Starokatolicyzm

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Starokatolicyzm
Ichthys symbol old cath.svg
Krzyż łaciński i Ichthys
 PortalKategoria
Ignacy von Wessenberg

Starokatolicyzm – nurt katolicyzmu, powstały w 1870 roku w wyniku sprzeciwu części Kościoła rzymskokatolickiego wobec ogłoszenia przez sobór watykański I dogmatu o nieomylności i prymacie papieża.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Ruch starokatolicki rozwinął się na bazie ruchów narodowokościelnych przejawiających swoją aktywność już od XV wieku. Początkowo starokatolicyzm miał charakter prawno-kościelny i miał być bezpośrednią kontynuacją nowotestamentowego ustroju gminnego, przedstawionego przede wszystkim w Dziejach Apostolskich oraz w Listach Pasterskich, a umocnił się on powszechnie pod koniec II wieku – najpierw na Wschodzie, a następnie na Zachodzie.

Nowotestamentowy ustrój gmin chrześcijańskich zyskał wielu zwolenników, którzy – począwszy od średniowiecza aż do czasów najnowszych – przeciwstawiali się kurialnemu papizmowi, osiągającemu swój szczyt w XIV wieku. Połączyli się oni w kilka nieformalnych ruchów oporu:

Odpowiedzią papistów na wszystkie te ruchy oporu miał stać się I Sobór watykański. Sobór uchwalił konstytucję apostolską Pastor aeternus, która zawiera wypowiedź doktrynalną: Romani Pontificis definitiones esse ex sese irreformabiles, non autem ex consensu Ecclesiae (definicje Papieża Rzymskiego są same z siebie niezmienne, a nie wynika to ze zgody Kościoła). To zdanie oraz dogmat o nieomylności papieża w sprawach wiary i moralności kształtuje dziś w znacznej mierze stosunki w Kościele katolickim. Obok dogmatu o nieomylności ważnym wkładem soboru była konstytucja Dei Filius, która przeciwstawiała panteizmowi, materializmowi i racjonalizmowi naukę opartą na Objawieniu.

Starokatolicy obawiali się, że nowe tezy papieskie uniemożliwiają przyszłe zjednoczenie Kościołów chrześcijańskich. Zamiast jednoczyć Kościół, te dogmaty je dzieliły, choć w oczach ojców soborowych były postrzegane jako fundament umożliwiający jedność wiary. Rozpoczęła się nowa forma starokatolickiego protestu. Skierowany był on przeciwko niezgodności z historią obu dekretów watykańskich, przeciwko podjętej w nich błędnej nauce o istocie samego Kościoła oraz przeciwko ich działaniu zmierzającemu do rozbicia Kościoła. Protest ten nie miał być w oczach starokatolików buntem, ale świadectwem prawdy. Walka, jaka rozgorzała wokół protestu, nadała społeczności starokatolickiej potrójne jakby posłannictwo:

  • walka o wolność sumienia i wiary stawała się walką o wolność i swobodę posłuszeństwa dla Słowa i Woli Pana, o których świadczy Pismo św. i pierwotna Tradycja;
  • wierność wierze i porządkowi starego i Jednego Kościoła w wyznaniu wiary, urzędach i nabożeństwie, przy coraz bardziej zdecydowanym ponownym przyjęciu pierwotnego, kościelnego rozumienia gminy;
  • dążenie do ekumenii, gotowość do ponownego zjednoczenia oddzielonych od siebie Kościołów chrześcijańskich na gruncie starego Kościoła.

Te trzy siły właśnie zdecydowały o przekształceniu ruchu starokatolickiego w Kościół. Starokatolicy zorganizowali serię konferencji organizatorskich i teologicznych:

Zgodnie z zasadami opracowanymi i przyjętymi na kongresach w Monachium, Kolonii i Konstancji, ukonstytuował się Kościół Starokatolicki w Niemczech, a z pewnymi odchyleniami, uzasadnionymi tradycją i warunkami miejscowymi, także Kościoły starokatolickie w Szwajcarii i w Austrii.

Samodzielne krajowe Kościoły starokatolickie istnieją dziś w 7 państwach: Holandii, Niemczech, Szwajcarii, Austrii, Polsce, Chorwacji, Czechach. Należy jednak rozróżnić trzy grupy Kościołów starokatolickich:

  • I fala starokatolicyzmuKościół Utrechtu, który ma własną, niemal 250-letnią historię i tradycję. Dzięki swemu wiernemu obstawaniu przy tradycyjnych podstawach wiary i ustroju zachodniego Kościoła katolickiego, stał się on „Kościołem macierzystym” dla powstałych później Kościołów starokatolickich.
  • II fala starokatolicyzmu – Kościoły starokatolickie, które powstały bezpośrednio z walki przeciwko nowym prawdom wiary Soboru Watykańskiego z 1870 roku: Kościoły Niemiec, Szwajcarii, Austrii, które czasowo pozostawały pod silnym wpływem idei liberalno-oświeceniowych, ale potem coraz bardziej świadomie znajdowały drogę do właściwych podstaw wiary Kościoła starokatolickiego.
  • III fala starokatolicyzmu – Kościoły starokatolickie, powstałe na przełomie wieków oraz po pierwszej wojnie światowej Kościoły Ameryki i Europy wschodniej, które swoje powstanie niejednokrotnie zawdzięczają powodom narodowym, ale nigdy nie zwlekały z uznaniem starokatolickich zasad wiary, chociaż w szczegółach często jeszcze obstawały przy specyficznie rzymsko- katolickich formach liturgicznych i pobożności.

Po skonsolidowaniu się Kościołów starokatolickich Niemiec, Szwajcarii i Austrii, nadszedł moment, by istniejącą już w zasadzie między nimi kościelną wspólnotę umocnić układem formalnym. Stało się to dzięki konwencji, zawartej przez biskupów Holandii, Niemiec i Szwajcarii w Utrechcie, w dniach 23 września25 września 1889 r., do której jeszcze w tym samym roku przystąpił administrator diecezji Kościoła Austrii. Później dołączyły do niej Kościoły Czechosłowacji, Chorwacji, Ameryki Północnej oraz Polski Narodowy Kościół Katolicki i Kościół Polskokatolicki w Polsce. Tworzą one razem Kościoły tzw. Unii Utrechckiej.

Unia Utrechcka nie jest wspólnotą prawną i nie ma żadnych pełnomocnictw jurysdykcyjnych, lecz jest swobodnym związkiem samodzielnych starokatolickich Kościołów krajowych, uznających te same podstawy wiary, te same porządki ustrojowe i liturgiczne. Sama konwencja obejmuje trzy następujące części:

  • Umowa, w której biskupi oświadczają, że reprezentowane i kierowane przez nich Kościoły pozostają między sobą w pełnej wspólnocie kościelnej. Organem utrzymującym tę wspólnotę jest „Międzynarodowa Konferencja Biskupów Starokatolickich”. Jej członkowie zobowiązują się do tego, że będą wymieniać urzędowe rozporządzenia, listy pasterskie, księgi liturgiczne itp., a także że nie będą zaciągać żadnych zobowiązań w stosunku do innych Kościołów bez uprzedniej wspólnej narady i uchwały. W szczególności nie można udzielać sakry biskupiej członkom innych Kościołów, bez zgody Konferencji.
  • Regulamin, który m.in. ustala, że przewodniczącym Konferencji Biskupów jest arcybiskup Utrechtu, sekretarzem – biskup Chrześcijańskokatolickiego Kościoła Szwajcarii i że konferencja ma się zbierać co dwa lata.
  • Orędzie do ludu katolickiego, rozpoczynające się od następujących zasadniczych stwierdzeń:

Uważamy za wskazane, aby podczas tego pierwszego spotkania ująć zwięźle we wspólnym oświadczeniu podstawowe zasady kościelne, według których pełniliśmy nasz urząd biskupi dotychczas i pełnić go będziemy w przyszłości, a które przy różnych okazjach głosiliśmy niejednokrotnie w odrębnych deklaracjach (...) Zachowujemy starokościelną zasadę wypowiedzianą przez św. Wincentego z Lerynu w zdaniu: Id teneamus, quod ubique, quod semper, quod ab omnibus creditum est; hoc est etenim vere proprieque catholicum (Trzymamy się tego, co wszędzie, co zawsze, co przez wszystkich było wyznawane, to jest bowiem prawdziwie i rzeczywiście katolickie).

Współczesność[edytuj | edytuj kod]

Unia Utrechcka Kościołów Starokatolickich[edytuj | edytuj kod]

Interkomunia Kościołów Starokatolickich Unii Utrechckiej: członkowie (czerwony), Kościoły stowarzyszone (zielony), Wspólnota Anglikańska (niebieski)

Największe Kościoły starokatolickie są zrzeszone w Unii Utrechckiej. Od 1931 r. istnieje pomiędzy Kościołami Starokatolickimi Unii Utrechckiej a Kościołami Anglikańskimi pełna interkomunia wyrażająca się w obustronnym uznaniu ważności święceń kapłańskich (diakonatu, prezbiteratu i episkopatu) oraz wspólnej celebracji liturgii. Dokumentem statuującym Unię Utrechcką jest „Konwencja Utrechcka”, w skład której pierwotnie wchodziły „Deklaracja Utrechcka”, „Umowa” i „Regulamin”. „Deklaracja Utrechcka” zawiera podstawy dogmatyki starokatolickiej, wspólnej dla wszystkich Kościołów członkowskich. Jest to dokument fundamentalny dla całego starokatolicyzmu, do dziś niezmieniony. „Umowa” stanowiła wspólne oświadczenie biskupów o pełni wspólnoty kościelnej między ich Kościołami, zaś „Regulamin” zajmował się techniczną stroną funkcjonowania wspólnoty starokatolickiej. Oba te dokumenty zostały na Konferencji we Wrocławiu 25 maja 2000 r. zastąpione przez „Statut Biskupów Starokatolickich Zjednoczonych w Unii Utrechckiej”. Najwyższym organem łączącym Kościoły starokatolickie Unii Utrechckiej jest Międzynarodowa Konferencja Biskupów Starokatolickich, której przewodniczy obecnie arcybiskup Utrechtu Joris Vercammen.

Światowa Rada Narodowych Kościołów Katolickich[edytuj | edytuj kod]

Światowa Rada Narodowych Kościołów Katolickich (WCNCC) jest formą federacji organizacji kościelnych, które wyznają katolickie prawdy wiary oparte na siedmiu pierwszych Soborach Chrześcijańskich. W swojej liturgii posługują się językiem narodowym, a w realizacji misji podkreślają w sposób charakterystyczny powiązanie z kulturą narodową. Członkowie WCNCC sprzeciwiają się kapłaństwu kobiet w kościele, czy udzielaniu błogosławieństw dla par homoseksualnych – ich zdaniem Światowa Rada Narodowych Kościołów Katolickich, staje się więc alternatywą dla Unii Utrechckiej Kościołów Starokatolickich. Wierni zrzeszeni w kościołach WCNCC najwyższą cześć oddają Bogu, wyznają wiarę w realną obecność ciała i krwi pańskiej w Eucharystii, zaś komunia jest udzielana pod dwiema postaciami: chleba i wina. Kościoły narodowokatolickie nie uznają nieomylności i władzy papieży.

Głową WCNCC jest prymas Apostolsko-Episkopalnego Kościoła Portugalii, sekretariat zaś znajduje się w Nitrze (Słowacja), a za jego prowadzenie odpowiedzialny jest z urzędu Arcybiskup Kościoła Starokatolickiego na Słowacji. W sekretariacie wydzielone są następujące sekcje: liturgiczna, teologiczna, ekumeniczna, misyjna i kanoniczna. Najważniejszym ciałem Rady Kościołów jest Konferencja WCNCC. Członkami takie spotkania są zwierzchnicy wszystkich kościołów członkowskich – takie posiedzenie odbywa się przynajmniej raz w roku.

Północnoamerykańska Konferencja Biskupów Starokatolickich[edytuj | edytuj kod]

Północnoamerykańska Konferencja Biskupów Starokatolickich jest federacją organizacji kościelnych, zrzeszającą Kościoły o doktrynie liberalnej i postępowej. W skład Konferencji wchodzą Kościoły popierające udzielanie błogosławieństw parom homoseksualnym i sakramentu kapłaństwa dla kobiet. Struktura Konferencji w dużym stopniu przypomina Międzynarodową Konferencję Biskupów Starokatolickich Unii Utrechckiej. Unia Utrechcka nie utrzymuje kontaktów z tą unią.

Organizacja powstała w 2006 roku po serii konferencji teologicznych organizowanych z inicjatywy Polskiego Narodowego Kościoła Katolickiego, na których to dyskutowano w jaki sposób można identyfikować starokatolicyzm, w jaki sposób rozumieć problematykę eklezjologii katolickiej i wyświęcania kobiet. W konsekwencji tych spotkań w maju 2006 roku w Nowym Jorku odbyła się konferencja generalna kilku biskupów niezależnych Kościołów katolickich. Po trzech dniach obrad uchwalono preambułę oraz statut i zawiązano Konferencję Biskupów. Biskupi zgodzili się spotkać co najmniej dwa razy w roku i wzajemnie informować się o działalności swoich wspólnot. Z czasem jednak poszczególne Kościoły zaczęły się wycofywać z projektu lub ograniczać kontakty z innymi wspólnotami, widząc w nich konkurencje w misyjności i spełnianie interesów tylko najsilniejszych członków. Do Konferencji należą obecnie trzy małe Kościoły: Starokatolicka diecezja Napa, Amerykański Kościół Nowej Anglii i Starokatolicki Kościół Miłosierdzia.

Episcopi vagantes[edytuj | edytuj kod]

Episcopi vagantes to nazwa wspólna dla biskupów, którzy skupiają wokół siebie jedynie nieliczne prywatne grupki, a nie rzeczywiste parafie i nie mają prawnie uregulowanej organizacji kościelnej. Posługują się często przesadnie wyszukanymi tytułami, lecz pełnią urząd wyłącznie w swoim imieniu bez pełnomocnictw kościelnych, a przez to w sposób nieważny i bezprawny. Kościoły takie charakteryzują się jako starokatolickie, wyłącznie ze względu na to, że mimo katolickiej liturgii, nie uznają zwierzchnictwa papieża. Na świecie są ich setki, szczególnie w Stanach Zjednoczonych Ameryki i w Ameryce Południowej.

Doktryna starokatolicka[edytuj | edytuj kod]

Starokatolicy przyjmują eklezjologię, w której Kościół (jeden, święty, katolicki i apostolski) ma charakter episkopalno-koncyliarny. W tej teologii szczególne miejsce zajmują starokościelne zasady wiary pierwszego tysiąclecia. Starokatolicy odrzucają papiesko-centralistyczne pojmowanie Kościoła, przyznając biskupowi Rzymu jego dawny, historyczny prymat (primus inter pares), przyjęty przez sobory ekumeniczne i Ojców Kościoła. W tym kierunku prowadzone są badania teologiczne, odwołujące się do niepodzielnego Kościoła pierwszego tysiąclecia oraz odnowy katolicyzmu w XIX w. (J.M. Sailer i H. v. Wassenberg, aż do J.A. Mohlera i A. Gunthera); to tu tworzona jest przestrzeń, która umożliwia spotkanie teologów starokatolickich, prawosławnych i rzymskokatolickich.

Teologia starokatolicka, a zwłaszcza jej początki, to biografie znakomitych uczonych. Większość teologów starokatolickich to przedstawiciele teologii historycznej, którzy do istotnych problemów współczesnej refleksji teologicznej zaliczali problem władzy i autorytetu (prymatu i nieomylności papieża) oraz stosunek Kościołów lokalnych do Kościoła Powszechnego.

Starokatolicy podkreślają normatywne znaczenie zasad wiary starego Kościoła pierwszego tysiąclecia, zawartych w artykułach Symbolu wiary, w nauce Ojców Kościoła i w orzeczeniach dogmatycznych pierwszych soborów powszechnych: Nicea (325 r.), Konstantynopol (381 r.), Efez (431 r.), Chalcedon (451 r.), Konstantynopol (553 r. i 680 r.), a także Nicea (787 r.) – określając wspólną świadomość wiary jednego, świętego, katolickiego i apostolskiego Kościoła, i dających wyraz jedności wszystkich Kościołów lokalnych w jednym świętym Ciele Chrystusa. Do Tradycji apostolskiej należą: kanon Pisma Świętego, najstarsze wyznanie wiary, potrójny urząd kościelny (biskup, prezbiter, diakon).

Pismo Święte jest bezsprzecznie główną regułą wiary, natomiast autentyczna Tradycja, to jest nieprzerwany, częściowo ustny, częściowo pisemny przekaz nauki, głoszonej najpierw przez Chrystusa, a następnie przez apostołów, jest autoratywny (zgodnie z wolą Bożą) źródłem poznania dla wszystkich kolejnych pokoleń chrześcijan.

Duchowość[edytuj | edytuj kod]

W kulcie i liturgii – odnoszących się do Trójcy Przenajświętszej, Bożej Rodzicielki Maryi i Świętych – starokatolicyzm nie odbiega od wiary i tradycji powszechnego i apostolskiego Kościoła. W sprawowaniu tych świętych czynności posługuje się kalendarzem liturgicznym roku kościelnego.

Najwyższą cześć oddaje się Bogu w Trójcy Świętej Jedynemu: Ojcu, Synowi i Duchowi Świętemu – Najświętsza Ofiara, która jest uobecnieniem zbawczej Ofiary Chrystusa. W tekście o Świętej Eucharystii, który wspólnie przyjęła Teologiczna Komisja Prawosławno-Starokatolicka czytamy: „Eucharystię ustanowił sam Pan. Przed Paschą, podczas Wieczerzy, wziął Pan chleb, odmówił modlitwę pochwalną, przełamał go, dał uczniom i rzekł: „To jest Ciało moje. Następnie wziął kielich i odmówiwszy dziękczynienie, dał im, mówiąc: Pijcie z niego wszyscy, bo to jest moja Krew Przymierza, która za was i za wielu będzie wylana na odpuszczenie grzechów. To czyńcie na moją pamiątkę” (por. Mt 26, 26-28; Mk 14, 22-25, Łk 22, 14-23; 1 Kor 11, 23-25)”. ,,(...) Kapłanem sprawującym każdą Eucharystię jest sam Pan. „Ty jesteś tym, który składa i który jest składany, który przyjmuje i który jest dzielony, Chrystus, nasz Pan” (Modlitwa do Hymnu cherubinów). „On jest kapłanem; On sam jest tym, który składa ofiarę i On sam jest darem składanym na ofiarę” (Augustyn, Civ. 10, 20; MPL 41, 298. Por. Ambroży, In Ps. 38 enarr. 25; MPL 14, 1051 n.; Patr. 9,38; PL 14,686)”.

Kościół Starokatolicki oddaje także cześć aniołom, apostołom, męczennikom, świętym. Przejawia się to m.in. w poświęceniu kościołów ich imieniem, jak np. świętych apostołów Piotra i Pawła, świętego Józefa, świętej Anny, świętego Wawrzyńca, świętych Cyryla i Metodego, świętego Izydora, świętego Antoniego z Padwy, świętego Franciszka z Asyżu, świętej Magdaleny, św. Barbary itp., a także w umieszczeniu w kościołach figur i obrazów postaci świętych. W oddawaniu czci świętym Kościół Starokatolicki zachowuje właściwy umiar i powagę, a opierając się na prawdach wiary w świętych obcowanie, uznaje społeczność między ludem bożym na Ziemi a zbawionym w Niebie przy czym jedynym Pośrednikiem między Bogiem a ludźmi jest Jezus Chrystus

Reasumując, należy podkreślić, że ośrodkiem wiary i kultu uwielbienia w Kościele jest Bóg w Trójcy Osób (Bóg Ojciec, Syn Boży i Duch Święty), że wszystko jest przez Chrystusa, w Chrystusie, z Chrystusem, że On – Jezus Chrystus – jest jedynym naturalnym Pośrednikiem, Zbawicielem i Jemu należy się najwyższa chwała, cześć i uwielbienie. Liturgia starokatolicka – zawsze sprawowana w języku narodowym – jest zbliżona do liturgii Kościoła rzymskokatolickiego.

Systematyka Kościołów Starokatolickich (wybór)[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Tadeusz i Jerzy Piątek, Starokatolicyzm, Warszawa 1987, ISBN 83-03-01912-0.
  • Urs Küry, Kościół Starokatolicki: Historia, Nauka, Dążenia, Warszawa 1996, ISBN 83-901296-4-7.
  • Wiktor Wysoczański, „Kościół Polskokatolicki” [z: W drodze za Chrystusem: Kościoły chrześcijańskie mówią o sobie, Kraków 2009, s. 105-142], ISBN 978-83-7505-333-3.