Pancernik kulowaty

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Pancernik kulisty
Tolypeutes tricinctus[1]
(Linnaeus, 1758)
Pancernik kulisty
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ssaki
Podgromada ssaki żyworodne
Infragromada łożyskowce
Rząd szczerbaki
Podrząd Cingulata
Rodzina pancerniki
Podrodzina Tolypeutinae[1]
Plemię Tolypeutini[2]
Rodzaj Tolypeutes
Gatunek pancernik kulisty
Synonimy
  • T. globulus (Olfers, 1818)[2]
  • [Dasypus] tricinctus Linnaeus, 1758[2]
  • [Dasypus] quadricinctus Linnaeus, 1758[2]
  • Tolypeutes Globulus Iliiger, 1815[2]
  • T[olypeutis]. globulus Olfers, 1818[2]
  • T[olypeutis]. quadricinctus Olfers, 1818[2]
  • Tatusia quadricincta: Lesson, 1827[2]
  • Das[ypus (Apara)]. tricinctus: McMurtrie, 1831[2]
  • T[olypeutes]. tricinctus: Turner, 1853[2]
  • Cheloniscus tricinctus J. E. Gray, 1873[2]
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3]
Status iucn3.1 VU pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania
Systematyka Systematyka w Wikispecies
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Pancernik kulowaty, bolita (Tolypeutes tricinctus) – gatunek ssaka z rodziny pancerników (Dasypodidae).

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Pancernik kulowaty zalicza się do rodzaju Tolypeutes, który oprócz niego obejmuje jeszcze drugi gatunek, bolitę południową[4]. Należą one do wyróżnianego niekiedy plemienia Tolypeutini[2] oraz podrodziny Tolypeutinae[4] razem z rodzajami Cabassous i Priodontes. Podrodzina ta należy do rodziny pancerników[5]. Rodzina ta liczy w sumie 21 gatunków w 8 rodzajach. Należy do podrzędu Cingulata. Razem z leniwcami i mrówkojadami należy do rzędu szczerbaków[6], liczącego obecnie 31 gatunków w 13 rodzajach[7].

Podgatunków nie wyróżnia się[1].

Budowa[edytuj | edytuj kod]

W rozpoznawaniu tego gatunku ważną rolę odgrywa ilość palców zwieńczających kończynę przednią. Pancernik kulowaty ma tam po 5 palców, podczas gdy bolita południowa – jedynie 3 lub 4[2].

Tryb życia[edytuj | edytuj kod]

Okaz zwinięty w kulę w Muzeum Historii Naturalnej w Londynie

Pancernik kulowaty nie potrafi kopać w ziemi[3].

W razie zagrożenia zwierzę zwija się w kulę, którą łatwo przenieść[3].

Rozmieszczenie geograficzne[edytuj | edytuj kod]

Zwierzę to jest endemitem Brazylii[3], jedynym ze swej rodziny, chociaż w Brazylii żyje 5 rodzajów i 10 gatunków pancerników. Jego zasięg występowania nie należy do największych ani najmniejszych wśród Dasypodidae[6]; obejmuje następujące stany: Alagoas, Bahia, Ceará, Goiás (północny kraniec), Mato Grosso (na wschodzie) Minas Gerais (północnozachodni skraj), Paraíba, Pernambuco, Piauí, Rio Grande do Norte, Sergipe, Tocantins (wschód)[3]. Obszar ten mierzy 700 000 km²[8]. Zasięg występowania tego gatunku jest jednak silnie rozczłonkowany[3] i nie ma informacji na temat powierzchni terenów rzeczywiście zajmowanych przez pancerniki kulowate[8].

Karol Linneusz w 1758, a następnie w 1766 określił miejsce życia tego stworzenia jako India orientali. Jednak w tym czasie inni autorzy, począwszy od bufona (1763) podawali, że żyje on w Brazylii. Jenak jeszcze w 1911 Thomas, korzystając z Linneusza, zaproponował lokalizację typową zwierzęcia jako Surinam. Sprzeciwił się temu Sanborn w 1930, widząc lokalizację typową pancernika kulowatego w Brazylii. Autor ten zauważył, że gatunku nie spotyka się na Gujanach, a Linneusz sam również korzystał z wcześniejszego źródła, napisanego przez Marcgrafa w 1648[2].

Ekologia[edytuj | edytuj kod]

Spośród 6 biomów wyróżnianych przez Anacleto i współpracowników spodziewano się obecności przedstawicieli rodzaju Tolypeutes w 4: Caatinga, Cerrado, lesie atlantyckim i Pantanalu, jednakże T. tricinctus występuje tylko w dówch: w Caatinga i niewielkiej przyległej[6], wschodniej[3] części Cerrado. Wydaje się bowiem, że pancerniki mają specyficzne wymagania siedliskowe i w przypadku pancernika kulowatego jest to Caatinga[6], czyli suche tereny porosłe ciernistymi krzewami[3] bądź drzewami liściastymi[2]. Rozciągają się one na północnym wschodzie Brazylii[3]. Zdarzają się też opinie, wedle których zamieszkuje on głównie Cerrado[7], czyli porośniętą buszem sawannę, występującą w środkowej Brazylii[3]. Zwierzę nie występuje w Amazonii[7].

Status[edytuj | edytuj kod]

International Union for Conservation of Nature (Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody) zainteresowała się tym gatunkiem w 1982, opierając się na Thornbacku i Jenkinsie, nie przyznając wtedy gatunkowi statusu. Następnie jeszcze 3 razy pozostawiano rodzaj jako indeterminate. W 1994 dzięki Groombridge'owi pancernikowi temu przyznano status zagrożonego wyginięciem (EN – Endangered). Dwa lata później powzięto inną decyzje, osłabiając status do gatunku narażonego na wyginięcie (wrażliwego, VU – Vulnerable). Następnie status ten nie ulegał już zmianie. IUCN motywuje go, zwracając uwagę na spadek liczebności populacji[3]. Jest to jedyny zagrożony pancernik żyjący w Brazylii oprócz pancernika olbrzymiego[6][9].

Rzeczywiście w ciągu ostatnich 10-12 lat całkowita liczebność gatunku obniżyła się o ponad 30% i spada nadal. Uważano już niegdyś, że gatunek wyginął, aż odkryto go ponownie na początku ostatniej dekady XX wieku w kilku rozrzuconych lokalizacjach[3]. Znaleziono go wtedy w pozostałościach lasu tropikalnego sezonowo suchego w prowincji Bahia[10].

Istnieją obszary, na których szczerbak ten cechuje się wysokim zagęszczeniem. IUCN podaje wartość 0,97 osobnika na km², zauważa jednak, że nie należą doń obszary znajdujące się pod wpływem działalności ludzkiej, na których jest znacznie rzadszy[3]. Inne źródła podają, że pancernik ten jest niezwykle rzadki[11].

IUCN upatruje wśród przyczyn tego zjawiska degradację i eksploatację środowiska naturalnego tego szczerbaka[3][8], co ma miejsce głównie w Cerrago, gdzie zakłada się plantacje trzciny cukrowej i soi[3] i gatunek stracił dużo siedlisk[8], a także polowania. W Caatinga poluje się nań dla przeżycia[3]. Stanowi on zdobycz choćby ludności Queixo d'Antas zamieszkującej Park Narodowy Boqueirao da Onca, choć poluje ona głównie na pancernika długoogonowego (40% wskazań ankietowanych w porównaniu z 2,5% dla pancernika kulowatego, nazywanego tatu-bola). Ludność ta dodaje do posiłków jego krew, lecząc w ten sposób niedożywienie[12].

Anacleto et al. zauważają, że specyficzne wymagania siedliskowe pancerników mogą utrudniać prowadzenie programów ochronnych[6].

Zwierzę zamieszkuje tereny chronione. W Caatinga zamieszkuje właściwie głównie tereny chronione, populacje rozmieszczone są wyspowo. Jednak tereny chronione nie obejmują obszaru o największej gęstości występowania. Wśród parków narodowych zamieszkałych przez to zwierzę IUCN wymienia Park narodowy Serra da Capivara, Park narodowy Serra das Confusões, Park narodowy Grande Sertão Veredas, a wśród innych obszarów objętych ochroną – Serra Geral do Tocantins, Park Stanowy Jalapão, rezerwaty Raso da Catarina i Veredas do Oeste Baiano[3].

W kulturze[edytuj | edytuj kod]

Pancernik kulowaty został wybrany oficjalną maskotką Mistrzostw Świata w Piłce Nożnej rozgrywanych w 2014 w Brazylii, pokonując w eliminacjach pumę, arę i Saci[13].

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 Tolypeutes tricinctus w: Integrated Taxonomic Information System (ang.)
  2. 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 2,13 2,14 Ralph M. Wetzel, Alfred L. Gardener, Kent H. Redford, John F. Eisenberg: Alfred L. Gardner: Mammals of South America. Cz. 1: Marsupials, Xenarthrans, Shrews, and Bats. Chicago: University Of Chicago Press, 2008, s. 157. ISBN 9780226282428. (ang.)
  3. 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 3,12 3,13 3,14 3,15 3,16 Tolypeutes tricinctus. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.)
  4. 4,0 4,1 Tolypeutes. w: Integrated Taxonomic Information System (ang.) [dostęp 2014]
  5. Tolypeutinae. w: Integrated Taxonomic Information System (ang.) [dostęp 2014]
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 Teresa Cristina S. Anacleto, José Alexandre F. Diniz-Filho & Marcos Vinícius C. Vital. Estimating potential geographic ranges of armadillos (Xenarthra, Dasypodidae) in Brazil under niche-based models. „Mammalia”. 70, s. 202–213, 2006. doi:10.1515/MAMM.2006.039 (ang.). 
  7. 7,0 7,1 7,2 Leonardo de Carvalho Oliveira, Sylvia Miscow Mendel, Diogo Loretto, José de Sousa e Silva Júnior & Geraldo Wilson Fernandes. Edentates of the Saracá-Taquera National Forest, Pará, Brazil. „Edentata”, s. 3-7, 2006 (ang.). 
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 Manuel Abba, Agustín & Mariella Superina. The 2009/2010 Armadillo red list assessment. „Edentata”. 11 (2), s. 135-184, 2010 (ang.). 
  9. Leonora Pires Costa, Yuri Luiz Reyes Leite, Sérgio Lucena Mendes & Albert David Ditchfield. Mammal Conservation in Brazil. „Conservation Biology”. 19 (3), s. 672-679, 2005 (ang.). 
  10. Inara R. Leal, José Maria Cardoso da Silva, Marcelo Tabarelli, Thomas E. Lacher Jr. Changing the course of biodiversity conservation in the Caatinga of Northeastern Brazil. „Conservation Biology”. 19 (3), s. 701-706, 2005 (ang.). 
  11. Tolypeutes tricinctus (ang.). W: Mammal Species of the World [on-line]. [dostęp 2014-01-31].
  12. Pamela Roberta Dantas-Aguiar, Rebeca Mascarenhas Barreto, Dídac Santos-Fita & Ednei Barros dos Santos. Hunting activities and wild fauna use: a profile of queixo d’antas community, campo formoso, Bahia, Brazil. „Hunting activities and wild fauna use: a profile of queixo d’antas community, campo formoso, Bahia, Brazil”. 5, s. 1-10, 2011 (ang.). 
  13. Pancernik kulowaty maskotką w Brazylii. sport.tvn24.pl, 2012-03-12. [dostęp 2014-01-31].