tryb życia[edytuj | edytuj kod]

Kretoszczur wiedzie życie pod ziemią, prawie nie opuszczając systemu swoich nor[6]. Funkcjonowanie w podziemnym środowisku labiryntów wykształciło – istotną dla możliwości przetrwania – umiejętność uczenia się i zapamiętywania przestrzennego. Przemieszczanie się w norach wymaga znacznego wydatku energetycznego[20].

G. capensis jest silnie terytorialnym samotnikiem, ksenofobicznie i agresywnie nastawionym do przedstawicieli swojego gatunku. Poszczególne osobniki ostrzegają się wzajemnie o lokalizacji swoich tuneli tupiąc tylnymi kończynami w ściany tuneli. Grunt przenosi drgania i pozwala na dostarczanie komunikatów do sąsiednich nor. Mimo więc tego, że poszczególne odgałęzienia nory mogą się znacznie zbliżać do korytarzy sąsiada, to nie łączą się ze sobą, bowiem obie strony starają się tego uniknąć. Agresywne nastawienie do pobratymców jest na krótko zawieszane w porze godów. Wówczas tupanie tylnymi kończynami zyskuje funkcję informowania sąsiedztwa o płci i gotowości do zalotów[21].

Cykl życiowy[edytuj | edytuj kod]

Sezon rozrodczy kretoszczura przypada na deszczowy, zimowy i zimowo-wiosenny okres od sierpnia do grudnia[22]. W tym czasie samica może urodzić dwa mioty. Gody zaczynają się od przyzywania przez samotników partnerów tupaniem tylnych kończyn w podłoże[23]. Tupią przedstawiciele obu płci, ale z różną częstotliwością[24]. Samce tupią przez około 2 minuty – pojedyncze uderzenie trwa 0,035 sekundy – zaś samice bębnią nieco wolniej – w ich przypadku około 0,05 s[2]. Sygnał tego bębnienia jest słyszalny pod ziemią, która dobrze przenosi tego typu dźwięki[23], ale słychać je także nad powierzchnią ziemi – w promieniu około 10 m[2]. Tupanie samców zdaje się być impulsem wyzwalającym czas zalotów. Naukowcy wykazali, że już początkowej fazie tupania kretoszczurów hodowanych w niewoli towarzyszył wzrost stężenia testosteronu w ich moczu, a także powiększenie jąder i dodatkowych gruczołów rozrodczych[23]. Owulacja jest u samic kretoszczura indukowana obecnością samca[21][25]. Sama kopulacja składa się z szeregu krótkotrwałych zbliżeń[2].

Po okresie godowym układ rozrodczy przechodzi w stan spoczynku. U samic nie pojawia się już owulacja. U samców rozmiar jąder zmniejsza się, a produkcja plemników zostaje znacznie zredukowana lub wyłączona. Zmniejszeniu ulega wydzielanie hormonów sterydowych[21].

Ciąża trwa około 44 dni[23] (lub 44–48 dni[2]). Na świat przychodzi od 3 do maksimum 10 młodych (średnio około 6)[23]. Proporcja płci w miocie wynosi 2:1 na rzecz samców. W czasie ciąży masa ciała samicy wzrasta o około 39%. Młode po narodzeniu mają około 3-4 cm długości przy masie ciała 5-12 g. Rodzą się ślepe, nagie i są w pełni zależne od opieki matki. Sierść pojawia się po upływie tygodnia, a oczy otwierają się po 9 dniach od narodzin. Młode pierwsze stałe pokarmy spożywają w wieku około 17 dni. Wzrost masy ciała młodych w ciągu pierwszych 80 dni życia wynosi 1,23 g na dzień. Po około 35 dniach między rodzeństwem zaczynają się agresywne interakcje. Opieka matki kończy się po osiągnięciu przez nie wieku około 50[2] lub 60 dni. Wówczas młode opuszczają gniazdo. Do tego czasu masa ich ciała wzrasta wykładniczo[23]. Dojrzałość płciową kretoszczury uzyskują po upływie 1,5 roku. Dożywają około 5 lat[7].

Struktura społeczna[edytuj | edytuj kod]

Rodzina Bathyergidae (kretoszczury) grupuje kilka gatunków o eusocjalnej formie społecznej: Heterocephalus glaber, Cryptomys hottentotus, czy Cryptomys damarensis. Kretoszczur wiedzie jednak silnie terytorialne i samotnicze życie. Jest agresywny w stosunku do swoich krewnych[7].

Rozmieszczenie geograficzne[edytuj | edytuj kod]

Kretoszczur występuje w Afryce Południowej. Główna populacja zajmuje tereny na Półwyspie Przylądkowym w Prowincji Przylądkowej Zachodniej po Kapsztad i Port Elizabeth na wschodzie (w Prowincji Przylądkowej Wschodniej) oraz po Citrusdal i Niewoudtville na północy. Izolowane populacje występują w okolicy miast: Belfast (eMakhazeni), Ermelo i Wakkerstroom w prowincji Mpumalanga, a także w prowincji KwaZulu-Natal, na terenach przy granicy z Lesotho[7].

Kopalne ślady występowania gatunku[edytuj | edytuj kod]

Najstarsze kopane ślady zwierząt przypominających współczesne Georychus zostały odkryte w RPA na stanowisku archeologicznym Swartkrans, zlokalizowanym na zachód od Sterkfontein w prowincji Gauteng niedaleko miasta Krugersdorp. Paleontolodzy ocenili wiek skamielin na plejstocen[26]. Kopalne ślady kretoszczurów datowane na środkowy plejstocen odkryto także w Elandsfontein w Prowincji Przylądkowej Zachodniej[27].

Ekologia[edytuj | edytuj kod]

Kretoszczur jest roślinożercą[2]. Żywi się korzeniami bulwiastymi, bulwami, kłączami i cebulkami[2][6][28], w niewielkim zakresie trawami, kwiatami terofitów[7] lub innymi nadziemnymi częściami roślin. Pokarmy zdobywa na powierzchni, znosi do nory i tam je spożywa, ale większe cebulki lub bulwy, których transport byłby uciążliwy lub niemożliwy, zjada na powierzchni[7].

W skład menu wchodzą głównie geofity: hiacyntowateAlbuca i Lachenalia oraz śniedekkosaćcowateHomeria, Micranthus i Romulea – oraz szczawikowate[2]. Kretoszczur gromadzi zapasy pokarmu[6]. Potrafi zmagazynować nawet około 5000 elementów pożywienia, które wykorzystuje w okresach wychowywania młodych przez samicę oraz w porach, kiedy zdobycie pokarmu jest utrudnione. Część spożywanych geofitów zawiera glikozydy nasercowe, ale dla kretoszczurów nie są one toksyczne[2].

Kretoszczur pada ofiarą wielu wrogów. Pod ziemią poluje na niego kobra przylądkowa, która wdziera się do tuneli. Węże Pseudaspis cana z rodziny połozowatych czekają na kretoszczury na powierzchni, gdy podczas budowy tuneli, spulchniania gruntu i wyrzucania ziemi z kopców stają się łatwym celem. Na powierzchni czyhają na nie także sowy, czapla siwa, mangusta egipska (Herpestes ichneumon) i Galerella pulverulenta oraz szakal czaprakowy[2].

Na kretoszczurach pasożytują tasiemce Echinococcous, nicienie Trichurus, roztocza (Haemolaelaps capensis, H. cryptomius, H. lawrencei, Listrophoroides zumpti i kleszcze Ixodes alluaudi) oraz pchły. Kretoszczury żyjące na wolności mogą być nosicielami dżumy[2].

Kretoszczur uznawany jest za szkodnika – wyrządza szkody w uprawach[6].

Roślinność fynbosu

Siedlisko[edytuj | edytuj kod]

Kretoszczur zamieszkuje sawanny, formacje fynbos, nadmorskie i górskie tereny zalesione[29] w pasach nadbrzeżnych Prowincji Przylądkowej Zachodniej i Prowincji Przylądkowej Wschodniej Republiki Południowej Afryki[2][6], charakteryzujące się umiarkowaną temperaturą (25 °C), ze średnią roczną opadów 500-800 mm, o glebach gliniastych, piaszczystych lub osadowych. Nie zamieszkuje wydm czy piaszczystych plaż, ale chętnie zasiedla aluwia[7].

Kretoszczury spędzają całe życie pod ziemią, niemal w całkowitej izolacji od świata zewnętrznego. Przedstawiciele rodziny kretoszczurów z zasady nie opuszczają swoich nor, jednak G. capensis sporadycznie może wyjść na powierzchnię na czas żerowania lub w poszukiwaniu nowego siedliska[7]. Kretoszczury tworzą pod ziemią rozbudowany system tuneli, który może osiągać długość 50-130 m. Prace budowlane są zazwyczaj prowadzone po opadach, gdy gleba staje się łatwiejsza do kopania[2]. Do drążenia gleby służą kretoszczurowi silne, wystające siekacze. Natomiast zarówno przednie, jak i tylne łapy służą jedynie do przesuwania urobku za siebie[7]. Podczas kopania tuneli kretoszczur spulchnia miejscowo ziemię i podnosi powierzchnię terenu o wymiar równy średnicy tunelu, tj. około 10 cm[2]. W systemie budowli mieści się wyposażona w wiele wejść komora gniazdowa oraz zlokalizowana w jej pobliżu spiżarnia. Komora pełniąca funkcję ubikacji jest zwykle wybudowana w oddaleniu od gniazda i wiedzie do niej pojedyncze wejście[7]. W spiżarni kretoszczur gromadzi zapasy – głównie geofity zebrane w fazie kiełkowania. Ze względu na rozległość budowli system nor jest całkowicie niezależny od warunków na powierzchni. W norze jest mało tlenu. Panuje tam wysoka wilgotność i umiarkowana temperatura (około 12 °C w zimie i 26 °C w lecie). Na powierzchnię kretoszczury wychodzą po zmroku. W skalistych terenach górskich kretoszczury częściej opuszczają nory niż na nizinach[2].

Hodowla[edytuj | edytuj kod]

Hodowla kretoszczurów jest możliwa. Temperatura otoczenia powinna wynosić 25–27 °C przy wilgotności względnej rzędu 50–60% i zapewnieniu oświetlenia czerwonym światłem. Ze względu na samotniczy tryb życia gryzonie te powinny być hodowane pojedynczo, z systemem tuneli zawierającym części pełniące funkcje spiżarni i ubikacji. Podczas sprzątania nie powinno się całkowicie likwidować zapachu ubikacji. Do budowy gniazda można użyć ręczników papierowych, pożywienie stanowią marchew, jabłka, kukurydza i słodkie ziemniaki. Pokarm powinien być podawany codziennie, by nie tracił wilgotności. Kretoszczurowi nie należy podawać wody – podobnie jak na wolności winien ją pobierać z wilgotnego pokarmu[2].

Park Narodowy West Coast – laguna Langeban

Zagrożenia i ochrona[edytuj | edytuj kod]

Kretoszczur jest wymieniany w Czerwonej Księdze Gatunków Zagrożonych jako gatunek najmniejszej troski[4], jednak populacja w prowincji KwaZulu-Natal oznaczana jest jako krytycznie zagrożona (CR)[3]. G. capensis jest chroniony w kilku południowoafrykańskich rezerwatach przyrody. Na wybrzeżu Oceanu Atlantyckiego w Prowincji Przylądkowej Zachodniej kretoszczury zamieszkują na terenie Parku Narodowego West Coast. Obszary chronione zlokalizowane są także w okolicy Kamiesberg i Mgeni[2].

Przypisy

  1. Georychus capensis w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)
  2. 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 2,13 2,14 2,15 2,16 2,17 2,18 2,19 2,20 2,21 2,22 2,23 2,24 2,25 2,26 2,27 2,28 2,29 2,30 2,31 2,32 2,33 2,34 Nigel C. Bennett, Sarita Maree, Chris G. Faulkes. Georychus capensis. „Mammalian Species”. 799, s. 1-4, 2006. American Society of Mammalogists (ang.). 
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 Wilson Don E. & Reeder DeeAnn M. (red.) Georychus capensis. w: Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3.) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. (ang.) [dostęp 20 czerwca 2013]
  4. 4,0 4,1 4,2 Georychus capensis. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.)
  5. 5,0 5,1 Zygmunt Kraczkiewicz: SSAKI. Wrocław: Polskie Towarzystwo Zoologiczne - Komisja Nazewnictwa Zwierząt Kręgowych, 1968, s. 81, seria: Polskie nazewnictwo zoologiczne.
  6. 6,00 6,01 6,02 6,03 6,04 6,05 6,06 6,07 6,08 6,09 6,10 Kazimierz Kowalski (redaktor naukowy), Adam Krzanowski, Henryk Kubiak, G. Rzebik-Kowalska, L. Sych: Mały słownik zoologiczny: Ssaki. Wyd. IV. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1991. ISBN 83-214-0637-8.
  7. 7,00 7,01 7,02 7,03 7,04 7,05 7,06 7,07 7,08 7,09 7,10 7,11 7,12 Nigel C. Bennett, Chris G. Faulkes: African mole-rats: ecology and eusociality. Cambridge, Wielka Brytania: Cambridge University Press, 2000. ISBN 0521771994.
  8. 8,0 8,1 Peter Simon Pallas: Novae species quadrupedum e glirium ordine : cum illustrationibus variis complurium ex hoc ordine animalium. Erlangae: W. Waltheri, 1778.
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 9,5 Gerrit De Graaff: A systematic revision of the Bathyergidae (Rodentia) of Southern Africa. Pretoria: University of Pretoria, 1965-11-01, s. http://upetd.up.ac.za/thesis/available/etd-01172008-105405/,+seria:+Doctoral Thesis.
  10. 10,0 10,1 Frédéric Cuvier. Observations sur les Rongeurs du Cap de Bonne-Esperance, classes dans les genres Bathyergues, Orycteres, Georiques. „Annals des Sciences Naturelles, Zoologie”. 1, s. 193–198, 1834 (fr.). 
  11. 11,0 11,1 11,2 Oldfield Thomas. Notes on Georychus and its Allies. By Oldfield Thomas. (Published by permission of the Trustees of the British Museum. „The Annals and magazine of natural history; zoology, botany, and geology being a continuation of the Annals combined with Loudon and Charlesworth's Magazine of Natural History”. 8 (20), 1917 (ang.). 
  12. 12,0 12,1 Austin Roberts: The mammals of South Africa. Johannesburg: Trustees of "The mammals of South Africa" book fund, 1951.
  13. 13,0 13,1 Gerrit de Graaff: Family Bathyergidae. Waszyngton: Smithsonian Institution Press, 1975, seria: The mammals of Africa: An identification manual (J. Meester, H. W. Setzer, eds.).
  14. 14,0 14,1 Nevo, E., R. Ben-Shlomo, A. Beiles, J. U. M. Jarvis, G. C. Hickman. Allozyme differentiation and systematics of the endemic subterranean mole rats of South Africa. „Biochemical Systematics and Ecology”. 15, s. 489-502, 1987. Elsevier. ISSN 0305-1978 (ang.). 
  15. 15,0 15,1 15,2 G.N. Bronner. New distribution records for four mammal species, with notes on their taxonomy and ecology. „Koedoe - African Protected Area Conservation and Science”. 33 (2), s. 1-7, 1990. doi:10.4102/koedoe.v33i2.435. ISSN 0075-6458 (ang.). 
  16. 16,0 16,1 C.M. Ingram, H. Burda. Molecular phylogenetics and taxonomy of the African mole-rats, genus Cryptomys and the new genus Coetomys Gray, 1864. „Molecular Phylogenetics and Evolution”. 31, s. 997–1014, 2004. Elsevier Science. ISSN 1095-9513 (ang.). 
  17. 17,0 17,1 Erazm Majewski: Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich: zawierający ludowe oraz naukowe nazwy i synonimy polskie, używane dla zwierząt i roślin od XV-go wieku aż do chwili obecnej, źródłowo zebrane i zestawione z synonimami naukowemi łacińskiemi w podwójnym porządku alfabetycznym i pomnożone porównawczym materyałem, zaczerpniętym z innych języków słowiańskich, Tom 2. Warszawa: Nakładem Autora; Skład Główny w Warszawie w księgarni E. Wendego i S-ki, 1894.
  18. 18,0 18,1 Spartaco Gippoliti, Giovanni Amori. A new species of mole-rat (Rodentia, Bathyergidae) from the Horn of Africa. „Zootaxa”. 2918, s. 39–46, 2011. Magnolia Press. ISSN 1175-5334 (ang.). 
  19. 19,0 19,1 19,2 O. J. Reichman, J. U. M. Jarvis. The Influence of Three Sympatric Species of Fossorial Mole-Rats (Bathyergidae) on Vegetation. „Journal of Mammalogy”. 70 (4), s. 763-771, 1989. American Society of Mammalogists (ang.). 
  20. 20,0 20,1 Marna S. Costanzo, Nigel C. Bennett. Spatial learning and memory in African mole-rats: The role of sociality and sex. „Physiology & Behavior”. 96 (1), s. 128–134, 2009. doi:dx.doi.org/10.1016/j.physbeh.2008.09.008. ISSN 0031-9384 (ang.). 
  21. 21,0 21,1 21,2 21,3 Nigel C. Bennett, Maria Kathleen Oosthuizen. Seasonal variation in gonadal steroids of males and females in the Cape mole-rat (Georychus capensis): the potential for opportunistic breeding. „African Zoology”. 44 (1), 2009. ISSN 2224-073X (ang.). 
  22. 22,0 22,1 Maria Kathleen Oosthuizen. The reproductive biology of the solitary Cape mole-rat, Georychus capensis and the social Natal mole-rat, Cryptomys hottentotus natalensis (Rodentia: Bathyergidae).. „Submitted in partial fulfillment of the requirements for the degree of Doctor of zoology in the faculty of natural and agricultural science University of Pretoria”. University of Pretoria (ang.). 
  23. 23,0 23,1 23,2 23,3 23,4 23,5 23,6 Nigel C. Bennett, Jenny U. M. Jarvis. The reproductive biology of the Cape mole-rat, Georychus capensis (Rodentia, Bathyergidae). „Journal of Zoology”. 214 (1), s. 95–106, styczeń 1988. doi:10.1111/j.1469-7998.1988.tb04989.x. ISSN 1469-7998 (ang.). 
  24. 24,0 24,1 Peter M. Narins, O. J. Reichman. Seismic signal transmission between burrows of the Cape mole-rat, Georychus capensis. „Journal of Comparative Physiology A”. 170 (1), s. 13-21, 1992. Springer-Verlag. doi:10.1007/BF00190397. ISSN 1432-1351 (ang.). 
  25. 25,0 25,1 James H. d. T. van Sandwyk, Nigel C. Bennett. Do solitary, seismic signalling Cape mole-rats (Georychus capensis) demonstrate spontaneous or induced ovulation?. „Journal of Zoology”. 267 (1), s. 75–80, wrzesień 2005. doi:10.1017/S0952836905007302. ISSN 1469-7998 (ang.). 
  26. 26,0 26,1 Justin D. Yeakel, Nigel C. Bennett, Paul L. Koch, Nathaniel J. Dominy. The isotopic ecology of African mole rats informs hypotheses on the evolution of human diet. „Procedings of the Royal Society B”. 274, s. 1723–1730, 2007. Royal Society Publishing. doi:10.1098/rspb.2007.0330. ISSN 1471-2954 (ang.). 
  27. 27,0 27,1 Q. B. Hendey. Quaternary Vertebrate Fossil Sites in the South-Western Cape Province. „The South African Archaeological Bulletin”. 24 (95/96). South African Archaeological Society. 
  28. 28,0 28,1 Gillian N. Robb, Stephan Woodborne. Subterranean Sympatry: An Investigation into Diet Using Stable Isotope Analysis. „PLOS ONE”. 7 (11), 2012. doi:10.1371/journal.pone.0048572 (ang.). 
  29. 29,0 29,1 A. Barrie Low: Vegetation of South Africa, Lesotho and Swaziland. Pretoria: Department of Environmental Affairs and Tourism, 1998.