Amazonka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy rzeki. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Amazonka
Ilustracja
Delta Amazonki
Kontynent Ameryka Południowa
Państwo  Brazylia
 Peru
 Kolumbia
Rzeka
Długość 6400[1] (lub 7040[2]) km
Powierzchnia zlewni 7,2 mln km²
Średni przepływ 209 000 m³/s
Źródło
Miejsce Quehuisha, Andy
Wysokość 5170 m n.p.m.
Współrzędne 4°26′25,1″S 73°26′49,9″W/-4,440300 -73,447200
Ujście
Recypient Ocean Atlantycki
Współrzędne 0°35′35,9″S 49°57′22,7″W/-0,593300 -49,956300
Mapa
Dorzecze Amazonki
Dorzecze Amazonki
Położenie na mapie Brazylii
Mapa lokalizacyjna Brazylii
źródło
źródło
ujście
ujście

Amazonka (port. Rio Amazonas, hiszp. Río Amazonas) – rzeka Ameryki Południowej o największym średnim przepływie na Ziemi. Jej długość jest sprawą kontrowersyjną[1], najczęściej podawana jest wartość 6400 km[3], jednak według innych źródeł[4] jest to pierwsza rzeka na świecie pod względem długości (7040 km), o 390 km dłuższa od Nilu. Amazonka ma największe na świecie dorzecze (o powierzchni ok. 7 mln km²) i największe zasoby wodne. Dlatego też w jej dorzeczu wyrastają największe lasy tropikalne. Nazwa najprawdopodobniej pochodzi od błędnie tłumaczonej nazwy amacunu – „niedźwiedź wodnych chmur”, którą rozpropagował w Europie, po roku 1540 Hiszpan, Francisco de Orellana, który jako pierwszy przepłynął rzekę z Andów do ujścia.

Długość rzeki od wieków była sporna. Utrudniał ją nie tylko dylemat wyodrębnienia spośród ponad 200 dopływów właściwej rzeki, ale i dotarcie do ukrytych w niedostępnym terenie źródeł – rzetelny wybór dopływu powinien być poprzedzony wieloletnim pomiarem wielkości jego przepływu wody, aby uśrednić jego wahania w szerokich granicach. Należy jednak pamiętać, że długość nieuregulowanej rzeki zmienia się ciągle, szczególnie po powodziach: stare zakola zostają odcięte jako starorzecza, powstają nowe, rzeka na długich odcinkach płynie kilkoma ramionami o różnej długości, które zmieniają się na przestrzeni lat.

Bieg rzeki[edytuj | edytuj kod]

Ujście Amazonki
Amazonka

Płynie przez Peru i Brazylię oraz częściowo, jako rzeka graniczna, przez Kolumbię. Źródła Amazonki znajdują się w peruwiańskich Andach na wysokości 5170 m n.p.m. Według jednej z propozycji wypływa ze stoków góry Quehuisha małym potokiem o nazwie Apacheta znajdującym się w departamencie (regionie) Arequipa[5]. Drugą rozpatrywaną alternatywą jest potok Carhuasanta, który według pomiarów hydrometrycznych prowadzonych przez czeskich naukowców miał wprawdzie w latach 1999 i 2000 mniejsze natężenie przepływu wody od Apachety, jednak na przestrzeni lat 1999 do 2009 stawał się stopniowo strumieniem o coraz większym znaczeniu i w 2009 roku jego natężenie przepływu wody było wyższe od zarejestrowanego dla Apachety – zdaniem autorów publikacji wyniki ich badań prowadzą do wniosku, że sprawa źródeł Amazonki nie została jeszcze jednoznacznie rozstrzygnięta[6].

Do jej ujścia w Atlantyku płynie w kierunku wschodnim przez Nizinę Amazonki.

Przy założeniu wersji potoku Apacheta źródła Amazonki odkrył polski podróżnik Jacek Pałkiewicz w 1996 roku. Fakt ten został uznany przez brazylijski Instituto Nacional de Pesquisas Espaciais (Narodowy Instytut Badań Kosmicznych)[7] oraz przez Towarzystwo Geograficzne w Limie, z którego inicjatywy 10 września 2011 r. na miejscu źródła Amazonki wzniesiono obelisk z pamiątkową tablicą o treści: „Tu rodzi się Amazonka, największa rzeka świata. Ustaliła to w 1996 r. naukowa, polsko-włosko-rosyjsko-peruwiańska wyprawa kierowana przez Jacka Pałkiewicza”. Za to odkrycie Pałkiewicz został uhonorowany m.in. odznaczeniem Kawalera Orderu Zasługi Republiki Włoskiej w 1996[8]. Jednak nawet przy założeniu tej wersji odkrycie to pozostaje jednak sprawą kontrowersyjną, gdyż już 11 lat wcześniej do źródeł Amazonki dotarła wyprawa z udziałem polskiego kajakarza Piotra Chmielińskiego[9].

Amazonka ma kilka rzek źródłowych, w zależności od przyjęcia jednej z nich za główną, podaje się różną długość. Do lat 50. XX wieku za rzekę źródłową Amazonki uważano Marañón, jednak obecnie przyjmuje się za taką rzekę Ukajali. Rzeka Ukajali ma swoje źródła w rzece Apurímac. Za pośrednictwem jednej z dwóch alternatyw, to jest rzeki Homillos lub układu rzek Challamayo (wraz z jeziorami Parihuana oraz Huarhuarco), Huarhuarco oraz Santiago, Apurímac ma swoje źródła w rzece Lloqueta. Potokami o największym natężeniu przepływu wody, zasilającymi Lloquetę są Apacheta i Carhuasanta[6]. Według pomiarów peruwiańskich Amazonka jest najdłuższą rzeką świata. Razem z Ukajali i rzekami pośredniczącymi od źródeł w potoku Carhuasanta liczy 7025 km. Natomiast długość Amazonki wraz z Marañón wynosi około 6400 km[potrzebny przypis].

W środkowym biegu, od ujścia Javari do ujścia Rio Negro, Amazonka nazywana jest Solimões. Szerokość rzeki dochodzi w środkowym biegu do 20 km, zaś w biegu dolnym do 100 km. Ujście Amazonki do Atlantyku ma postać rozległej delty z licznymi, oddzielonymi od siebie, ramionami (około 200 odnóg) – nie jest to jednak klasyczne ujście deltowate. Największe z ramion mają charakter estuariów, rozpoczynających się nawet 350 km od oceanu. Przy ujściu rzeka ma prawie 80 km szerokości.

Maksymalny przepływ przy ujściu dochodzi do 300 tys. m³/s (średni roczny wynosi ok. 120 tys. m³/s). Tak duże masy słodkiej wody powodują wysładzanie wody oceanicznej w odległości do 400 km od ujścia. Ze względu na różnice w pojawianiu się deszczów zenitalnych na półkuli północnej i południowej Amazonka wzbiera dwukrotnie w ciągu roku. Z powodu równinnego ukształtowania terenu na Nizinie Amazonki, podczas owych powodzi woda może zalać obszar odległy o 70 km od brzegu rzeki.

Pływy sięgają do 1400 km od ujścia rzeki[10].

Dopływy[edytuj | edytuj kod]

Główne prawostronne dopływy Amazonki to:

Główne lewostronne dopływy Amazonki to:

Żeglowność[edytuj | edytuj kod]

Amazonka jest rzeką żeglowną na długości 4300 km i jest główną drogą komunikacyjną w tej części kontynentu. Statki do pojemności 5 tys. BRT docierają aż do Manaus, o pojemności do 3 tys. BRT nawet do peruwiańskiego Iquitos.

Najdłuższe rzeki dorzecza Amazonki[edytuj | edytuj kod]

  1. 3379 km – Purus, Peru/Brazylia (2948 km) (3210 km)
  2. 3239 km – Madeira, Boliwia/Brazylia
  3. 2820 km – Caquetá/Japurá, Kolumbia/Brazylia
  4. 2750 km – Tocantins, Brazylia (2416 km) (2640 km)
  5. 2575 km – Araguaia, Brazylia (dopływ Tocantins)
  6. 2410 km – Juruá, Peru/Brazylia
  7. 2250 km – Rio Negro, Ameryka Południowa (2400 km)
  8. 2100 km – Xingu, Brazylia (2900 km)
  9. 1900 km – Tapajós, Brazylia (2550 km)
  10. 1749 km – Guaporé, Brazylia/Boliwia (dopływ Madeira)
  11. 1575 km – Putumayo/Içá, Ameryka Południowa
  12. 1415 km – Marañón, Peru
  13. 1300 km – Iriri, Brazylia (dopływ Xingu)
  14. 1240 km – Juruena, Brazylia (dopływ Tapajós)
  15. 1200 km – Tapajós, Brazylia
  16. 1130 km – Madre de Dios, Peru/Boliwia (dopływ Madeira)
  17. 1100 km – Huallaga, Peru (dopływ Marañón)

Ważniejsze miasta nad Amazonką[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b MSN Encarta: River. [dostęp 2008-11-12].
  2. Rzeczpospolita: Satelita wskazał źródła Amazonki. [dostęp 2011-01-06].
  3. USGS: Lengths of the major rivers. [dostęp 2008-11-12].
  4. Jacek Pałkiewicz: Źródło Amazonki zlokalizowane. [dostęp 2008-11-12].
  5. Wyprawa Amazon Source w celu potwierdzenia źródeł Amazonki. Ministerstwo Spraw Zagranicznych RP, 2012. [dostęp 2017-04-11]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-04-11)].
  6. a b Bohumír Janský, Zbyněk Engel, Jan Kocum, Luděk Šefrna i inni. The Amazon River headstream area in the Cordillera Chila, Peru: hydrographic, hydrological and glaciological conditions. „Hydrological Sciences Journal”. 56 (1), s. 138–151, 2011. DOI: 10.1080/02626667.2010.544257. 
  7. Artykuł w Es Wiki.
  8. mediatrawel.pl: Jacek Pałkiewicz. [dostęp 21 kwietnia 2009].
  9. RYSZARD BADOWSKI: SPÓR O ŹRÓDŁA AMAZONKI. [dostęp 11 sierpnia 2014].
  10. System przyrodniczy Ziemi. 22. Krążenie wód Wszechoceanu. XXIV LO im. C. Norwida. [dostęp 2011-07-30]. slajd 19.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]