Synchroniczność

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy terminu filozoficzno-psychologicznego C.G. Junga. Zobacz też: synchronizacja.

Synchroniczność – termin stworzony przez C.G. Junga na określenie hipotetycznej zasady wszechzwiązku zdarzeń, która miałaby działać obok zasady przyczynowości. Jung podał kilka nieco różniących się od siebie definicji tego pojęcia[1]. Jedna z nich zakłada, że synchroniczność to pojawienie się w równoległych liniach dwóch zjawisk, wydarzeń lub stanów psychicznych, mających dla obserwatora, wspólne znaczenie, które nie byłyby ze sobą powiązane przyczynowo.

Z kolei według krytyków tego pojęcia, rzekome przypadki "synchroniczności" są to "normalne zdarzenia o niskim prawdopodobieństwie", co do których nie wszyscy są w stanie, je jako takie, zaakceptować: kolekcjonując je, przypisując im szczególne znaczenie, paranormalne, mistyczne, a nawet religijne[2], podczas gdy to już sama natura losowości powoduje, że przeszukiwanie danych losowych (szczególnie naprawdę dużych rozmiarów) umożliwia uzyskanie jakichś znaczących wzorców[3]. Z tego wynika, że standardowa, w sensie zachodnim, nauka (fizyka, matematyka, itd.) jest w stanie wyjaśnić pojawianie się tych koincydencji, ma ono dla pojedynczej próbki bardzo niskie prawdopodobieństwo, więc intuicja może zawodzić, ponieważ dla prawdziwie wielkiej liczby próbek (do jakiej mamy obecnie częściej dostęp w rzeczywistości, w coraz większej skali czasu/przestrzeni) pojawianie się tego typu koincydencji jest wysoce prawdopodobne[4]. (zob. np. prawo naprawdę wielkich liczb, prawo Littlewooda)

The Skeptic's Dictionary” podaje, że bazą powstania pojęcia była prawdopodobnie praktyka ludów pierwotnych określana przez antropologów mianem magii sympatycznej[5]. Podaje się także, że źródłem pojęcia mogła być kultura Dalekiego Wschodu, np. dawne chińskie teorie naukowe oparte były nie o kwestię co jest przyczyną czego, ale o kwestię co zwykle występuje z czym, w sensie znaczącej koincydencji[6].

Zjawiskami, trudnymi do wyjaśniania, z pogranicza parapsychologii zajmuje się też (z pozycji sceptycznej) popularna szczególnie w Wielkiej Brytanii[7] - psychologia anomalistyczna.

Nowe podejścia do możliwości prognozowania i wyjaśniania tego typu psychologicznych zjawisk (oceniane wszakże również jako niepewne[8]) to metody z zakresu badania złożonych systemów dynamicznych[9][10] (zobacz: dynamiczna psychologia społeczna). Przyczyny rozproszone lub nieuchwytne niejako "wyzwalacze" opisuje się fenomenem zwanym efektem motyla.

Synchroniczność, a przyczynowość[edytuj | edytuj kod]

Wzajemny stosunek tych dwóch pojęć jest traktowany różnie, sprzecznie, przez różnych autorów. Jest tak dlatego, że zarówno synchroniczność jak i przyczynowość są definiowane w różny sposób. Jeśli definiujemy przyczynowość aksjomatycznie bardzo powszechnie: iż "nic nie może się zdarzyć bez przyczyny, a jeśli jej nie obserwujemy to jest ona wewnętrzna" pojawia się ewidentna sprzeczność z synchronicznością, jeśli jednak zdefiniujemy przyczynowość jako "relację między skutkiem, a przyczyną" sprzeczność ta zanika. Synchroniczność pod pewnymi względami jest więc stawiana w opozycji do zasady przyczynowości, a pod innymi uznaje się ich wzajemną komplementarność[11].

Zdarza się, że przez synchroniczność rozumie się wyjaśnianie znaczących koincydencji (np. takich jak potoczne: omen, „prawo serii”), ale bez nacisku na szukanie związków przyczynowo-skutkowych lub przedwcześnie rezygnując z przyczynowości, co może powodować pewnego rodzaju "lenistwo umysłowe"[12].

Standardowa nauka Zachodu szuka przyczyn niezwykłych znaczących koincydencji często w samej naturze znacznego rozmiaru losowości (por. prawo Littlewooda[13], iluzja grupowania, twierdzenie Ramseya czy też prawo naprawdę wielkich liczb) Jung, choć zdaje się uznawać ten fakt, to jednak z dodatkowym - ukrytym - aspektem, pisze bowiem: "W całym chaosie jest kosmos, w całym nieporządku sekretny porządek".


Według Junga wystąpienia synchroniczności nie da się odnaleźć, czy przewidzieć po prostu się je odkrywa, jednakże z drugiej strony Jung także twierdzi, że świadome ego jest jakoby prowadzone ku synchronicznościom przez archetypy rzekomej zbiorowej nieświadomości, wówczas powstaje pytanie czy archetypy nie są wtedy jednak przyczyną, łączącą te zdarzenia[14]. Podważana jest też poprawność twierdzenia o "pozaprzyczynowości" (gdy brać pod uwagę szerokie klasyczne rozumienie przyczyny) w definiowaniu tego typu zjawisk, a raczej rozważana ich wieloprzyczynowość[15].

Zdefiniowanego przez Junga zjawiska synchroniczności najczęściej z założenia nie dąży się, lub wręcz nie da się udowodniać przyczynowo-skutkowo, racjonalnie w sensie zachodnim. W dociekaniu naukowym typu zachodniego, nawet jeśli przyczyny są wyjątkowo nieuchwytne, złożone, emergentne to, szczególnie obecnie, szuka się przyczyn - jeszcze głębiej (w samej "głębii" zgodność z postulatami Junga).

Synchroniczność, a zbieg okoliczności[edytuj | edytuj kod]

Wg niektórych naukowców synchroniczność może być oferowana jako alternatywa dla pojęcia zbiegu okoliczności[10] - jeśli interpretuje się synchroniczność jako uwzględniającą luźno, niezbyt spójnie zdefiniowane związki kulturowo uzależnione, metaforyczne, symboliczne, najczęściej nie powtarzalne[16], które wręcz mogą być uznane po prostu za pojawiające się ze sobą przypadkowo. Jung sprzeciwiał się tej interpretacji, twierdząc, że taka "synchroniczność" nie jest prawdziwa, ponieważ poza czynnikiem subiektywnym (stan psychiki danej osoby, społeczności) powinno się jednak włączać, do interpretowania zdarzeń jako synchronicznych, sporo cech obiektywizmu i logiki, wówczas to, taka synchroniczność, wg Junga, nie jest zwykłym zbiegiem okoliczności[17]. W przeciwnym wypadku gdy postępują: subiektywizacja w spojrzeniu na "synchroniczność" i mnożenie jej postrzegania w każdych nawet luźno skojarzonych zdarzeniach, to być szkodliwe i prowadzić wręcz do paranoi[16], czy też, według innych, to właśnie w czasie dla danej osoby kryzysowym mają jakoby zbierać się wokół niej liczne synchroniczności[17]. Z kolei w zasadzie przyczynowości (m.in. w kulturze Zachodu) przez wieki wypracowano metodę jasnego spójnie logicznie uzasadnionego wnioskowania na temat łańcucha bezpośrednio zależnych od siebie zdarzeń, co więcej wnioskowania powtarzalnego w bardzo podobnych warunkach i w sposób ewidentnie nielosowy, maksymalnie uniezależniany obserwatora i jego związków kulturowych, więc wykrywane związki nie są jak synchroniczności: nieprzywoływalne deterministycznie, ulotne, jednorazowe[16], więc wręcz niemożliwe do badania naukowego bez odpowiedniego aparatu zakorzenionego w kulturze.

Synchroniczność w Europie[edytuj | edytuj kod]

Termin synchroniczność po raz pierwszy został wprowadzony w Europie przez psychiatrę i psychologa Karola Gustawa Junga w 1930 roku w mowie na cześć Richarda Wilhelmaewangelickiego misjonarza (do ówczesnych Chin), z którym razem zafascynowali się i próbowali zrozumieć zasadę chińskich wróżb Yijing, co mogło dać przyczynę dla kolejnych prac Junga o synchroniczności.

Jung sądził, że naturalność idzie w parze z irracjonalizmem, a przeciwstawia się technice naukowej[18]:

Quote-alpha.png
Intelekt opanował psyché (...) i wprowadził epokę techniki naukowej, która coraz mniej miejsca pozostawia dla człowieka naturalnego i irracjonalnego.


Jungowi, do współpracy w swej irracjonalistycznej dla kultury zachodu pracy, udało się nakłonić Wolfganga Pauliego, z którym stworzył tekst pt. Synchroniczność jako zasada pozaprzyczynowych koincydencji (1952).

Często cytowanym za Jungiem przykładem na wystąpienie synchroniczności jest historia pacjentki, która opowiadała Jungowi swój sen o złotym skarabeuszu. Dokładnie w tej samej chwili Jung usłyszał delikatne dźwięki dochodzące od okna. Otworzył je i do pokoju wleciał o dziwo owad podobny do tego z równoczesnej opowieści pacjentki – skarabeusz wbrew swoim zwyczajom wleciał do zaciemnionego otoczenia. Jung uważał, że nie można racjonalnie wyjaśnić tej koincydencji, sądził że należy użyć tu synchroniczności, podczas gdy w rzeczywistości zdarzenie to może mieć wiele racjonalnych przyczynowo-skutkowych wyjaśnień (porównaj: Richard Wiseman).

Jung zauważył, że terapia pacjentki napotykała na przeszkodę w postaci jej nadmiernego racjonalizmu. Według tego psychiatry pacjentce potrzebna była zmiana punktu widzenia polegająca na otwarciu świadomości na zjawiska irracjonalne. Taką zmianę oznaczają głównie symbole odrodzenia, a skarabeusz jest właśnie staroegipskim symbolem odrodzenia.

Jung sądził, że zbiegi okoliczności nie zawsze są wynikiem przypadku. Uważał, że niektóre z nich to wyraz działania sił natury, które wiążą ze sobą wydarzenia niezależne przyczynowo. Zdobywanie intuicyjnej świadomości tych sił i działanie zgodne z nimi miałoby prowadzić do procesu indywiduacji. Osoby, które przeszły fazę indywiduacji mogą według Junga kształtować zdarzenia wokół siebie przez kontakt między swoją świadomością a nieświadomością zbiorową.

Niektórzy eksperymentatorzy zasadą synchroniczności próbują tłumaczyć zjawiska paranormalne, jak jasnowidzenie i telepatia, a także wróżenie za pomocą Yijing i astrologii.

Krytyka[edytuj | edytuj kod]

Ponieważ hipotez i sądów teorii synchroniczności nie da się potwierdzić ani udowodnić, w najlepszym przypadku uważa się ją za hipotezę z pogranicza filozofii (por. metafizyka) i psychologii lub pseudonauki.

Quote-alpha.png
Nic nie dzieje się bez przyczyny, lecz wszystko z jakiejś racji i konieczności.
Leucyp, V w. p.n.e.

Już od przedsokratejskich filozofów (zobacz: praprzyczyna arche), poprzez Arystotelesa w kręgu cywilizacji zachodniej zjawiska - o których Jung sądził, iż są niewyjaśnialne inaczej niż przez synchroniczność - wyjaśnia się za pomocą zasady przyczynowości:

Uznawanie synchroniczności może powodować przyzwalanie na złudne, a nawet urojeniowe dostrzeganie związków znaczeniowych tam gdzie ich nie ma[21] - ten błąd poznawczy (który może występować także jako objaw zwiastunowy schizofrenii) opracowywał niemiecki psychiatra Klaus Conrad, uznaje się go za autora nazwy niniejszego zjawiska: apofenia (zobacz też: pareidolia); jednakże nie zauważane i nie wyjaśniane koincydencje (nadmierny „racjonalizm” nie uznający nawet ewidentnie naukowo ścisłych dowodów na pewne anomalie) również mogą być patogenem, zasługą Junga jest nacisk na głębsze ich wyjaśnianie[18], krytykę powoduje sam sposób wyjaśniania.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Bernard D. Beitman (2009) "Coincidence Studies: A Freudian Perspective...", PsychCritiques
  2. Dr. Dennis McFadden, Unlikely Events and Coincidence, International Cultic Studies Association
  3. prof. Bruce Martin, 1998, Coincidences: Remarkable or Random?, CSI
  4. John Navin (wywiad) David Hand, (2014), Why Coincidences, Miracles And Rare Events Happen Every Day, Forbes.com
  5. Robert T. Carroll, The Skeptic's Dictionary: sympathetic magic
  6. Marie-Louise von Franz, Phlit: A Newsletter on Philosophy and Literature: Jung: 2002-2
  7. theguardian.com, Spoon-bending for beginners: Teaching anomalistic psychology to teenagers, 11-08-2009
  8. prof. Włodzisław Duch, Wykład Wstęp do Kognitywistyki Manowce Umysłu
  9. prof. Tomasz Downarowicz, Prawo Serii w ujęciu matematycznym, Instytut Matematyki i Informatyki Politechniki Wrocławskiej, 12-01-2011
  10. 10,0 10,1 Deborah P. Bloch, 2008, "COMPLEXITY, CONNECTIONS, AND SOUL-WORK", Catholic Education: A Journal of Inquiry and Practice
  11. Fred Alan Wolf, (1994), The Dreaming Universe : A Mind-Expanding Journey Into the Realm Where Psyche and Physics Meet s. 56,57
  12. Charles T. Tart, Causality and Synchronicity - Steps Toward Clarification (1981), Journal of the American Society for Psychical Research, t. 75, s. 121-141.
  13. Zbigniew Wojtasiński, Boska Ruletka, wprost.pl, 2008
  14. Michael W. Clark, 2007, Jung and Synchronicity
  15. Zachary Stinson, (2011), "A Multi-Causal Approach To Synchronicity" w "Stance" 4 s. 49
  16. 16,0 16,1 16,2 Stephen J. Davis, Synchronicity: Trick or Treat?
  17. 17,0 17,1 F. David Peat , 1999, Time, Synchronicity and Evolution
  18. 18,0 18,1 Mała encyklopedia psychologii głębi Zenon Waldemar Dudek
  19. Paweł Milcarek, 2005, Nie jesteśmy przypadkowym produktem ewolucji www.przewodnik-katolicki.pl
  20. What is synchronicity "A Wink from the Cosmos" Meg Lundstrom (Intuition Magazine, Maj 1996)
  21. Robert T. Carroll The Skeptic's Dictionary: synchronicity