Kultura minojska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Coat of arms of Greece

Artykuł z serii Historia Grecji
Historia Grecji

Epoka brązu
Kultura minojska
Kultura mykeńska
Kultura cykladzka
Starożytna Grecja
Wieki ciemne
Okres archaiczny
Okres klasyczny
Epoka hellenistyczna
Sztuka starożytnej Grecji
Cesarstwo rzymskie
Cesarstwo Bizantyńskie
Imperium osmańskie

Ruiny pałacu w Knossos
Makieta ruin pałacu w Malli
obszar wpływów kultury minojskiej

Kultura minojska, kultura kreteńska – jedna z najstarszych cywilizacji epoki brązu w obszarze Morza Śródziemnego. Odkryta i poznana dokładniej dopiero na początku XX wieku dzięki pracom wykopaliskowym prowadzonym przez archeologa Arthura Evansa w Knossos[1]. Zaczęła kształtować się około 3000 r. p.n.e. na wyspie Krecie, szczyt rozwoju osiągnęła w tzw. okresie młodszych pałaców (ok. 1675-1450 p.n.e.[2])[3]. Minojczycy prowadzili handel z wyspami Morza Egejskiego, Grecją kontynentalną oraz z lepiej rozwiniętymi cywilizacjami Bliskiego Wschodu, które stały się także źródłem technologii, inspiracji w sztuce i rzemiośle[4][2][5]. Minojskie miasta skupione były wokół wielkich pałaców (największe znaleziono w Knossos, Fajstos, Mallii), które były nie tylko siedzibą władcy, ale też centrum wytwórczym, magazynem, ośrodkiem kultu[6][1]. Kreteńczycy posługiwali się kilkoma rodzajami pisma m.in. nierozszyfrowanym do dzisiaj pismem linearnym A, które stało się później podstawą dla stworzonego przez Mykeńczyków pisma linearnego B[7][8]. Kryzys cywilizacji minojskiej zapoczątkowały katastrofy naturalne XVI wieku p.n.e. - trzesięnie ziemi i wybuch wulkanu na wyspie Thira (koniec XVI wieku p.n.e. lub ok. 1645/1628 p.n.e.[9])[10]. Osłabiona wyspa padła ofiarą najazdu Mykeńczyków około 1450 r. p.n.e., którzy zniszczyli większość pałaców[1][11].

Do najważniejszych zabytków zalicza się pałac w Knossos (zwany też pałacem Minosa), związany z mitem o Minotaurze, pochodzący z okresu 2000-1570 p.n.e. Pałac pozbawiony jest fortyfikacji, co by wskazywało na okres względnego pokoju, a także na hegemonię tej kultury w tym rejonie.

Chronologia[edytuj | edytuj kod]

Chronologia dziejów cywilizacji minojskiej oparta jest o badania archeologiczne ceramiki. Podstawowy system został stworzony przez Arthura Evansa i rozwinięty później przez innych badaczy, jego podobne wersje stosowane są także dla innych cywilizacji kultury egejskiej. Zakłada on podział dziejów cywilizacji Krety w epoce brązu na trzy okresy: wczesnominojski, średniominojski i późnominojski (od angielskich skrótów oznaczanych EM, MM i LM). Okresy te podzielono w wyniku dalszych badań na mniejsze jednostki. Datowanie zależne jest od tego czy przyjmiemy chronologię niską lub wysoką (rozbieżności pomiędzy chronologiami dotyczą wątpliwości, co do daty wybuchu wulkanu na Thirze). Poniżej podano daty (wraz z podokresami) dla chronologii niskiej (wysoka w nawiasach):[12]

  • Okres starominojski (EM): ok. 3100 (3500)-2000 p.n.e.
EM I EM IIA EM IIB EM III
3100-2650 2650-2400 2400-2150 2150-2000
  • Okres średniominojski (MM): ok. 2000-1600 (1700) p.n.e.
MM IA MM IB MM II[13] MM IIIA MM IIIB
2000-1925 1925-1850/1675 1850-1675 1675-1630 1630-1600
  • Okres późnominojski (LM): ok. 1600 (1700)-1100 p.n.e.
LM IA LM IB LM II LM IIIA1 LM IIIA2 LM IIIB1 LM IIIB2 LM IIIC
1600-1500 1500-1450 1450-1400 1400-1365 1365-1330 1330-1225 1225-1220 1200-1100

Do celów periodyzacji dziejów Krety stosowany jest też system pałacowy, opierający się o fazy istnienia minojskich pałaców:[14]

  • faza przedpałacowa (EM I - MM IA)
  • faza starszych pałaców (MM IA/IB - MM IIB)
  • faza młodszych pałaców (MM IIIA - LM IB)
  • faza późnopałacowa (LM II - LM IIIA) - istniał wtedy tylko pałac w Knossos
  • faza popałacowa (LM IIIB - LM IIIC)

Miasta Krety minojskiej[edytuj | edytuj kod]

Prace wykopaliskowe potwierdziły przekazy Homera o stu miastach istniejących na Krecie. Do największych należały Knossos, Fajstos, Hagia Triada i Malia. W całości odkopane miasto nadbrzeżne Gurnia (1500 r. p.n.e.) liczyło około tysiąca mieszkańców. Żadne z odkopanych miast nie miało murów obronnych, znaleziono też niewiele broni.

Okresy w historii kultury minojskiej[edytuj | edytuj kod]

Przedpałacowy 3000 p.n.e. – 2000 p.n.e.[edytuj | edytuj kod]

W tym okresie wytwarzano małe figurki postaci ludzkich wykonywane z gliny, kamienia, czasem kości słoniowej lub muszli. Były to postacie schematyczne, ukazane w pozycjach statycznych.

Cylindryczne pieczęcie zdobione wzorami geometrycznymi, najczęściej spiralami, używane były do znakowania wyrobów oraz własności prywatnych. Wykonywano ozdoby ze złotych blaszek. Ceramikę zdobiły malowane, proste elementy geometryczne. Osady składały się z domów wznoszonych na planie prostokąta, budowanych z suszonej cegły na kamiennej podmurówce. Domy były podobne do siebie i ściśle do siebie przylegały. Były jakby „posklejane” ze sobą stanowiąc pomieszczenia jednego wielkiego domostwa-osady.

W połowie III tysiąclecia p.n.e. w dolinie Messara pojawiły się najstarsze groby tolosowe służące jako miejsce pochówku całych rodzin. Przez lata pochowano w nich dziesiątki zmarłych. Przed grobowcami stawiano ołtarze, na których były odprawiane ceremonie ku czci zmarłych.

Starszych pałaców 2000 p.n.e. – 1700 p.n.e.[edytuj | edytuj kod]

Dysk z Fajstos

Powstały pozbawione murów obronnych, otwarte miasta: Knossos, Fajstos, Hagia Triada, Malia, Gurnia. Zabudowa miast była zwarta. Domy zewnętrzne, w dolnych partiach były pozbawione okien i drzwi. Stanowiły jakby mur obronny. 2000 – powstały pałace w Knossos, Fajstos i Malia. Nie posiadały murów obronnych. Wznosiły się wśród miejskiej zabudowy. W bezpośrednim ich sąsiedztwie pobudowane były domy wysokich urzędników, piętrowe z balkonami. Pałace były siedzibą władcy oraz centrami życia społecznego, politycznego i gospodarczego. Znajdowały się w nich magazyny żywności, składy surowcowe i warsztaty rzemieślnicze. Na potrzeby administracji pałacowej wymyślono pismo linearne A. Przykładem są znaki tego pisma pokrywające dysk z pałacu w Fajstos.

Jest to okres dynamicznego rozwoju sztuki minojskiej. Nadal wytwarzano małe figurki postaci ludzkich ale tym razem, starano się przedstawić je realistycznie. Nadal jednak postaci są statyczne. Realistycznie przedstawiano postaci ludzkie na pieczęciach i naczyniach ceramicznych. W odróżnieniu od figurek, postaci na pieczęciach lub ceramice na ogół znajdują się w ruchu (np. w tańcu, podczas pracy). Dopiero w XVII wieku p.n.e. figurki przedstawione są w pozach "zatrzymanego ruchu". Oprócz grobów tolosowych były również groby izbowe, przypominające kształtem prostokątne izby typowych mieszkań. Niektóre z nich miały nawet brukowane otoczenie. Największe miały wymiary 40 × 30 m i otaczano je kolumnadą, zaś ich wnętrza składały się z mniejszych pomieszczeń.

Charakterystyczna dla tego okresu jest przepięknie zdobiona ceramika kamaresowa, której nazwa pochodzi od groty Kamares koło Fajstos, będącej pierwszym miejscem jej znalezienia. Produkowano cienkościenne wazy, dzbany i inne naczynia. Dekorowano je bogatymi ornamentami o żywej kolorystyce. Dekoracje malowane były na ciemnym tle w kolorze białym, żółtym, czerwonym, brązowym. Artyści chętnie zestawiali kontrastowe kolory, a ornamenty tworzyli z prostych elementów geometrycznych i stylizowanych motywów roślinnych. Do wyjątków należą przedstawienia figuralne. Dekoracja była tak komponowana, aby podkreślić kształt naczynia. Rzadziej spotykana w tym okresie była ceramika zwana w archeologii egg shell (skorupka jaj). Są to maleńkie czarki o bardzo cienkich ściankach.

W roku 1700 p.n.e. pałace zostały gruntownie zniszczone. Przyczyny tego faktu są nieznane. Mogło się to zdarzyć w wyniku trzęsienia ziemi. Jednak ślady pożarów każą wątpić w taką ewentualność, gdyż trzęsienia ziemi pożarów nie wzniecają. Grupa uczonych na czele z L.R. Palmerem[potrzebne źródło] sądzi, ze nastąpił najazd indoeuropejskich Luwiów z Azji Mniejszej. Jednak wobec nieodczytania pisma linearnego A, nie można tej hipotezy obronić.

Młodszych pałaców 1700 p.n.e. – 1400 p.n.e.[edytuj | edytuj kod]

Figurka fajansowa "Wężowej Boginii" lub kapłanki odprawiającej obrządek, Knossos

Nastąpiła szybka odbudowa pałaców. Na ich ścianach pojawiły się niespotykane dotąd duże freski. Malarstwo minojskie było pod silnym wpływem malarstwa egipskiego zarówno pod względem tematyki jak i techniki wykonania. Jest to malarstwo naturalistyczne, wiernie odtwarzające naturę. Nie jest to naturalizm w dzisiejszym rozumieniu, stosowanie barw ma charakter często umowny (małpki w kolorze niebieskim). Malowano sceny z życia dworu, uroczystości świeckie i religijne. Do rzadkości należą przedstawienia scen związanych z prowadzonymi wojnami.

Tendencje realizmu w rzeźbie pogłębiły się. Figurki datowane na XVI – XV wiek przedstawiają ludzi w ruchu poprzez wygięcie ciała, ułożeniem rąk. Figurki kobiet ubrane są w tzw. stroje dworskie. Ubiór składał się z szerokiej spódnicy i obcisłego kaftanika odsłaniającego piersi. Są to postacie kapłanek lub wyobrażenia boginek. Figurki nadal wykonywano z gliny, fajansu, kości słoniowej oraz brązu.

Pojawiły się kamienne naczynia. Były to wazy zdobione reliefami, oraz rytony (naczynia libacyjne).

W tym czasie Kreta utrzymywała częste kontakty handlowe z Egiptem, Ugarit i Byblos. Nie były to jednak kontakty stałe. W 1550 r. p.n.e. na Melos, Kreteńczycy założyli faktorię Filakopi. Stała się ona ośrodkiem handlu z Cykladami.

Pałacowy 1400 p.n.e. – 1100 p.n.e.[edytuj | edytuj kod]

w XV stuleciu p.n.e. nastąpiły zmiana motywów dekoracyjnych w ceramice:

  • pojawił się styl morski. Jego nazwa pochodzi od często występujących w nim motywów zwierząt i roślin morskich. Cechuje go naturalizm.
  • styl pałacowy, w którym stosowane wcześniej motywy dekoracyjne uległy uproszczeniu, geometryzacji, nabierały cech symbolu.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Wielu historyków uważa, że Kreta odgrywała ważną rolę w handlu cyną (stanowiącą jeden ze składników do produkcji brązu) we wschodniej części Morza Śródziemnego[potrzebne źródło].

Terminy, którymi określa się cywilizację minojską, to: cywilizacja pałacowa (pałac był siedzibą władcy oraz centrum życia społecznego, politycznego i gospodarczego a zarazem magazynem żywności i surowców oraz ich dystrybucji) oraz talassokracja (określenie na dominację Krety na morzu). Jednak u podstaw twierdzenia o talassokracji legły przekazy mityczne. Na nich oparli swe przekazy Herodot i Tukidydes. Ich relacje właściwie były interpretacją mitów. Dlatego część badaczy kwestionuje pogląd o panowaniu Kreteńczyków na morzu[15][16]. Wskazują oni na następujące realia gospodarcze ówczesnego świata:

  • Nie istniał wtedy rozległy handel o rozmiarach decydujących o wszystkich dziedzinach gospodarki.
  • Kreta ówczesna nie przeznaczała poważnej części produkcji na zbyt, ponieważ eksport nie był koniecznością żadnej antycznej gospodarki.
  • Rzemiosło produkowało więcej niż wymagały tego lokalne potrzeby, ale nie na tyle, aby jego towarowa produkcja miała decydować o gospodarce.
  • To samo można powiedzieć o nadwyżkach rolniczych (oliwa).
  • Nie istniał rynek konsumentów dostatecznie duży, aby zaistniał potężny handel oparty na sprzedaży nadwyżek produkcji dóbr.

Jednym słowem obrót towarowy ze światem zewnętrznym był dla Krety ważny, ale w całokształcie jej ekonomiki stanowił margines. Poglądy o talassokracji minojskiej powstały pod wpływem wiedzy o mechanizmach gospodarki nowożytnej, przeniesionych w odległą przeszłość, gdzie realia gospodarcze były zupełnie inne.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 Maria Jaczynowska, Danuta Musiał, Marek Stępień: Historia starożytna. TRIO, 2008, s. 238. ISBN 978-83-7436-147-7.
  2. 2,0 2,1 Adam Ziółkowski: Historia powszechna. Starożytność. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009, s. 186. ISBN 978-83-01-15810-1.
  3. Adam Ziółkowski: Historia powszechna. Starożytność. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009, s. 189. ISBN 978-83-01-15810-1.
  4. Maria Jaczynowska, Danuta Musiał, Marek Stępień: Historia starożytna. TRIO, 2008, s. 240. ISBN 978-83-7436-147-7.
  5. Adam Ziółkowski: Historia powszechna. Starożytność. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009, s. 191-193. ISBN 978-83-01-15810-1.
  6. Adam Ziółkowski: Historia powszechna. Starożytność. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009, s. 187. ISBN 978-83-01-15810-1.
  7. Maria Jaczynowska, Danuta Musiał, Marek Stępień: Historia starożytna. TRIO, 2008, s. 239. ISBN 978-83-7436-147-7.
  8. Adam Ziółkowski: Historia powszechna. Starożytność. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009, s. 188. ISBN 978-83-01-15810-1.
  9. Adam Ziółkowski: Historia powszechna. Starożytność. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009, s. 182. ISBN 978-83-01-15810-1.
  10. Adam Ziółkowski: Historia powszechna. Starożytność. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009, s. 190. ISBN 978-83-01-15810-1.
  11. Adam Ziółkowski: Historia powszechna. Starożytność. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009, s. 193-194. ISBN 978-83-01-15810-1.
  12. Adam Ziółkowski: Historia powszechna. Starożytność. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009, s. 181-182. ISBN 978-83-01-15810-1.
  13. Czasami nie występuje w znaleziskach
  14. Adam Ziółkowski: Historia powszechna. Starożytność. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009, s. 181. ISBN 978-83-01-15810-1.
  15. G.H.Starr w artykule "The Myth of Minoan Thalassocracy", w: "Historia" 1955
  16. G.H.Starr, K. Branigan "Minoan Colonialism" w: Annual of The Britisch School at Athens, 76 (19810 S. 23-33

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons