Bamian (miasto)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Bamian
بامیان
Ilustracja
Państwo  Afganistan
Wilajet Bamian
Populacja 
• liczba ludności

61 863
Położenie na mapie Afganistanu
Mapa lokalizacyjna Afganistanu
Bamian
Bamian
Ziemia34°49′N 67°49′E/34,816667 67,816667
Krajobraz kulturowy i zabytki archeologiczne w dolinie Bamiana
Obiekt z listy światowego dziedzictwa UNESCO
Buddha Bamiyan 1963.jpg
Typ kulturowe
Spełniane kryterium I, II, III, IV, VI
Numer ref. 208
Historia wpisania na listę
Wpisanie na listę 2003
na 27. sesji
Obiekt zagrożony 2003
a Oficjalna nazwa wpisana na liście UNESCO
b Oficjalny podział dokonany przez UNESCO
Niecka po zniszczonym posągu Buddy

Bamian (per. بامیا Bâmyân) – miasto w środkowym Afganistanie, w górach Hindukusz, u podnóży masywu Baba (na wysokości 2545 m n.p.m.), nad rzeką Bamian (dorzecze Amu-darii). Miasto liczy 61 863 mieszkańców. Jest ośrodkiem administracyjnym prowincji Bamian oraz centrum handlowym regionu rolniczego (na nawadnianych polach uprawiane są zboża, ziemniaki i drzewa owocowe).

Dolina rzeki Bamian znana jest z pozostałości wielowiekowego kultu buddyjskiego, szczególnie z kompleksu świątyń wykutych w skale w okresie od I do VIII wieku, gdzie wykuto olbrzymie posągi Buddy, zniszczone przez talibów w 2001 roku.

Geografia[edytuj]

Bamian leży 130 km na północny zachód od Kabulu[1]. Zlokalizowane jest w górach Hindukusz na wysokości 2590 m n.p.m.[1][a]), w dolinie o długości 50 km i szerokości 15 km – depresji tektonicznej na wysokości 2500–3000 m n.p.m., ograniczonej od południa i wschodu masywem Koh-e Baba (5135 m n.p.m.)[2][3]. Przez dolinę i miasto przepływa rzeka Bamian[3]. Bamian jest centrum administracyjnym prowincji Bamian[3] oraz centrum handlowym regionu rolniczego – na nawadnianych polach doliny uprawiane są zboża, lucerna, ziemniaki oraz drzewa owocowe, np. jabłonie i morele[2].

Klimat[edytuj]

Klimat w dolinie ma charakter górski kontynentalny z suchymi latami i długimi, ciężkimi zimami[2][3].

Średnia temperatura i opady dla Bamianu
Miesiąc Sty Lut Mar Kwi Maj Cze Lip Sie Wrz Paź Lis Gru Roczna
Rekordy maksymalnej temperatury [°C] 12.0 12.5 20.6 28.7 29.4 31.2 33.2 32.2 31.4 26.2 20.6 13.0 24,3
Średnie temperatury w dzień [°C] 1.0 2.0 7.9 15.6 19.9 24.1 26.3 26.1 22.9 17.4 11.0 5.1 14,9
Średnie dobowe temperatury [°C] -6.4 -4.8 1.4 8.6 12.4 16.3 18.4 17.4 12.8 7.8 1.6 -2.8 6,9
Średnie temperatury w nocy [°C] -12.1 -10.5 -3.8 2.9 5.7 8.5 10.0 8.8 4.2 0.0 -4.9 -8.6 0,0
Rekordy minimalnej temperatury [°C] −30.5 -28.4 −21.2 -6.5 -2.5 0.6 5.4 3.0 -2.6 -7.9 −14.5 −25.0 -10,8
Opady [mm] 8.3 15.7 27.4 29.8 26.0 5.7 1.0 0.0 3.1 4.2 7.5 4.3 133,0
Średnia liczba dni śnieżnych 5 7 6 2 0 0 0 0 0 0 1 3 24
Średnia liczba dni z opadami 0 0 2 7 6 1 1 0 0 2 2 0 21
Średnie nasłonecznienie (w godzinach) 196.7 174.6 210.7 239.4 356.9 372.9 357.8 325.3 276.7 245.5 198.0 2983,1
Źródło: Hong Kong Observatory[4], NOAA (1960–1983)[5] 7 maja 2017

Historia[edytuj]

Początki osadnictwa w dolinie rzeki Bamian sięgają III w. p.n.e.[3] Miasto wyrosło na szlaku handlowym łączącym Baktrię z Kabulem i północno-zachodnimi Indiami[2].

Rozwój doliny rzeki Bamian zapoczątkował w drugiej połowie I wieku władca plemienia Kuszanów Kaniszka. Król ten był protektorem buddyzmu oraz opiekunem nauki i sztuki, za jego panowania powstały pierwsze świątynie buddyjskie w dolinie. Za panowania Kuszanów dolina stała się prężnym ośrodkiem buddyzmu i centrum klasztornym[3]. W IV–V w. wykuto w zboczach Bamian dwa ogromne posągi Buddy o wysokości 53 i 40 m[1]. Nowe świątynie i klasztory buddyjskie zakładano do VIII wieku – w skale wykuto ponad 1000 cel mnichów buddyjskich[3]. (mieszkało tu ich ponad tysiąc w dziesięciu klasztorach) i dużych pomieszczeń obrzędowych wykuty w skale. Umieszczano w nich liczne malowidła ścienne i rzeźby. Buddyjskie budowle sakralne powstawały także w sąsiedniej dolinie rzeki Kakrak.

Bamian po raz pierwszy jest wzmiankowany w źródłach chińskich z V w.[1] Miasto odwiedzali chińscy podróżnicy, m.in. mnisi buddyjscy Faxian (337–422) ok. roku 400 i Xuanzang (602–664) w roku 630[1]. Xuanzang sporządził opis miasta, jego budowli oraz życia jego mieszkańców[2].

W VII w. miastem rządzili książęta, najprawdopodobniej heftaliccy[1]. W VIII w. władcy przeszli na islam[1]. W 871 roku miasto zajął safarydzki władca Jakub Ibn Lajs as-Saffar (840–879)[1]. Miasto przechodziło z rąk do rąk, a w końcu zostało zniszczone w 1221 roku przez Czyngis-chana i nigdy nie odzyskało dawnej świetności[1].

W 1840 roku, pod Bamian rozegrała się jedna z bitew I wojny brytyjsko-afgańskiej[1]. W latach 1922–1930 zabytki archeologiczne Bamian badali członkowie francuskiej ekspedycji Délégation Archéologique Française en Afghanistan (DAFA)[2]. W 1964 roku Bamian zostało centrum administracyjnym prowincji Bamian[2].

Posągi Buddy[edytuj]

 Osobny artykuł: Posągi Buddy w Bamianie.

W IV–V w. wykuto w zboczach Bamian dwa ogromne posągi Buddy o wysokości 53 i ok. 40 m[1]. W okresie swojej świetności posagi były pokryte tynkiem i pomalowane[3]. Opisane zostały przez chińskiego mnicha Xuanzanga, który wspominał o ich bogatych dekoracjach ze złota i kamieni szlachetnych[3]. Opisany przez Xuanzang a trzeci posąg, który miał mieć gigantyczną długość 300 m nie został jeszcze odnaleziony[2]. W 2008 roku odkryto natomiast mocno zniszczony posąg leżącego Buddy z III w. o długości 15 m[1].

W marcu 2001 roku rządzący Afganistanem talibowie zniszczyli za pomocą ognia artyleryjskiego oraz środków wybuchowych dwa największe posągi Buddy (53- i 40-metrowy), gdyż uznali ich istnienie za sprzeczne z zasadami islamu[3]. Przeciw tej decyzji protestowało wiele krajów, w tym także islamskich. Nie zapobiegła jej nawet osobista interwencja Kofi Annana. Zburzenie zabytkowych posągów wywołało falę oburzenia na całym świecie[3].

W 2003 roku krajobraz kulturowy i zabytki archeologiczne w dolinie rzeki Bamian wpisano na listę światowego dziedzictwa UNESCO[6].

Uwagi

  1. UNESCO podaje wysokość 2500 m n.p.m.

Przypisy

  1. a b c d e f g h i j k l The Editors of Encyclopædia Britannica: Bamiyan. W: Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica, inc.. [dostęp 2017-05-07]. (ang.)
  2. a b c d e f g h BĀMĪĀN. W: Encyclopædia Iranica, III, 6. 1988-12-15, s. 657-661. [dostęp 2017-04-30]. (ang.)
  3. a b c d e f g h i j k UNESCO: Cultural Landscape and Archaeological Remains of the Bamiyan Valley: Nomination File (ang.). [dostęp 2013-12-21].
  4. Climatological Normals of Bamiyan (ang.). W: Hong Kong SAR Government [on-line]. [dostęp 2017-05-07].
  5. Bamiyan Climate Normals 1961–1990. W: National Oceanic and Atmospheric Administration [on-line]. [dostęp 2017-05-07].
  6. UNESCO: Cultural Landscape and Archaeological Remains of the Bamiyan Valley (ang.). [dostęp 2013-12-21].