Talibowie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Taliban
Ilustracja
Państwo  Afganistan
Lider Hibatullah Achundzada
Data założenia 1994
Ideologia polityczna islamizm,
nacjonalizm[1]
pasztunwali[2][1]
Barwy biało-czarne

Talibowie, Taliban (paszto ‏طالبان‎ Taliban z arab. ‏طالب‎, ṭālib – „student, uczeń”), określający się mianem Islamskiego Emiratu Afganistanu (IEA)[3]fundamentalistyczne ugrupowanie islamistyczne (sunnickie), powstałe we wrześniu 1994 w Kandaharze w Afganistanie.

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

Etymologia nazwy talibowie (w oryginale taliban) nie jest jednoznacznie określona. W języku paszto słowo طالبان (ṭālibān) oznacza „uczniowie” (liczba mnoga od rzeczownika ṭālib) . Jest to zapożyczenie z języka arabskiego طالب (ṭālib) – w języku arabskim liczba mnoga طالبان ( ṭālibān ) nie oznacza "studentów” (w sensie wielu), lecz bardziej precyzyjnie „dwóch studentów”; jest to forma podwójna , gdyż arabska liczba mnoga "studenci" to طلاب (ṭullāb)[4][5][6].

Tło[edytuj | edytuj kod]

Afganistan od dawna był areną rywalizacji między dwiema wizjami dla tego kraju: modernizacyjnym, antyklerykalnym poglądem komunistów i konserwatywnym poglądem muzułmańskich duchownych. W efekcie czego ziemia afgańska w latach 1979–1989 została przekształcona się w pole bitwy, wskutek zimnej wojny prowadzonej między Związkiem Radzieckim, który wysłał 110 000 żołnierzy w celu okupacji kraju, a Stanami Zjednoczonymi, które dostarczyły muzułmańskim powstańcom, wrogom afgańskiego komunistycznego reżimu ogromnej ilości broni[7].

Ostatecznie Związek Radziecki wycofał się z Afganistanu, a władze komunistyczne w tym kraju zostały kilka lat później obalone. W kraju jednak zapanował ogromny chaos po tym, gdy byli mudżahedini (dawni wrogowie komunistów) zaczęli między sobą krwawo walczyć o władzę. Amerykanie dłużej nie byli zainteresowani Afganistanem. Sytuację dla własnych korzyści postanowił wykorzystać Pakistan.

Od czasu, gdy w Afganistanie w 1992 r. obalone zostały rządy komunistyczne, pakistańskie władze prowadziły podwójną grę z swoim sąsiadem. Z jednej strony premier Pakistanu Nawaz Sharif oficjalnie wspierał afgański rząd Burhanuddina Rabbaniego, podczas gdy pakistański wywiad ISI pomagał jego przeciwnikowi, Gulbuddinowi Hekmatiarowi, którego ludzie odpalili tysiące pocisków w stronę Kabulu. Pakistan za wszelką cenę pragnął utworzenia przyjaznego rządu na swojej zachodniej flance, a tajna agencja wywiadowcza Pakistanu ISI – będąca tak naprawdę państwem w państwie – była gotowa dostarczać potajemnie broń i dane wywiadowcze uzbrojonym oddziałom, które zaprowadzą porządek w targanym wojną domową sąsiednim kraju[8].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Mapa Afganistanu. Terytorium Afganistanu pod kontrolą talibów w 1996 roku zaznaczono kolorem żółtym.
Mapa prowadzonej przez talibów ofensywy w Afganistanie w 2021 r. po ogłoszeniu wycofania się Stanów Zjednoczonych.

Początki[edytuj | edytuj kod]

Ruch talibów wyłonił się w latach 90 z inicjatywy rządu pakistańskiego. Ugrupowanie zostało utworzone przez kilku islamskich duchownych, będących Pasztunami, dominującej grupy etnicznej zarówno w południowym Afganistanie, jak i północnym Pakistanie. Talibowie uzyskali ogromne wsparcie ze strony potężnej służby wywiadowczej Pakistanu, której motywacją było głównie zapewnienie bezpieczeństwa szlaków transportowych w Azji Centralnej[9].

Ruch talibów skupiał głównie Afgańczyków, którzy pobierali nauki w szkołach koranicznych na terenie Pakistanu oraz w mniejszym stopniu byłych mudżahedinów, którzy walczyli z armią radziecką w Afganistanie w latach 80. XX wieku. Przywódcy talibów w większości nie odegrali żadnej ważnej roli w krwawej afgańskiej wojnie domowej mudżahedinów z komunistami.

Przejmowanie kontroli nad Afganistanem (lata 1994–1996)[edytuj | edytuj kod]

W ciągu zaledwie czterech miesięcy po tym, gdy w listopadzie 1994 r. nowa siła zdeklarowanych islamskich purystów i afgańskich patriotów, znana jako talibowie, wkroczyła do Afganistanu, pod ich kontrolą znajdowało się już ponad 40 procent terytorium kraju. Ich nieformalną stolicą stał się Kandahar[10].

Talibowie byli wyjątkowo metodyczni w swych działaniach, dlatego bardzo szybko zajmowali kolejne tereny w Afganistanie. Ich głównym atutem była doskonała znajomość terenu oraz umiejętność prowadzenia walk partyzanckich. Ponadto talibowie obiecywali, że na pierwszym miejscu postawią na wartości islamskie i walkę z korupcją, którą przesiąknięci byli watażkowie krwawo walczący pomiędzy sobą o władzę – propagowanie takich wartości szybko przyciągnęło talibom wielu zwolenników[11].

27 września 1996 r. talibowie przejęli kontrolę nad stolicą Afganistanu, Kabulem. Natychmiast przystąpiono do wprowadzenia surowych rządów w kraju oraz postanowiono rozprawić się z przeciwnikami politycznymi. W dniu, gdy Kabul znalazł się pod kontrolą talibów, dokonano publicznej egzekucji byłego komunistycznego prezydenta Mohammada Nadżibullaha[12].

Pierwsze rządy w Afganistanie w latach 1996–2001[edytuj | edytuj kod]

 Główny artykuł: Islamski Emirat Afganistanu.

Pod koniec września 1996 r. talibowie ogłosili powstanie rządu Islamskiego Emiratu Afganistanu. Na jego czele stanął mułła Mohammad Omar, założyciel i lider ruchu talibów. Na kontrolowanych przez siebie terenach talibowie wprowadzili surowe prawo oparte na szariacie i elementach pasztunwali, dyskryminujące zwłaszcza względem kobiet[13].

W następnych kilkunastu miesiącach talibowie posiadali kontrolę już na ponad 90% terytorium Afganistanu, a jedynym liczącym się przeciwnikiem był już tylko wsławiony walkami z wojskami radzieckimi Ahmad Szah Masud ze swoją tadżycką armią[14].

Utrata władzy w Afganistanie w 2001 r.[edytuj | edytuj kod]

Po przeprowadzeniu przez Al-Kaidę krwawych zamachów terrorystycznych z 11 września 2001 r., talibowie znaleźli się w bardzo trudnym położeniu. Odrzucili amerykańskie żądanie wydania przywódców organizacji terrorystycznej prowadzonej przez Osamę bin Ladena, ukrywających się na terytorium Afganistanu. W ciągu kilkunastu dni stało się jasne, że dni rządów talibów w Afganistanie są policzone[15].

Marines pod Kandaharem, 25 listopada 2001

Około godz. 16:15 czasu UTC (tj. około godz. 20:45 czasu lokalnego) w niedzielę 7 października 2001 r. amerykańskie oraz brytyjskie siły powietrzne rozpoczęły bombardowanie wyznaczonych celów na terenie zajmowanym przez siły Talibanu oraz Al-Kaidę. Celem inwazji na Afganistan było rozbicie i rozbrojenie wojsk podległych rządowi talibów, ustanowienie kontroli nad krajem, zainstalowanie tam demokratycznego rządu oraz zapewnienie warunków odbudowy kraju[16].

W nocy 12 listopada 2001 większość talibów uciekło ze stolicy spodziewając się szturmu wojsk Sojuszu Północnego. Armia weszła do Kabulu 13 listopada 2001 roku. Miasto zostało w pełni wyzwolone w ciągu 24 godzin, w czasie których doszło do niewielkich walk[17].

Pod koniec listopada 2001 r. Sojusz Północny pod dowództwem Hamida Karzaja zaatakował Kandahar, jedną z ostatnich twierdz talibów. W ataku rozpoczętym 22 listopada 2001 r. udział wzięło ok. 800 plemiennych antytalibskich bojowników, 800 żołnierzy Sojuszu Północnego, a także blisko tysiąc marines. W wyniku ciężkich walk na przełomie listopada oraz grudnia, cześć talibów opuściło miasto 4 grudnia, a wojska Sojuszu Północnego ogłosiły wyzwolenie Kandaharu 7 grudnia 2001 roku, co oznaczało faktyczny koniec rządów talibów w Afganistanie[18].

Prowadzenie wojny partyzanckiej w Afganistanie w latach 2001–2021[edytuj | edytuj kod]

Rozprzestrzenienie się talibskiej rebelii na terenie Afganistanu w latach 2002–2006

Dzięki schronieniu i pomocy ze strony armii pakistańskiej – tej samej, która otrzymywała każdego roku ogromną pomoc finansową od Stanów Zjednoczonych na potrzeby walki z Al-Kaidą – talibowie bardzo szybko zreformowali się jako organizacja partyzantka. Odsunięci od władzy w Afganistanie talibowie ogłosili dżihad wobec aliantów i wypowiedzieli wojnę nowemu rządowi, zainstalowanemu przez kraje zachodnie[19].

Talibowie prowadzili nabór do swoich bojówek, rozbudowywali swoje bazy w kraju, odtworzyli i zreorganizowali swoje siły zbrojne i rozpoczęli działania partyzanckie. Atakowali oni głównie odizolowane górskie posterunki sił paramilitarnych oraz konwoje wojsk afgańskich, a także ISAF. Popularną metodą walki stało się podkładanie improwizowanych min lądowych, przeprowadzano także ataki rakietowe, a z czasem terrorystyczne zamachy samobójcze[20].

Talibowie przetrwali potężne kampanie wojskowe, które zostały nasilone po tym, gdy prezydent Barack Obama znacznie rozszerzył amerykańską obecność wojskową w Afganistanie prawie 100 tys. żołnierzy w 2010 roku. Gdy Amerykanie kilka lat później zaczęli redukować obecność swych wojsk, talibscy rebelianci stopniowo zaczęli przejmować kontrolę nad kolejnymi terenami w Afganistanie, głównie na obszarach wiejskich[19].

Zawarcie porozumienia pokojowego z USA w 2020 r.[edytuj | edytuj kod]

Amerykańska delegacja i talibowie podczas spotkania w Doha

29 lutego 2020 r. w Doha, stolicy Kataru Stany Zjednoczone podpisały porozumienie pokojowe z talibami, które przygotowało grunt do zakończenia najdłuższej amerykańskiej wojny w historii – prawie dwudziestoletniego konfliktu w Afganistanie – który rozpoczął się po atakach z 11 września 2001 r., a sam konflikt pochłonął życie ponad 100 tys. ludzi, w tym prawie 2,5 tys. amerykańskich żołnierzy[21]. Podpisy pod porozumieniem złożyli amerykański specjalny wysłannik Zalmay Khalilzad oraz polityczny przywódca afgańskich talibów mułła Abdul Ghani Baradar[22].

Ustalono, że USA zakończą w ciągu 14 miesięcy proces wycofywania wojsk z Afganistanu i zniosą sankcje nałożone na talibów, jeśli ci włączą się w proces zwalczania terroryzmu i rozpoczną rozmowy pokojowe z rządem w Kabulu. Umowa przewidywała też wymianę jeńców – zapowiedziano uwolnienie 5000 talibów zatrzymanych przez wojska międzynarodowej koalicji wraz z siłami rządowymi Afganistanu oraz około 1000 jeńców, którzy dostali się w ręce talibów[23].

Drugie rządy w Afganistanie od 2021 r.[edytuj | edytuj kod]

Talibowie wkraczający do Kabulu w połowie sierpnia 2021 r.

14 kwietnia 2021 r. amerykański prezydent Joe Biden obiecał, że dotrzyma warunków umowy z talibami, zawartej przez jego poprzednika Donalda Trumpa rok wcześniej w Katarze. Poinformował jedynie, że wojska amerykańskie zostaną wycofane z opóźnieniem, a nie 1 maja 2021 r. jak wynikało z zawartego porozumienia. Talibowie zaakceptowali stanowisko amerykańskiego prezydenta, czyniąc przygotowania do przyszłego przejęcia władzy w Afganistanie[24].

Zaledwie kilka tygodni przed planowanym na koniec sierpnia 2021 r. całkowitym wycofaniem sił amerykańskich z Afganistanu, talibowie postanowili przeprowadzić zmasowaną akcję wojskową, której celem było zdobycie władzy w pogrążonym korupcją i biedą kraju. Doszło jedynie do ograniczonych starć pomiędzy zdolnym do przystosowania się i wysoce mobilnym ruchem talibów a zdemoralizowanymi siłami rządowymi, które zostały porzucone przez swoich przywódców i odcięte od pomocy[24].

15 sierpnia 2021 r. od rana talibowie zaczęli wkraczać ze wszystkich stron do Kabulu, stolicy Afganistanu[25]. W Kabulu nie toczono walk[26], a przywódcy talibów nakazali im nie atakować żołnierzy ani mieszkańców pozostających w stolicy[27]. Ich delegacja udała się do siedzib administracji rządowej z zamiarem przyjęcia kapitulacji rządu. Okazało się, że prezydent Aszraf Ghani uciekł do Tadżykistanu[28]. Tego samego dnia talibowie przejęli też Dżalalabad[26].

Pod kontrolą wojska amerykańskiego pozostawał przez kolejne dwa tygodnie jedynie międzynarodowy port lotniczy Kabul, z którego do 30 sierpnia 2021 r. prowadzono pośpieszną i chaotyczną ewakuację[29][30][31].

31 sierpnia 2021 r. talibowie ogłosili „pełną niepodległość” Afganistanu po tym, jak ostatni żołnierze amerykańscy odlecieli z Kabulu po 20 latach obecności w tym kraju. Przywódca ruchu talibów przybył do kraju, mułła Hibatullah Achundzada przyleciał do Kandaharu prawdopodobnie w tym samym czasie, gdy Afganistan opuszczali ostatni amerykańscy żołnierze[32].

Ideologia i cele[edytuj | edytuj kod]

Afgański ruch talibów od powstania w 1994 r. zachowuje związki ideologiczne, organizacyjne i personalne z innymi grupami sunnickich ekstremistów z Bliskiego Wschodu, Azji Południowej i Środkowej. Sięgają one lat 80. XX w. i są one związane z masowym zasilaniem arabskich ochotników szeregów afgańskich mudżahedinów walczących z interwencją ZSRR w Afganistanie[33].

Kluczową rolę w kształtowaniu światopoglądów zwolenników talibów miały medresy (szkoły koraniczne nauczające przede wszystkim teologii). Uczęszczający do niej uczniowie poddawani byli od najmłodszych lat indoktrynacji. Merytoryczny poziom kadry nauczającej był często niski. Większość mułłów nie opanowała języka arabskiego w stopniu wystarczającym do zrozumienia trudnych tekstów religijnych. Promowała pamięciowe i bezrefleksyjne powtarzanie Koranu, przemycała własne poglądy ideologiczne oraz przedstawiała uczniom bardzo zawężony obraz islamu[34].

Talibowie to afgański ruch polityczny reprezentujący bardzo specyficzną, radykalną wersję islamu (tzw. afgański deobandyzm), połączoną z szeregiem dominujących wśród afgańskich Pasztunów norm społecznych i niepisanych kodeksów prawnych. Talibowie nigdy nie byli zainteresowani globalnym dżihadem, atakowaniem krajów zachodnich czy ustanowieniem światowego kalifatu. Ich celem od początku było uzyskanie kontroli nad głęboko podzielonym Afganistanem i ustanowienie państwa opartego na rygorystycznym islamskim prawie szariatu[35].

W przeciwieństwie do innych islamskich organizacji fundamentalistycznych, talibowie nie są salafitami . Chociaż bogate kraje arabskie promowały nauczanie salafickich idei w szkołach koranicznych na pograniczu afgańsko-pakistańskim podczas radzieckiej inwazji na Afganistan w latach 80-tych XX w., surowe przywództwo talibów stłumiło ruch salaficki w Afganistanie po pierwszym dojściu do władzy w połowie lat 90. ubiegłego wieku. Po amerykańskiej inwazji na Afganistan w 2001 r. talibowie ponownie sprzymierzyli się z salafitami w celu wspólnej walki z amerykańską okupacją, jednak salafici zostali przypisani do małych grup, które są nadzorowane przez talibów[36].

Przywództwo organizacji[edytuj | edytuj kod]

Najważniejsi przywódcy ruchu talibów, według stanu na sierpień 2021 r., to[37]:

  • Hibatullah Achundzada – najwyższy przywódca talibów od 2016 r., uczony religijny z prowincji Kandahar.
  • Abdul Ghani Beradar – współzałożyciel ruchu wraz z mułłą Mohammedem Omarem, polityczny przywódca organizacji. Pochodzący z prowincji Oruzgan przez kilka lat znajdował się w pakistańskim więzieniu, z którego w 2018 r. został zwolniony na prośbę Stanów Zjednoczonych.
  • Mohammad Jakub – syn założyciela talibów mułły Omara, odpowiadający za operacje wojskowe grupy.
  • Siradżuddin Hakkani – przywódca radykalnej frakcji talibów, znanej jako siatka Hakkaniego, mającą bliskie związki z Al-Kaidą . Odpowiada za aktywa finansowe i wojskowe grupy na pograniczu afgańsko-pakistańskim.
  • Sher Mohammad Abbas Stanikzai – były szef biura politycznego talibów w Doha. Pochodzi z prowincji Logar, posiada tytuł magistra, został wyszkolony jako kadet w Indyjskiej Akademii Wojskowej.
  • Abdul Hakim Ishaqzai – główny negocjator biura politycznego grupy w Doha od 2020 r. Przewodniczy potężnej radzie uczonych religijnych wśród talibów.
  • Suhail Shaheen – rzecznik biura politycznego talibów w Doha. Wykształcony na uniwersytecie w Pakistanie, w latach 90. XX wieku był redaktorem anglojęzycznego pisma "Kabul Times", pełnił również funkcję zastępcy ambasadora w Pakistanie.
  • Zabihullah Mudżahid – rzecznik talibów od 2007 r. Po raz pierwszy pokazał się publicznie w sierpniu 2021 r. po tym, gdy talibowie przejęli kontrolę nad Kabulem.

Związki z terroryzmem[edytuj | edytuj kod]

Gdy talibowie pierwszy raz rządzili Afganistanem, na kontrolowanych przez siebie terenach zapewnili bezpieczne schronienie Osamie bin Ladenowi, multimilionerowi urodzonemu w Arabii Saudyjskiej, zaangażowanemu w latach 80. XX wieku w wspieraniu ruchu mudżahedinów w wojnie przeciwko okupacji radzieckiej Afganistanu. Tym razem bogaty Saudyjczyk swoją uwagę skupił na rozbudowie organizacji terrorystycznej Al-Kaida, której głównym celem było prowadzenie globalnego dżihadu[19].

7 sierpnia 1998 r., dokładnie osiem lat po tym, gdy pierwsze amerykańskie oddziały pojawiły się w Arabii Saudyjskiej, Al-Kaida przeprowadziła krwawe ataki terrorystyczne na ambasady USA w Kenii i Tanzanii, w których śmierć poniosło ponad 200 osób. Po zamachach prezydent USA Bill Clinton wydał rozkaz ostrzelania celów w Afganistanie i Sudanie, a Osama Bin Laden trafił na listę 10 najbardziej poszukiwanych terrorystów świata[38]. 13 sierpnia Rada Bezpieczeństwa ONZ uchwaliła rezolucję nr 1189 potępiającą zamachy[39]. Po tym, gdy talibowie odmówili wydania Amerykanom przywódców Al-Kaidy, na Afganistan nałożone zostały dotkliwe sankcje[40].

Po krwawych zamachach terrorystycznych z 11 września 2001 r., prezydent USA George W. Bush zażądał od talibów wydania liderów Al-Kaidy, którzy ponownie odmówili spełnienia żądań. Ataki z 11 września były bezpośrednią przyczyną rozpoczęcia tak zwanej wojny z terroryzmem, której pierwszym etapem był atak na rządzony przez talibów Afganistan, gdzie przebywał Osama bin Laden oraz zaostrzenie środków bezpieczeństwa (m.in. na lotniskach) i wprowadzenie w wielu krajach ustaw antyterrorystycznych[41].

O ile ruch talibów miał bliskie związki z Al-Kaidą, o tyle ich zaciekłym wrogiem stało się inne ugrupowanie dżihadystyczne, ISIS. Latem 2016 r. talibowie wypowiedzieli otwartą wojnę afgańskiej filii Państwa Islamskiego ISIS-K, która w krytycznej sytuacji znalazła się na początku sierpnia 2018 roku. W związku z krwawymi potyczkami z grupą talibów, w obawie przed trafieniem w ręce wroga, dwóch czołowych dowódców organizacji – Mufti Nematullah Qaweem i Maulavi Habib ul-Rahman – wraz z grupą ok. 200 swoich ludzi uciekło do miasta Mazar-i-Szarif, gdzie dobrowolnie poddali się afgańskiej armii. Z kolei rzecznik talibów Zabihullah Mudżahid poinformował, że jego ludzie zabili 40 bojowników ISIS-K, a kolejnych 128 dostało się do niewoli. Talibowie ogłosili całkowite wyeliminowanie filii ISIS na terenie Afganistanu[42].

Praktyki[edytuj | edytuj kod]

Talibska policja religijna bije publicznie kobiety – Kabul 26 sierpnia 2001
Posągi Buddy w Bamianie – przed i po zniszczeniu przez talibów

W trakcie swych pierwszych rządów w Afganistanie, talibowie zostali potępieni na arenie międzynarodowej za surowe egzekwowanie ich interpretacji islamskiego prawa szariatu, co doprowadziło do brutalnego traktowania wielu Afgańczyków. Podczas swoich rządów w latach 1996–2001 Talibowie i ich sojusznicy dokonywali masakr na afgańskich cywilach, odmawiali dostaw żywności ONZ 160 tys. głodujących cywilów i prowadzili politykę spalonej ziemi, niszcząc ogromne obszary żyznej ziemi i dziesiątki tysięcy domów[43][44].

Ponadto talibowie zakazali oglądania telewizji i korzystania z internetu, zabroniono również słuchania muzyki i chodzenia do kina. Talibowie zabronili dziewczętom uczęszczania do szkoły, zabronili kobietom wykonywania pracy (wyjątek stanowiła jedynie opieka zdrowotna). Wymagano również, aby kobiety na ulicach mogły poruszać się jedynie w towarzystwie męskiego krewnego, w miejscach publicznych musiały one nosić burkę. Kobiety za złamanie jakichkolwiek narzuconych im zasad były publicznie biczowane lub mordowane[45].

Mniejszości religijne i etniczne były również mocno dyskryminowane podczas pierwszych rządów talibów, m.in. zniszczone zostały ich liczne dobra kulturalne na terenie Afganistanu, w tym słynne 1500-letnie posągi Buddy w Bamianie[46].

Stosunki międzynarodowe[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze rządy talibów w latach 1996–2001 zostały uznane jedynie przez władze Arabii Saudyjskiej, Pakistanu i Zjednoczonych Emiratów Arabskich[47].

Indie, które przez lata wspierały komunistycznego prezydenta Afganistanu Mohammada Nadżibullaha, zareagowały na jego egzekucję wsparciem dla Sojuszu Północnego, stawiającego zbrojny opór talibom[48].

Początkowo nie najgorsze relacje między Islamskim Emiratem Afganistanu a Iranem uległy pogorszeniu w 1998 r. po tym, jak siły talibów zajęły irański konsulat w Mazar-i-Szarif i dokonały egzekucji irańskich dyplomatów. W następstwie tego incydentu, Iran zagroził talibom wojną, zbierając w pobliżu granicy z Afganistanem potężne siły, jednak dzięki interwencji Rady Bezpieczeństwa ONZ udało się zapobiec wybuchowi konfliktu[49].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Jagoda Grondecka, Talibowie negocjują, ale do czasu. Czy w Afganistanie wróci islamski emirat?, KrytykaPolityczna.pl, 30 stycznia 2021 [dostęp 2021-11-16] [zarchiwizowane z adresu 2021-10-09].
  2. Understanding Taliban through the prism of Pashtunwali code, CF2R.org, 2013 [zarchiwizowane z adresu 2014-08-10].
  3. The Jakarta Post, US welcomes Qatar decision on Taliban name change, The Jakarta Post [dostęp 2021-08-16] (ang.).
  4. Electronic Dictionary, Electronic Translator, Software for Translation for 45 languages - ECTACO UK, online.ectaco.co.uk [dostęp 2021-10-09].
  5. Definition of TALIBAN, www.merriam-webster.com [dostęp 2021-10-09] (ang.).
  6. s, The meaning of 'Taliban' in English - and the militant group's origins explained, inews.co.uk, 23 sierpnia 2021 [dostęp 2021-10-09] (ang.).
  7. Wkroczenie talibów do Afganistanu w 1994 r. | Talibowie - historia, talibowie.pl [dostęp 2021-10-09] (pol.).
  8. Talibowie a Pakistan - strategiczni sojusznicy w regionie | Talibowie, talibowie.pl [dostęp 2021-10-09] (pol.).
  9. Początki ruchu talibów | Talibowie - historia, talibowie.pl [dostęp 2021-10-09] (pol.).
  10. John F. Burns, New Afghan Force Takes Hold, Turning to Peace, „The New York Times”, 16 lutego 1995, ISSN 0362-4331 [dostęp 2021-10-09] (ang.).
  11. Wkroczenie talibów do Afganistanu w 1994 r. | Talibowie - historia, talibowie.pl [dostęp 2021-10-09] (pol.).
  12. Wyborcza.pl, wyborcza.pl [dostęp 2021-10-09].
  13. Kamal Matinuddin, The Taliban Phenomenon: Afghanistan 1994-1997, Oxford University Press, 1999, ISBN 978-0-19-579274-4 [dostęp 2021-10-09] (ang.).
  14. © Stanford University, Stanford, California 94305 Copyright Complaints, MMP: Afghan Taliban, cisac.fsi.stanford.edu [dostęp 2021-10-09] (ang.).
  15. Taliban Won't Turn Over Bin Laden, www.cbsnews.com [dostęp 2021-10-09] (ang.).
  16. Edward Haliżak, Roman Kuźniar: Rocznik strategiczny 2008/2009. Warszawa: Scholar, 2009, s. 33. ISBN 978-83-89050-91-5.
  17. Our Man in Kabul (ang.). The News York Times, 2009-11-04.
  18. Raid on Kandahar (ang.). History Arm.
  19. a b c Eric Nagourney, Who Are the Taliban, and What Do They Want?, „The New York Times”, 7 października 2021, ISSN 0362-4331 [dostęp 2021-10-09] (ang.).
  20. Taliban regroups – on the road (ang.). csmonitor.com.
  21. Mujib Mashal, Taliban and U.S. Strike Deal to Withdraw American Troops From Afghanistan, „The New York Times”, 29 lutego 2020, ISSN 0362-4331 [dostęp 2021-10-09] (ang.).
  22. USA podpisały porozumienie pokojowe z talibami. Po blisko 19 latach wojny domowej, gazetapl [dostęp 2021-10-09] (pol.).
  23. Deutsche Welle, Przełomowe porozumienie: USA opuszczą Afganistan | DW | 29.02.2020, DW.COM [dostęp 2021-10-09] (pol.).
  24. a b Przejęcie władzy przez talibów w Afganistanie w 2021 r. | Talibowie - historia, talibowie.pl [dostęp 2021-10-09] (pol.).
  25. Kabul: US starts evacuating embassy as Taliban reach outskirts of Afghanistan capital, „The Guardian”, 15 sierpnia 2021 [dostęp 2021-08-16] (ang.).
  26. a b Xia PeiyaoP., Liang JunJ., Afghan interior minister says power to be peacefully transferred to transitional government, People's Daily Online, 16 sierpnia 2021 (ang.).
  27. Talibowie weszli do Kabulu: wkrótce mają ogłosić powstanie Islamskiego Emiratu Afganistanu, Sputnik Polska, 15 sierpnia 2021.
  28. Afghan president Ashraf Ghani flees capital Kabul for Tajikistan as Taliban enter city, „The Independent”, 15 sierpnia 2021 (ang.).
  29. (mmi): Loty pasażerskie z Kabulu odwołane. Przestrzeń powietrzna została udostępniona wojsku. pap.pl, 16 sierpnia 2021. [dostęp 2021-08-16].
  30. (liv): Chaos w Kabulu. Samoloty nie startują. Talibowie uniemożliwiają opuszczenie lotniska. pap.pl, 16 sierpnia 2021. [dostęp 2021-08-16].
  31. Simon Scarr, Marco Hernandez, Wen Foo, Manas Sharma, Anand Katakam: Chaos in Kabul. reuters.com, 18 sierpnia 2021. [dostęp 2021-08-21].
  32. Afganistan. Talibowie ogłosili „pełną niepodległość” kraju, www.tvp.info, 31 sierpnia 2021 [dostęp 2021-08-31] (pol.).
  33. PISM, www.pism.pl [dostęp 2021-10-09].
  34. Los kobiet w Afganistanie. "Odsłonięta twarz może być ujmą dla całej rodziny" [WYWIAD], Onet Wiadomości, 4 września 2021 [dostęp 2021-10-09] (pol.).
  35. Tylko etnonacjonalizm Talibów może nas przed nimi uratować | Instytut Nowej Europy [dostęp 2021-10-09] (pol.).
  36. Islamic State Khorasan Province’s Peshawar Seminary Attack and War Against Afghan Taliban Hanafis, Jamestown [dostęp 2021-10-09] (ang.).
  37. Afp, Who are the Taliban leaders now controlling Afghanistan?, „ABC News”, 19 sierpnia 2021 [dostęp 2021-10-09] (ang.).
  38. Kenia i Tanzania, ambasady USA – 7 sierpnia 1998 roku. [dostęp 8 listopada 2015].
  39. Security Council strongly condemns terrorist bomb attacks in Nairobi and Dar es Salaam on 7 August, United Nations, 13 sierpnia 1998.
  40. UN Passes Arms Embargo Against Taliban | Arms Control Association, www.armscontrol.org [dostęp 2021-10-09].
  41. September 11th, the Internet, and the affects on information provision in Libraries (ang.). ifla.org. [dostęp 2013-10-11].
  42. Talibowie a ISIS - dwie wrogie organizacje fundamentalistyczne | Talibowie, talibowie.pl [dostęp 2021-10-09] (pol.).
  43. Ahmed Rashid, Taliban: Islam, Oil and the New Great Game in Central Asia, 2002.
  44. Chicago Tribune: Chicago news, sports, weather, entertainment, chicagotribune.com [dostęp 2021-10-09].
  45. Afghan man and woman given 100 lashes in public for adultery, „Reuters”, 1 września 2015 [dostęp 2021-10-09] (ang.).
  46. Elisa Novic, The Concept of Cultural Genocide: An International Law Perspective, Oxford University Press, 13 października 2016, ISBN 978-0-19-109091-2 [dostęp 2021-10-09] (ang.).
  47. Wyborcza.pl, wyborcza.pl [dostęp 2021-10-09].
  48. Pigott, Peter. Canada in Afghanistan: The War So Far. Toronto: Dundurn Press Ltd, 2007. ​ISBN 1-55002-674-7​, ​ISBN 978-1-55002-674-0​. s. 54.
  49. Douglas Jehl, For Death of Its Diplomats, Iran Vows Blood for Blood, „The New York Times”, 12 września 1998, ISSN 0362-4331 [dostęp 2021-10-09] (ang.).