System podatkowy w Polsce

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

System podatkowy w Polsce – ogół obowiązujących w Polsce przepisów prawnych z zakresu ustalania i poboru podatków.

Podstawy prawne[edytuj | edytuj kod]

Prawne podstawy nakładania obowiązków podatkowych w Polsce stanowi obowiązująca od dnia 17 października 1997 r. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. Art. 217 stanowi, że:

Nakładanie podatków i innych danin publicznych oraz określanie podmiotów opodatkowania, przedmiotów opodatkowania, stawek podatkowych, kategorii podmiotów zwolnionych od podatków i zasad przyznawania ulg oraz umorzeń podatkowych może następować wyłącznie w drodze ustawy[1].

Zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 8 Konstytucji, jej przepisy stosuje się bezpośrednio, chyba że Konstytucja stanowi inaczej. Miejsce Konstytucji w systemie źródeł prawa podatkowego wymaga nadto, aby proces jego wykładni przebiegał w taki sposób, by dokonana interpretacja była zgodna z Konstytucją. W tej kwestii należy zwrócić uwagę na wytyczne Trybunału Konstytucyjnego, zawarte w uchwale z dnia 6 września 1995 r., sygn. W 20/94 (Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego, 1995, nr 1, poz. 6, cz. II, s. 258-265), który wskazuje, iż w sytuacji, gdy jest możliwe takie wyłożenie przepisu, aby pozostawał on w zgodzie z Konstytucją, należy z tej możliwości skorzystać, odrzucając taką drogę interpretacji, która prowadzi do odczytania przepisu jako niekonstytucyjnego.

Na polski system podatkowy składa się dwanaście tytułów podatkowych, objętych materialnym szczególnym prawem podatkowym. Pojęcie podatku zostało zdefiniowane w art. 6 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – ordynacja podatkowa[2] i jest to publicznoprawne, nieodpłatne, przymusowe i bezzwrotne świadczenie pieniężne na rzecz Skarbu Państwa, województwa, powiatu lub gminy, wynikające z ustawy podatkowej. Przepisy ordynacji podatkowej stosuje się również do opłat i innych niepodatkowych należności budżetu państwa i budżetów jednostek samorządu terytorialnego, do których ustalania lub określania uprawnione są organy podatkowe, oraz opłat, o których mowa w przepisach o podatkach i opłatach lokalnych.

Część materialna ogólna i część proceduralna prawa podatkowego została uregulowana przepisami ordynacji podatkowej.

Information icon.svg Zobacz więcej w artykule Prawo podatkowe, w sekcji Pojęcie prawa podatkowego w Polsce.
Information icon.svg Zobacz więcej w artykule Ustawa podatkowa, w sekcji Ustawy podatkowe w prawie polskim.

Rodzaje podatków[edytuj | edytuj kod]

Obecnie w Polsce wyróżniamy 13 rodzajów podatków[3].

Podatki bezpośrednie:

  1. podatek dochodowy od osób fizycznych (PIT),
  2. podatek dochodowy od osób prawnych (CIT),
  3. podatek od spadków i darowizn,
  4. podatek od czynności cywilnoprawnych,
  5. podatek rolny,
  6. podatek leśny,
  7. podatek od nieruchomości,
  8. podatek od środków transportowych,
  9. podatek tonażowy,
  10. podatek od wydobycia niektórych kopalin.

Podatki pośrednie:

  1. podatek od towarów i usług (VAT),
  2. podatek akcyzowy,
  3. podatek od gier.

Podatek dochodowy od osób fizycznych[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Zobacz więcej w artykule Skala podatkowa, w sekcji Skala podatkowa w Polsce.

Podatek dochodowy od osób fizycznych w Polsce uregulowany jest ustawą z dnia 26 lipca 1991 r. (tekst jedn. Dz. U. z 2010 r. Nr 51, poz. 307, z późn. zm.). Ponadto prawa i obowiązki podatnika tego podatku wynikają z szeregu postanowień Konstytucji RP, wielu ustaw i ratyfikowanych umów międzynarodowych oraz rozporządzeń wykonawczych.

Podatnikami podatku dochodowego są osoby fizyczne. Do zakresu przedmiotowego podatku od dochodów osób fizycznych należą wszelkiego rodzaju dochody, z wyjątkami dochodów, które zostały zakwalifikowane przez ustawę do kategorii zwolnień przedmiotowych.

Podatek dochodowy od osób prawnych[edytuj | edytuj kod]

Podatek od towarów i usług[edytuj | edytuj kod]

Podatek od towarów i usług wprowadzony został w Polsce przez ustawę z dnia 8 stycznia 1993 r. o podatku od towarów i usług oraz o podatku akcyzowym (Dz. U. z 1993 r. Nr 11, poz. 50). Konieczność harmonizacji polskiego prawa podatkowego z prawem UE zmusiła polskiego ustawodawcę do uregulowania tej kwestii w nowej ustawie o podatku od towarów i usług z dnia 11 marca 2004 roku (Dz. U. z 2004 r. Nr 54, poz. 535).

Podstawową stawką VAT jest od 1 stycznia 2011 stawka 23%. Dla niektórych towarów i usług przewidziano stawki obniżone: 8% oraz 5% (stawka 5% obejmuje produkty żywnościowe, książki na wszystkich nośnikach fizycznych oraz czasopisma). Istnieje również stawka w wysokości 7% – jest to naliczana przez nabywcę towarów od rolnika ryczałtowego (art. 115 ust. 2 ustawy o podatku od towarów i usług). Nie jest to w zasadzie stawka, którą są opodatkowane towary lub usługi, ale zryczałtowana kwota zwrotu VAT dla rolnika ryczałtowego, który jest z VAT zwolniony.

Istnieje również stawka 0%, która obowiązuje przy:

  • wewnątrzwspólnotowej dostawie towarów,
  • eksporcie towarów.

Przy świadczeniu usług w handlu i gastronomii podatnik może obliczać kwotę VAT od wartości brutto towaru (art. 85 ustawy z dnia 11 marca 2004 o podatku od towarów i usług) stosuje wówczas stawki:

  • 18,70% wartości brutto dla towarów i usług objętych stawką 23%
  • 7,41% wartości brutto dla towarów i usług objętych stawką 8%
  • 4,76% wartości brutto dla towarów i usług objętych stawką 5%

Ponadto niektóre czynności są zwolnione od podatku. Oznacza to między innymi, że świadczący czynności zwolnione w przeciwieństwie do tych, którzy świadczą usługi opodatkowane stawką 0%, nie mogą dokonać odliczenia podatku naliczonego zapłaconego podczas świadczenia tych usług.

Inne[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Zobacz więcej w artykule Podatek od nieruchomości, w sekcji Podatek od nieruchomości w Polsce.
Information icon.svg Zobacz więcej w artykule Podatek od posiadania psa, w sekcji Podatek od posiadania psa w Polsce.
Information icon.svg Zobacz więcej w artykule Opłata skarbowa, w sekcji Opłata skarbowa w Polsce.

Stawki podatkowe[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Zobacz więcej w artykule Stawka podatku, w sekcji Stawki podatkowe w Polsce.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Historia podatków w Polsce.

Fiskalizm[edytuj | edytuj kod]

W opublikowanych w 2009 roku założeniach programu e-podatki Ministerstwo Finansów wskazało m.in. na następujące problemy w obecnym systemie podatkowym:

  • niska ściągalność należnych podatków,
  • niska wykrywalność oszustw podatkowych,
  • duże obciążenia po stronie podatników związane z rozliczaniem należności,
  • zbyt wysokie koszty pobierania podatków[4].

Ministerstwo Finansów szacuje, że w Polsce same obciążenia administracji publicznej związane z niefiskalnymi zadaniami administracji skarbowej (np. wydawanie zaświadczeń) generują 15-20% kosztów, głównie związanych z zaangażowaniem czasu pracowników[4].

Quote-alpha.png
Podatek VAT jest podatkiem kosztownym w administrowaniu, przy czym koszty te są stałe względem stawki podatku. To oznacza, że czym niższa stawka tym wyższy jest koszt osiągnięcia jednej złotówki dochodu. Z drugiej jednak strony, wysoka stawka VAT, tak zresztą jak wysoka stawka każdego innego podatku, wiąże się z niekorzystnymi następstwami ekonomicznymi[5].

Koszty poboru podatków wyliczone w 2009 przez Europejskie Centrum Doradztwa i Dokumentacji Podatkowej wynoszą w Polsce 2,45 euro na każde 100 euro przychodu (dla porównania 1,31 w UK, 1,61 w Czechach)[6]. Koszty poboru wyliczone w 2002 roku dla całej polskiej administracji publicznej wynosiły 1,6% dochodów budżetowych[5][7]. W badaniu z 2010 roku Polska pod względem kosztów poboru podatków (1,4%) ulokowała się na trzecim miejscu od końca[8]. Według władz Lubina koszty poboru podatku od nieruchomości w tym mieście (wynikające z przepisów ogólnych) wynoszą ponad 20% wpływów[9].

Poza sektorem publicznym nieefektywny system podatkowy generuje znaczne koszty zewnętrzne po stronie płatników. Według raportu opracowanego w 2010 roku przez Deloitte na zlecenie Ministerstwa Gospodarki obciążenie administracyjne polskich przedsiębiorstw na 37,3 mld, czyli 2,9% PKB. Przeciętną firmę obsługa obowiązków na rzecz administracji publicznej kosztuje ponad 10 tys. zł, zaś przeciętny przedsiębiorca poświęca na nie jedną trzecią czasu pracy[10]. W wykonanym przez Ministerstwo Gospodarki pomiarze obciążeń administracyjnych (OA), zidentyfikowano łącznie 3712 obowiązków informacyjnych nakładanych na przedsiębiorców przez przepisy prawa, w siedmiu sprawdzonych przez MG dziedzinach. Obciążenia te generują w skali całej gospodarki łączne koszty rzędu 77 miliardów złotych[11].

Profesor Marek Wierzbowski zwraca uwagę na zjawisko skupiania się na finansowym aspekcie kary administracyjnej bardziej niż na zapewnieniu, że dany obowiązek będzie w istocie realizowany[12]. Według Gazety Prawnej organy skarbowe oraz sądy administracyjne na znaczną skalę ignorują wyroki Trybunału Konstytucyjnego korzystne dla podatników i opierają się wyłącznie na orzeczeniach pasujących z góry założonej tezy[13]. Urzędy skarbowe obchodzą także przepisy ograniczające czas trwania kontroli skarbowej w firmach przez klasyfikowanie ich, zgodnie ze stanowiskiem Ministerstwa Finansów, jako "postępowań kontrolnych" a nie kontroli[14].

Na podobną praktykę w 2012 roku wskazała „Rzeczpospolita”, opisując przypadek naginania przez urzędy skarbowe art. 56 § 2 kodeksu karnego skarbowego (podanie nieprawdy w oświadczeniu lub deklaracji). Ponieważ podatnik nie wydał całości środków na zakup nowego mieszkania, od reszty zapłacił podatek. W odpowiedzi urząd skarbowy przedstawił mu zarzut podania nieprawdy we wcześniejszej deklaracji. Zarzut ten został jednak uznany za bezsensowny przez Ministerstwo Finansów, które wskazało, że „nie sposób mówić o podaniu nieprawdy w odniesieniu do zdarzeń przyszłych i niepewnych”[15].

Według Centrum im. Adama Smitha obciążenie przeciętnego obywatela podatkami pośrednimi i bezpośrednimi w Polsce wynosi 44,8%[16]. Stosunek dochodów podatkowych do dochodów Skarbu Państwa w 2007 roku wynosił w Polsce 34,2%[17].

Według „Rzeczpospolitej” koszt poniechanych od 1999 roku reform państwa sięgają 74 mld zł[18]. Zdaniem prof. Elżbiety Mączyńskiej-Ziemackiej nieefektywne prawo podatkowe powoduje znaczne zmniejszenie wpływów podatkowych netto oraz prowadzi do szeregu patologii, przyczyniających się do marnowania potencjału przedsiębiorczości, np. „huby podatkowej”[19].

Podczas konferencji zorganizowanej przez Instytut Studiów Podatkowych w 2010 roku wskazano na liczne problemy polskiego systemu podatkowego jakim jest nieczytelność ordynacji podatkowej po setkach nowelizacji, znaczne obciążenie urzędów skarbowych interpretacjami podatkowymi, rozbieżności w orzecznictwie sądów i zaniechania ustawodawcy[20]. Podobne wnioski padały podczas konferencji zorganizowanej przez Pracodawców Rzeczypospolitej Polskiej[21], w 2013 roku powtarzała ja była wiceminister finansów Irena Ożóg[22].

W 2009 roku w rankingu uciążliwości podatkowej Polska została sklasyfikowana na trzecim miejscu (po Włoszech i Turcji) wśród krajów OECD[23].

Równocześnie znane są przykłady potwierdzające tezę, że uproszczenie podatków skutkuje wzrostem ich wpływów – taki skutek miało uproszczenie opodatkowania od wynajmu nieruchomości[24] oraz obniżka akcyzy na alkohol[25]. Z kolei wysoki podatek akcyzowy na paliwa, zwłaszcza olej napędowy, skutkuje tym, że ok. 10% paliwa będące w obrocie pochodzi z nielegalnego importu[26]. Podobne zjawisko można zaobserwować na rynku tytoniu[27].

W 2013 roku prezydent Bronisław Komorowski[28] oraz Rzecznik Praw Obywatelskich Irena Lipowicz[29] niezależnie zaapelowali o reformę prawa podatkowego, jako dziedziny niezwykle rozbudowanej przez lata, niespójnej i stanowiącej jeden z największych źródeł problemów prawnych w Polsce.

W 2013 roku redakcja "Rzeczpospolitej", Krajowa Rada Doradców Podatkowych oraz konfederacja pracodawców "Lewiatan"[30] przygotowała "Białą księgę problemów podatkowych" dokumentującą najbardziej uciążliwe niespójności polskiej ordynacji podatkowej i skierowały ją do Ministerstwa Finansów z prośbą o ich naprawienie[31].

W rankingu Paying Taxes 2013 Polska uplasowała się na 113. miejscu ze 189. sklasyfikowanych państw. Modelowy polski przedsiębiorca poświęca 286 godzin rocznie na spełnienie 18 obowiązków podatkowych stanowiących 41,6% jego zysku[32].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Dz. U. Nr 78, poz. 483.
  2. Dz. U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 ze zm.
  3. Rodzaje podatków. Ministerstwo Finansów, 2 maja 2013.
  4. 4,0 4,1 Program e-Podatki. Założenia programu. Ministerstwo Finansów, 4 marca 2009.
  5. 5,0 5,1 Strategia podatkowa – wersja skrócona. Ministerstwo Finansów, 2004.
  6. Ściąganie podatków w Polsce jest drogie. Gazeta Wyborcza, 2009.
  7. Kosztowne ściąganie podatków. Rzeczpospolita, 2012.
  8. Podatki w Polsce: jesteśmy europejskim liderem w kosztach ściągalności danin. Forsal.pl, 2013.
  9. Lubin rozpoczyna podatkową rewolucję. Znosi podatek od nieruchomości. Gazeta Prawna, 2011.
  10. Biznes: co trzecia godzina na pisaniu sprawozdań. Rzeczpospolita, 2010.
  11. Pomiar obciążeń administracyjnych. Ministerstwo Gospodarki, 2010.
  12. Marek Wierzbowski: Jaki system kar dla firm. Rzeczpospolita, 2010.
  13. Urzędnicy skarbowi: obchodzą prawo, wykorzystują luki w przepisach. Gazeta Prawna, 2012.
  14. "Nie ma Rostowskiego, przestrzegajcie prawa". Ostra interpelacja ws. kontroli skarbowej. Gazeta Wyborcza, 2014.
  15. Sprzedawca nie kłamie w deklaracji. Rzeczpospolita, 2012.
  16. Płacimy podatki od podatków. Nawet pięć razy. Wirtualna Polska, 2010.
  17. Polski fiskus wśród najmniej uciążliwych dla podatników. Krajowa Informacja Podatkowa, 2007.
  18. Brak reform uderza w gospodarkę. Rzeczpospolita, 2010.
  19. Elżbieta Mączyńska: Podatkowa wańka-wstańka. Rzeczpospolita.
  20. Potrzebne są duże zmiany przepisów. Rzeczpospolita, 2010.
  21. Podatkowy potwór rośnie w siłę. Podatki blokują naszą gospodarkę. Wyborcza.biz, 2010.
  22. Piotr Skwirowski: Była wiceminister finansów krytykuje polski system podatkowy. Wyborcza.biz, 2013.
  23. Pierre Bessard: Tax burden and individual rights in the OECD: an international comparison. Institut Constant de Rebecque, 2009.
  24. Najem opuszcza szarą strefę usług prywatnych. Gazeta Prawna, 2012.
  25. Krzywa Laffera. . Narodowy Bank Polski. [dostęp 2011-08-19]. 
  26. Nawet połowa diesla w Polsce pochodzi z nielegalnego importu?. Forsal.pl, 2013.
  27. Nielegalne skręty wypierają z rynku legalne papierosy. Forsal.pl, 2013.
  28. Komorowski za napisaniem nowej Ordynacji podatkowej. Rzeczpospolita, 2013.
  29. Dziś podatki to pułapka na obywateli. Rzeczpospolita, 2013.
  30. Lekcja dla fiskusa. Rzeczpospolita, 2013.
  31. Biała księga problemów podatkowych. Rzeczpospolita, 2013.
  32. Polski system podatkowy mało przyjazny. Dalekie miejsce w rankingu. Gazeta Wyborcza, 2013.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Andrzej Borodo: Polskie prawo finansowe. Zarys ogólny. Toruń 2005, ISBN 83-7285-253-7.
  • Andrzej Gomułowicz, Jerzy Małecki: Polskie prawo finansowe. LexisNexis, 2006, ISBN 83-7334-585-X.
  • Katarzyna Koperkiewicz-Mordel, Wojciech Chróścielewski, Włodzimierz Nykiel: Polskie prawo podatkowe – podręcznik akademicki. wyd. Difin, Warszawa 2006

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Scale of justice gold.png Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć prawnych w Wikipedii.