Maha Yazawin Thit

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Maha Yazawin Thit
မဟာ ရာဇဝင် သစ်
Autor Twinthin Taikwun Maha Sithu
Miejsce wydania Królestwo Birmy
Język bimański
Data I wyd. 1798[1]
Tematyka historia Birmy
Typ utworu kronika
poprzednia
Maha Yazawin
następna
Hmannan Yazawin
UCS Myanmar 1006.svg Ta strona zawiera znaki pisma birmańskiego. Bez właściwego wsparcia renderowania zamiast znaków birmańskich wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole – potrzebne może być wówczas zainstalowanie właściwej czcionki, np. Padauk Font.

Maha Yazawin Thit (birm. မဟာ ရာဇဝင် သစ် /məhà jàzəwɪ̀ɴ ðɪʔ/; pol. Nowa Wielka Kronika; znana też jako Myanmar Yazawin Thit lub Yazawin Thit) – birmańska kronika narodowa.

Ukończona w roku 1798, była pierwszą podjętą przez dwór Konbaung próbą aktualizacji i sprawdzenia dokładności Maha Yazawin, standardowej kroniki poprzedniej dynastii Taungngu. Jej autor, Twinthin Taikwun Maha Sithu, wykorzystał kilka istniejących źródeł pisanych i ponad 600 inskrypcji na kamieniach zebranych z całego królestwa w latach 1783-1793[2]. Jest to pierwsza w Azji Południowo-Wschodniej praca historyczna stworzona z wykorzystaniem źródeł epigraficznych[3].

Kronika uwzględnia nowe wydarzenia, jakie miały miejsce do roku 1785 i zawiera kilka poprawek oraz krytycznych uwag w stosunku do wcześniejszych kronik. Jednak odbiór tej kroniki nie był dobry i ostatecznie została ona odrzucona przez króla i dwór, gdyż krytykę dawniejszych kronik uznano za zbyt surową[4]. Stała się ona odtąd znana jako A-pe-gan Yazawin (အပယ်ခံ ရာဇဝင်, "Wyrzucona Kronika")[5].

Mimo to, gdy w roku 1832 opublikowano Hmannan Yazawin, pierwszą zaakceptowaną oficjalnie kronikę dynastii Konbaung, uwzględniała ona wiele spośród poprawek zawartych w Yazawin Thit, w tym zwłaszcza dotyczących dat panowania królów z okresu Paganu[6]. Współczesna nauka dostrzega nowatorskie wykorzystanie przez tę kronikę epigrafiki, a jej krytyczne podejście nie jest uważane za nazbyt surowe. Twierdzi się raczej, że dla zrównoważenia tego krytycyzmu i dokonanych poprawek, kronika zachowuje w większości tradycyjne narracje oraz, "że jak wszędzie indziej na świecie, napisana została z intencją dydaktyczną"[3][4][7].

Pozostaje ona dzisiaj jedną z mniej znanych kronik[8].

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Kronika jest czasem wspominana jako Myanma Yazawin Thit (pol. Nowa Kronika Mjanmy). Jednak jak pisze Thaw Kaung, były Główny Bibliotekarz Centralnej Biblioteki Uniwersyteckiej w Rangunie, rzeczywista jej nazwa znajdująca się w dwóch istniejących oryginalnych rękopisach przechowywanych w tej bibliotece brzmi Maha Yazawin Thit, a słowo "Myanmar" zostało dodane do tytułu w roku 1968 przez wydawcę ówczesnej edycji. Thaw Kaung dodaje, że wydanie z roku 1968 została przyjęte przez międzynarodowe środowisko naukowe, które od tej pory zaczęło używać nazwy Myanma Yazawin Thit[a]. Nazwa Myanma Yazawin Thit używana jest nadal w pracach angielskojęzycznych[b].

Okoliczności powstania[edytuj | edytuj kod]

Początki prac nad Kroniką łączą się z pozornie nie związanym z nią królewskim projektem. 24 lipca 1783 r. król Bodawpaya wydał dekret nakazujący (1) zebranie inskrypcji umieszczonych na kamieniach ze wszystkich ważnych klasztorów i pagód całego królestwie, (2) zbadanie ich w celu rozdzielenia ziemi należącej do klasztorów od gruntów objętych podatkami, oraz (3) w razie potrzeby dokonanie przeróbek inskrypcji. Wysiłkiem realizacji tego zarządzenia obarczył on Twinthin Taikwun Maha Sithu, swego dawnego nauczyciela i ministra spraw wewnętrznych, oraz Thetpan Atwinwun Yaza Bala Kyawhtina, innego ważnego ministra. Obydwaj ministrowie przenieśli do stołecznej Amayabuyi setki inskrypcji i rozpoczęli ich badanie[9].

Chociaż celem projektu było zweryfikowanie roszczeń związanych ze zwolnioną z podatków własnością religijną, Twinthin, "wykształcony w wielu dziedzinach erudyta", szybko dostrzegł rozbieżności między datami podawanymi przez Maha Yazawin, podstawową kronikę królestwa, a tymi zawartymi we współczesnych opisywanym zdarzeniom inskrypcjach, które badał. (Twinthin został już w 1770 r. autorem biograficznej kroniki króla Alaungpayi.) O swych początkowych odkryciach poinformował on króla. Król, który interesował się historią i pragnął uaktualnienia Maha Yazawin, zlecił "napisanie nowej kroniki królestwa, która byłaby bardziej zgodna z treścią kamiennych inskrypcji". Wykonanie tego zadania zlecił on Twinthinowi[3][9].

Układ kroniki i jej treść[edytuj | edytuj kod]

Twinthin, który mógł zacząć pisanie kroniki już w roku 1782, wyprzedzając projekt zbierania inskrypcji, wziął się za jej tworzenie na serio po zakończeniu prac nad gromadzeniem kamieni w roku 1793[9]. W swojej pracy odwoływał się do kilku istniejących kronik, inskrypcji oraz poematów eigyin[c] i mawgun[d][5]. Nowa kronika została ukończona w roku 1798 i wydana w 15 tomach (fascykułach papieru parabaik). Opis wydarzeń został doprowadzony do roku 1785[9].

Maha Yazawin Thit jest doceniana ze względu na swój nowoczesny układ i krytyczne podejście do wcześniejszych kronik. Jej treść została ułożona zgodnie z podziałem na dynastie i okresy, podczas gdy układ wszystkich innych kronik birmańskich (z wyjątkiem Zatadawbon Yazawin) ściśle odpowiada liniowemu porządkowi kolejnych królów. (Jednakże Zata jest w pierwszym rzędzie listą dat panowania i horoskopów, a nie pełnowartościową kroniką, jak Yazawin Thit). Wybrany przez Twinthina sposób organizacji treści wokół linii dynastycznych był godnym uwagi odejściem od obowiązującej wcześniej praktyki. Wszyscy historycy należący do tradycji buddyzmu Therawady (birmańscy, syngalescy i tajscy) traktowali swoich królów jako cakkavatti - monarchów uniwersalnych, a nie królów stojących na czele grup "narodowych"[7].

Chociaż układ kroniki jest odmienny, jej treść podąża wiernie za narracjami kronik wcześniejszych. Zawiera ona jednak sporo poprawek (co najbardziej istotne, dotyczących także dat panowania najwcześniejszych królów) i uwag krytycznych pod adresem wcześniejszych prac, a zwłaszcza wobec Maha Yazawin. Twinthin wskazał niemało niekonsekwencji oraz błędów wcześniejszych kronikarzy i bez skrupułów poprawiał informacje zawarte w ich pracach[4].

Odrzucenie kroniki[edytuj | edytuj kod]

Krytyka zawarta w pracy Twinthina została odebrana przez dwór jako krytycyzm wobec przodków, a więc jako postawa bardzo źle postrzegana w kulturze birmańskiej. Chociaż król osobiście zlecił napisanie kroniki, nie zaakceptował on jej, gdy została mu zaprezentowana przez dawnego wychowawcę[4]. Kronika zaczęła być postrzegana jako "antyteza" "tez" zawartych w Maha Yazawin i stała się znana jako A-pe-gan Yazawin (birm. အပယ်ခံ ရာဇဝင်, "Wyrzucona Kronika")[5].

Współczesna nauka nie postrzega poglądów Twinthina jako szczególnie surowych. Pe Maung Tin zauważa, że "przy całym swoim krytycyzmie Yazawin Thit w całości podąża za Wielką Kroniką" (Maha Yazawin)[4]. Mimo całej swojej akademickiej żarliwości, autor "współdzielił z wcześniejszymi pisarzami cel, jakim była legitimizacja dynastii"[3] oraz "jeśli chodzi o treść, miał podobne priorytety" jak wcześniejsi kronikarze[7].

Znaczenie[edytuj | edytuj kod]

"Maha Yazawin Thit" jest pierwszą znaną pracą historyczną w Azji Południowo-Wschodniej, która korzysta ze źródeł epigraficznych. Według (Woolf 2011) oznacza to, że południowoazjatyccy historycy korzystali z epigrafiki dla znalezienia źródeł i weryfikacji swoich informacji mniej więcej w tym samym czasie, gdy praktyka ta zaczęła być po raz pierwszy stosowana w Europie, nawet jeśli metodyka użyta przez Twinthina mogła "nie wyewoluować w formalną metodę". "Nie powinniśmy przeceniać 'naukowego' charakteru tych prac, ponieważ większość birmańskiej historiografii powstawała - jak wszędzie na świecie - z intencją dydaktyczną" kontynuuje Woolf"[3].

Wykorzystując epigrafikę Twinthin poprawił daty panowania najwcześniejszych birmańskich królów. Hmannan, oficjalna kronika dworu Konbaung, zachowa później niemal wszystkie poprawki Twinthina. Poniższa tabela przedstawia porównanie dat panowania królów z dynastii Paganu. Daty zawarte w Hmannan są w większości takie same, jak w Yazawin Thit[6].

Władca Lata panowania według Zatadawbon Yazawin Lata panowania według Maha Yazawin Lata panowania według Maha Yazawin Thit Lata panowania według Hmannan Yazawin Lata panowania według współczesnej nauki
Pyinbya 846–876 846–858 846–878 846–878
Tannet 876–904 858–876 878–906 878–906
Sale Ngahkwe 904–934 876–901 906–915 906–915
Theinhko 934–956 901–917 915–931 915–931
Nyaung-u Sawrahan 956–1001 917–950 931–964 931–964
Kunhsaw Kyaunghpyu 1001–1021 950–971 964–986 964–986
Kyiso 1021–1038 971–977 986–992 986–992
Sokkate 1038–1044 977–1002 992–1017 992–1017
Anawrahta 1044–1077 1002–1035 1017–1059 1017–1059 1044–1077
Sawlu 1077–1084 1035–1061 1059–1066 1059–1066 1077–1084
Kyanzittha 1084–1111 1063–1088[e]. 1064–1093 1064–1092 1084–1112/1113
Sithu I 1111–1167 1088–1158 1093–1168 1092–1167 1112/1113–1167
Narathu 1167–1170 1158–1161 1168–1171 1167–1171 1167–1170
Naratheinkha 1170–1173 1161–1164 1171–1174 1171–1174 1170–1174
Sithu II 1173–1210 1164–1197 1174–1211 1174–1211 1174–1211
Htilominlo 1210–1234 1197–1219 1211–1234 1211–1234 1211–1235
Kyaswa 1234–1249 1219–1234 1234–1250 1234–1250 1235–1249
Uzana 1249–1254 1234–1240 1250–1255 1250–1255 1249–1256
Narathihapate 1254–1287 1240–1284 1255–1286 1255–1286 1256–1287
Kyawswa
Wasal Imperium chińsko-mongolskiego (1297)
1287–1300 1286–1300[f]. 1286–1298 1286–1298 1289–1297
Sawhnit
Wasal Myingsaing/Pinya
1300–1331 1300–1322 1298–1330 1298–1325  ?
Uzana II
Wasal Pinya i Ava
1331–1368 1322–1365 1330–1368 1325–1368  ?

Obecny status kroniki[edytuj | edytuj kod]

Pomimo wszystkich swoich przełomowych innowacji, "Maha Yazawin Thit" pozostaje dzisiaj jedną "mniej znanych" kronik[8]. Co więcej, odnaleziono i opublikowano jedynie pierwszych 13 spośród jej wszystkich 15 ksiąg. (Centralna Biblioteka Uniwersytecka Mjanmy jest w posiadaniu fragmentów dwóch oryginalnych rękopisów kroniki. Spośród oryginalnych 15 ksiąg zachowało się jedynie pierwszych 13 obejmujących okres do roku 1754. Uważa się, że księga 14. jest tożsama z pracą Twinthina z roku 1770 Alaungpaya Ayedawbon, biograficzną kroniką króla Alaungpayi sięgającą roku 1760. Oznacza to, że ostatnia księga, obejmująca lata 1760-1785, nie została jeszcze odkryta. Księga ta istnieje, gdyż była cytowana przez późniejszych autorów z okresu dynastii Konbaung.)[9]

Uwagi

  1. (Thaw Kaung 2010: 45, 56) twierdzi, że Victor Lieberman, czołowy badacz historii Birmy, był pierwszym, który doniósł o jej istnieniu pisząc o "Twin-thin-taik-wun, którego kronika z roku 1798 mogła być pierwszą, w której tytule znalazła się Birma ("Myan-ma")". Jednak Thaw Kaung nie podaje źródła cytatu w tekście ani w przypisach końcowych
  2. (Aung-Thwin 2005: 142–144) i (Woolf 2011: 416) nazywają ją Myanma Yazawin Thit. W pracach naukowych używa się słowa "Myanma" zamiast "Myanmar", opuszczając niepodlegające rotyzacji "r"
  3. Poematy w formie kołysanek dla królewskich dzieci opisujące wielkie czyny królów
  4. Poematy panegiryczne
  5. (Maha Yazawin t. 1 184–185): Sawlu zmarł w 423 ME (1061–1062 po Chr.), a po jego śmierci nastąpiło dwuletnie bezkrólewie. Kyanzittha wstąpił na tron dopiero w roku 425 ME (1063–1064 po Chr.)
  6. (Maha Yazawin t. 1 2006: 252): Kyawswa doszedł do władzy po dwuletnim bezkrólewiu

Przypisy

  1. Hall 1961: 88
  2. Thaw Kaung 2010: 44–49
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Woolf 2011: 416
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Thaw Kaung 2010: 50–51
  5. 5,0 5,1 5,2 Hsan Tun we wstępie do (Hmannan Yazawin 2003: xxxv)
  6. 6,0 6,1 Maha Yazawin t. 1 2006: 346–349
  7. 7,0 7,1 7,2 Aung-Thwin 2005: 142–144
  8. 8,0 8,1 Thaw Kaung 2010: 44
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 Thaw Kaung 2010: 48–49

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Michael A. Aung-Thwin: The Mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma. Wyd. ilustrowane. Honolulu: University of Hawai'i Press, 2005. ISBN 9780824828868. (ang.)
  • Michael W. Charney: Powerful Learning: Buddhist Literati and the Throne in Burma's Last Dynasty, 1752–1885. Ann Arbor: University of Michigan, 2006. (ang.)
  • D.G.E. Hall: Historians of South East Asia. Londyn: Oxford University Press, 1961. (ang.)
  • U Kala: Maha Yazawin Gyi. Wyd. 2006, dodruk 4.. T. 1–3. Rangun: Ya-Pyei Publishing, 1720. (birm.)
  • Królewska Komisja Historyczna Birmy: Hmannan Yazawin. Wyd. 2003. T. 1–3. Rangun: Ministry of Information, Myanmar, 1829–1832. (birm.)
  • U Thaw Kaung: Aspects of Myanmar History and Culture. Rangun: Gangaw Myaing, 2010. (ang.)
  • Daniel Woolf: A Global History of History. Wyd. reedycja ilustrowana. Cambridge, UK: Cambridge University Press, 2011. ISBN 978-0-521-69908-2. (ang.)