Niketas Choniates

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Νικήτας Χωνιάτης
Niketas Choniates
Niketas Choniates, na średniowiecznym manuskrypcie.
Niketas Choniates, na średniowiecznym manuskrypcie.
Data i miejsce urodzenia ok. 1155
Chonae
Data i miejsce śmierci 1215
Konstantynopol
Zawód Historyk
Wikicytaty Niketas Choniates w Wikicytatach

Niketas Choniates lub Nicetas Choniata (Grecki: Νικήτας Χωνιάτης ur. ok. 1155 zm. w 1215 w Nicea), bizantyński historyk.

Życie[edytuj | edytuj kod]

Niketas Choniates urodził się około 1155 roku we frygijskim mieście Chonaj (starożytne Kolosy). W starszej literaturze jest obdarzany błędnie przydomkiem Akominatos. W wieku dziewięciu lat przybył do Konstantynopola. W stolicy Cesarstwa, pozostając pod opieką starszego brata, Michała odebrał staranne wykształcenie humanistyczne, głównie retoryczne i teologiczne. Pod koniec panowania Manuela I Komnena (1143-1180) został najpierw urzędnikiem podatkowym w Paflagonii, a następnie sekretatrzem cesarskim (basilikos hypogrammateus). Za panowania cesarzy z dynastii Angelosów został w 1190/1191 roku zwierzchnikiem rozpoczynającym zawody i sędzią na hipodormie (éphoros kaj krités tu bélu), następnie szambelanem (prokathémenos tu kojtonos), nadzorcą podatkowym (genikos logistés ton phoron) i wreszcie wielkim logotetą (mégas logothétes ton sekréton) w latach ok. 1195-1204. Oprócz tego w 1189 roku objął urząd namiestnika temu Filippopolis[1].

W 1204 roku został odwołany ze stanowiska namiestnika i wielkiego logotety przez niechętnego mu cesarza uzurpatora Aleksego V Murzuflosa. Przeżył zdobycie Konstantynopola przez krzyżowców, pożar własnego domu i powstanie Cesarstwa Łacińskiego na gruzach Cesarstwa Bizantyńskiego[1]. Ze zdobytego przez łacinników miasta zbiegł, z rękopisem swej Historii, przy pomocy znajomego Wnecjanina, do Nicei, na dwór Teodora Laskarysa. Resztę życia spędził w Nicei zajmując się działalnością polityczną i pisarską. Zmarł ok. 1215/1216 roku. Z tych lat pochodzą jego ostatnie mowy. Mowę pogrzebową upamiętniającą brata napisał około 1220 roku Michał Choniates[2].

Historyk[edytuj | edytuj kod]

Choniates napisał licząca 21 ksiąg Historię (Historía albo Chroniké diégesis, Kronika chronologiczna) opisującą w układzie annalistycznym dzieje Bizancjum od 1118 do 1206 roku. Okres panowania cesarza Jana II Komnena (1118-1143) autor potraktował zwięźle, poświęcając mu tylko jedną księgę, gdyż jak powiada, znał je tylko z ustnych przekazów. Obszerniej, bo w 7 księgach opisał panowanie cesarza Manuela I Komnena (1143-1180). Najwięcej uwagi poświęcił latom 1180-1206, których był naocznym świadkiem, piastując wysokie urzędy państwowe. Panowaniu Aleksego II Komnena (1180-1183) poświęcił 1 księgę, Andronikowi I Komnenowi (1183-1185) – 2 księgi, Izaakowi II Angelosowi (1185-1195) – 3 księgi, Aleksemu III Angelosowi (1195-1203) – 3 księgi, powtórnemu panowaniu Izaaka II Angelosa wspólnie z synem Aleksym IV (1203-1204) – 1 księgę i Aleksemu V Murzuflosowi (1204) – 1 księgę[2]. Do 19 ksiąg opisujących panowanie kolejnych cesarzy bizantyńskich Choniates dołączył księgę rozpoczynającą się od pokonania Łacinników przez Bułgarów w 1205 roku i obejmującą lata 1205-1206[3], a zatytułowaną Wydarzenia po zdobyciu Konstantynopola (Ta metá ten hálosin symbánta te pole) oraz mniejszą O posągach w Konstantynopolu (Perí Konstantinupoleòs agalmáton) opisującą posągi zniszczone przez krzyżowców[2].

Zasadnicza część dzieła Choniatesa przedstawia najazd Normanów i stopniowy upadek Cesarstwa, aż po zdobycie Konstantynopola przez krzyżowców i powstanie na jego gruzach Cesarstwa Łacińskiego. Katastrofę Bizancjum postrzega jako wynik spisku, w którym wziął udział cały chrześcijański zachód, nie bez winy samych Bizantyńczykow – ludu, a przede wszystkim cesarzy[3]. Zdobycie i grabież Konstantynopola porównuje do czynu Herostratesa, godnego ze wszech miar zapomnienia[2]. Jego antypatia do Łacinników jest wyrazem kształtującego się nacjonalizmu bizantyńskiego. Ubolewa, że musi przedstawić zwycięstwa zachodnich barbarzyńców, choć w przedstawieniu zdarzeń i ich interpretacji zachowuje wyróżniającą go wśród współczesnych, bezstronność i obiektywizm. Jego dzieło odznacza się wyjątkowym darem narracji i rozległością horyzontów, co sprawia, że jest uważany za jednego z najwybitniejszych historyków Bizancjum[4].

Pierwsza, krótsza wersja dzieła została opracowana jeszcze w Konstantynopolu. Po 1204 roku, w Nicei, Choniates przejrzał ją i uzupełnił, w wielu miejscach znacząco rozszerzył i dopisał dwie ostatnie księgi. Historia urywa się na drugim roku panowania Henryka Flandryjskiego. Nie została przez autora opracowana ostatecznie, na co wskazują pewne sprzeczności czy opuszczenia w tekście[5].

Choniates pisze we wstępie, że jako pierwszy podjął się opisania panowania dynastii Komnenów i ich bezpośrednich następców. Niewątpliwie przy pisaniu Historii skorzystał z Epitomy Jana Kinama, skracające pewne jej fragmenty, a rozbudowując inne, wedle własnej koncepcji, w oparciu o posiadane źródła[6]. Opisując najazd Normanów i zdobycie przez nich Tesaloniki posiłkował się pracą uczonego mnicha, Eustacjusza O zdobyciu Tesaloniki[4]. Poza tym korzystał z dokumentów kościelnych i państwowych, do których miał dostęp z racji sprawowanych funkcji[6].

W odróżnieniu od Jana Kinama czy Anny Komneny Choniates posługiwał się językiem bardzo trudnym, stylem przeładowanym ozdobnikami retorycznymi na modłę Agatiasza z Miryny czy Teofilakta Symokatty. Na stylu jego dzieła zaważyła w znacznym stopniu uprawiana przezeń twórczość teologiczna i oratorska. Anonimowy kopista nazwał Choniatesa autorem przepastnym i zagadkowym[6].

Historia została wykorzystana jako źródło w XIII wieku przez Teodora Skutariotę, a w XIV wieku przez Efraima. Stanowiła ulubioną lekturę warstw wyższych[6]. Zachowała się w całości w 30 kodeksach, a 31 kodeksach we fragmentach[3]. Dwa najstarsze rękopisy wersji krótszej pochodzą z XIII wieku. Rękopisy wersji rozszerzonej pochodzą z wieków od XIII do XVI. Zachowały się również dwa rękopisy parafrazy napisanej w demotyku, pochodzące z XIV i XVI wieku[6].

Teolog[edytuj | edytuj kod]

W latach 1204-1210, już po upadku Konstantynopola Choniates napisał w Nicei ogromne dzieło teologiczne w 25 księgach, znane pod skróconym tytułem Skarbiec ortodoksji (Thesauròs orthodoksías). Skarbiec stanowi kontynuację pracy Eutymiusza Zigabena, przedstawiającej herezje i błędy doktrynalne w Kościele. Choniates przedstawił obszerniej historię poszczególnych herezji, poświęcając więcej niż Zigaben miejsca najstarszym herezjom. W początkowych księgach wymienia 44 spośród nich. Księgi od V do XVI przedstawiają spory chrystologiczne od arianizmu do ikonoklazmu. Kolejne księgi od XVII do XXV , przypisywane niekiedy Teodorowi Skutariocie, mówią o sektach Armeńczyków, paulicjan, bogomiłów oraz o błędach doktrynalnych Łacinników i Saracenów[7].

Choniates obficie korzysta z pism Ojców Kościoła sprzed soboru nicejskiego: Ignacego z Antiochii, Justyna Męczennika, Grzegorza Cudotwórcy, Juliusza z Rzymu. Cytuje też późniejszych teologów: Anastazego Synaitę, Efraima z Antiochii, Focjusza, aż po Mikołaja z Metony. Z łacińskich Ojców Kościoła wspomina Ambrożego i Augustyna. Prowadzi gwałtowne polemiki z wyznawcami pogańskiego neoplatonizmu, zwanymi Hellenami (Grekami) oraz z Żydami. Przedstawia też obszernie doktrynę o Trójcy Świętej i o tajemnicy Wcielenia[7].

Inne pisma[edytuj | edytuj kod]

Niketas Choniates był także autorem licznych mów i pism okolicznościowych, w których przedstawił początki państwa bułgarskiego. Spośród mów na uwagę zasługują dwie mowy pochwalne na cześć cesarza Aleksego II Komnena, jedna ku czci Aleksego II Angelosa i dwa enkomia poświęcone Teodorowi I Laskarysowi, między innymi z okazji zwycięstwa nad sułtanem Ikonium. Na prośbę Teodora Laskarysa Choniates opracował też ćwiczenie retoryczne porównujące zimę z latem, zatytułowane Silention[8].

Zachował się też jeden utwór poetycki Choniatesa napisany około 1185 roku z okazji ślubu cesarskiego, zatytułowany: Na zaślubiny cesarza Izaaka Angelosa z Małgorzatą, córką węgierskiego króla Beli III[8].

Przypisy

  1. 1,0 1,1 O. Jurewicz: Historia literatury bizantyńskiej. s. 265.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 O. Jurewicz: Historia literatury bizantyńskiej. s. 266.
  3. 3,0 3,1 3,2 M. Meschini: 1204 – Tajemnica IV wyprawy krzyżowej. s. 246.
  4. 4,0 4,1 G. Ostrogorski: Dzieje Bizancjum. s. 342.
  5. O. Jurewicz: Historia literatury bizantyńskiej. s. 266-267.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 O. Jurewicz: Historia literatury bizantyńskiej. s. 267.
  7. 7,0 7,1 O. Jurewicz: Historia literatury bizantyńskiej. s. 283.
  8. 8,0 8,1 O. Jurewicz: Historia literatury bizantyńskiej. s. 268.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]