Duszniki (województwo wielkopolskie)

Duszniki

wieś
Dwór (dom kultury) i kościół poewangelicki
Państwo	Polska
Województwo	wielkopolskie
Powiat	szamotulski
Gmina	Duszniki
Liczba ludności (2022)	2750
Strefa numeracyjna	61
Kod pocztowy	64-550
Tablice rejestracyjne	PSZ
SIMC	0583065
Położenie na mapie gminy Duszniki Duszniki
Położenie na mapie Polski Duszniki
Położenie na mapie województwa wielkopolskiego Duszniki
Położenie na mapie powiatu szamotulskiego Duszniki
52°27′05″N 16°24′09″E
Strona internetowa

Ulica Jana Pawła II

Pomnik w parku podworskim

Duszniki – wieś w zachodniej Polsce położona w województwie wielkopolskim, w powiecie szamotulskim, siedziba gminy Duszniki.

Części wsi

Integralne części wsi Duszniki

SIMC	Nazwa	Rodzaj
0583071	Duszniczki	część wsi
0583088	Duszniki-Huby	część wsi
0583094	Duszniki-Osiedle	część wsi
0583102	Jakubowo	część wsi

Nazwa

Wieś istnieje co najmniej od pierwszej połowy XV wieku i ma średniowieczną metrykę. Pierwszy zachowany zapis nazwy wsi pochodzi z łacińskiego dokumentu z 1417 kiedy odnotowano ją pod staropolską nazwą „Duschnyky”, 1418 „Dusniki”, 1535 „Dusznyky”, 1563 “Dussniki”.

Popularnie, zamiennie używa się nazwy Duszniki Wielkopolskie, jednakże nazwa ta nie jest prawnie uregulowana. W okresie zaborów Polski Niemcy stosowali niemiecką nazwę Duschnick.

Historia

Początkowo miejscowość była wsią kościelną należącą do dóbr stołowych biskupów poznańskich w kluczu bukowskim. Od 1320 wieś leżała w Zjednoczonym Królestwie Polskim, a od 1380 w Koronie Królestwa Polskiego. W 1508 odnotowano ją w powiecie poznańskim województwa poznańskiego Korony Królestwa Polskiego. Od 1417 była siedzibą własnej parafii. W 1510 leżała w dekanacie Wronki.

Pierwszy zachowany zapis o miejscowości pochodzi z archiwów kościelnych. W 1417 odnotowany został miejscowy pleban Mikołaj. W 1418 wspomniano Bogufała procuratora dóbr biskupich w Dusznikach i Buku, dziedzica wsi Sarnowo w powiecie gnieźnieńskim.

W 1434 miejscowy pleban toczył proces o 2 ćwiertnie (łac. „mensura”) opłaty zwanej meszne z dwóch łanów opuszczonych w Turkowie oraz o dwie ćwiertnie żyta z 2 łanów sołectwa w Zakrzewie, uprawianych przez szlachciankę Agnieszkę z Niewierza. W 1453 Adam kościelny (łac. „minister ecclesie”) w Dusznikach pozwany został przez plebana z Radzimia o dwa małdraty żyta i 16 ćwiertni (mensura) owsa, które w roku zaprzeszłym, zbierając w imieniu plebana radzimskiego, zabrał sobie do Dusznik. W 1493 wspomniany został Maciej wikary w Dusznikach. W 1446 Andrzej Bniński biskup poznański wydał wyrok w procesie, który toczyli opatrzny Andrzej pleban w Dusznikach oraz opatrzny Tworek Kowal z Dusznik. Pleban miał mu zapłacić za dwie rany krwawe tyle, ile płaci się kmieciom według prawa polskiego. W 1476 odnotowano imiennie pracownika Adama kmiecia z Dusznik.

W archiwach zachowała się treść XV wiecznego aktu lokacyjnego wsi. W 1478 biskup poznański Andrzej Bniński dla usług, które oddał szlachcic Tomasz Wierzchaczewski nadał mu sołectwo w Dusznikach, tj. 3 łany od dawna należące do sołectwa, karczmę oraz 3 zagrodników, a także prawo do polowania na zwierzynę oraz ptaki, trzeci denar z kar sądowych. Sołtys mógł także hodować stado bydła i nierogacizny, zbudować wiatrak. Do jego obowiązków należała służba na koniu wartości 3 grzywien, jak inni sołtysi w kluczu bukowskim. W 1556 do kopiariusza kapituły poznańskiej wpisano treść przywileju z 1478 dotyczącego sołectwa wsi Duszniki. W 1641 we wsi było 3 sołtysów.

W 1508 do parafii w Dusznikach należało Zakrzewo (dziś Zakrzewko), Turkowo i Śliwno. W 1592 biskup poznański Łukasz Kościelecki był rozjemcą w sporze między plebanem, a kmieciami i mieszkańcami Dusznik. Zawyrokował on, że powinni plebanowi wypasać bydło rogate wraz ze swym stadem, zgodnie ze starym zwyczajem. Jeżeli pleban będzie miał więcej niż 10 sztuk bydła, to ma im dać rocznie po dwie beczki piwa. Kmiecie uprawiający role opuszczone powinni płacić plebanowi meszne, a ze względu na ich ubóstwo mają płacić na czas życia obecnego plebana po dwa korce (łac. „modius”) żyta i dwa korce owsa z każdego łana rocznie. Odnotowano także, że są oni wolni są od zaległego mesznego z ról opuszczonych. W 1569 biskup poznański Adam Konarski zawyrokował, że kmiecie z Dusznik powinni płacić plebanowi meszne z ról opuszczonych zgodnie z wcześniejszym wyrokiem biskupa i postanowił, że ze względu na ich ubóstwo w stosownym czasie umniejszy im wymiar opłaty zwanej meszne.

Z lat 1603-1607 zachowały się zapisy z wizytacji według. których „mówi się, że do uposażenia kościoła parafialnego w Dusznikach należały 2 łany, a trzeci łan „pro colono” był nadany „ratione decime”, lecz nic pewnego nie wiadomo”. Miejscowy pleban otrzymywał meszne ze wsi Turkowo, Zakrzewo, Śliwno i Duszniki. W 1641 z wizytacji pochodzą zapisy o folwarku w Dusznikach, który nic nie płacił plebanowi. We wsi było od dawna 21 kmieci. Z łanów opuszczonych, które uprawiali poddani, nic nie płacili, a z łanów osiadłych płacili meszne po jednej mierze (łac „metreta”) żyta i owsa. We wsi było 3 sołtysów, którzy płacili po 6 korców żyta i 6 owsa, a także dwóch karczmarzy, z których jeden płacił dwa korce żyta oraz 2 korce owsa, a drugi 3 korce żyta i 3 owsa. Z folwarku w Śliwnie nic nie płacono, z 17 łanów osiadłych płacono natomiast meszne po 2 złote polskie i 6 groszy. Z 3 łanów opuszczonych pan płacił tak samo. Z folwarku w Turkowie natomiast nic nie płacono. Było tam 7 kmieci osiadłych, 3 łany opuszczone, płacono mesznego po 2 zł polskie i 6 groszy. Z folwarku w Zakrzewie nic nie płacono, a 6 kmieci osiadłych we wsi, płacili meszne tak, jak w Śliwnie.

Zachowały się także zapisy dotyczące wsi w historycznych księgach podatkowych, pochodzące z XVI wieku, z lat 1508-1580. W 1508 wieś zapłaciła wiardunki wojenne z 26 łanów. W 1509 miał miejsce pobór z 23,5 łana, miejscowy sołtys zapłacił z 3 łanów, a z dwóch karczm pobrano po 3 grosze. W we wsi zgorzały trzy łany. W 1563 miał miejsce pobór z 32,5 łana, od 3 łanów sołtysich, 3 karczm dorocznych, od 3 komorników, wiejskiego krawca i kowala. W 1564 we wsi było 32 kmieci gospodarujących na 30,5 łanach osiadłych, którzy płacili z każdego łana po jednej grzywnie czynszu, oraz w naturze po 4 ćwiertnie owsa, dwa kapłony i 30 jaj. We wsi były także 3,5 łana opuszczonego, które leżały w trzech polach i zwano je naddatki. Pobierano z nich czynsz oraz daniny, jak z łanów osiadłych. We wsi były 3 karczmy z rolami, które płaciły po 24 grosze. W Dusznikach było także 6 zagrodników płacących po 4 grosze, sołtys na 3 łanach, który w ramach podatku oddawał dukata oraz pełnił służbę dla biskupstwa. We wsi wspomniano folwark utworzony z opuszczonych ról kmiecych, liczący około 8 łanów. Wysiewano na nim około 8 małdratów żyta, ok. 3 małdraty pszenicy, około 10 małdratów owsa i pospolitego ziarna (łac. „commune granum”). Z łąk zbierano około 10 stogów. Odnotowano lasy, łozy. Odnotowano, że mieszkańcy dają owies i koguty tytułem opłaty zwanej wiecne. Miejscowi sołtysi i faktorzy z Dusznik i Młynkowa strzegli lasu w Podrzewiu. W 1580 w Dusznikach wsi biskupów poznańskich, pobrano podatki z 24 łanów, 8 łanów opuszczonych, od 7 zagrodników, 4 komorników, kowala, pasterza wypasającego 12 owiec, a 3 łany były sołtysie.

Wieś duchowna biskupa poznańskiego, położona była w 1580 roku w powiecie poznańskim województwa poznańskiego w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Wskutek II rozbioru Polski w 1793, miejscowość przeszła pod władanie Prus i jak cała Wielkopolska znalazła się w zaborze pruskim.

Leon Plater w XIX-wiecznej książce pod tytułem "Opisanie historyczno-statystyczne Wielkiego Księztwa Poznańskiego" (wyd. 1846) zalicza Duszniki do ówczesnego powiatu bukowskiego, który dzielił się na cztery okręgi (bukowski, grodziski, lutomyślski oraz lwowkowski). Duszniki należały do okręgu bukowskiego i były siedzibą majętności, której właścicielem był rząd pruski w Berlinie. Do majątku Duszniki należały: Dobieżyn, Wielka Wieś, Pawłowko oraz Zegowo.

II wojna światowa

W 1939 po kampanii wrześniowej miejscowość wraz z całą Wielkopolską została zajęta przez III Rzeszę. Nazistowskie władze Niemiec utworzyły na terenie Wielkopolski tzw. Kraj Warty. W okresie okupacji niemieckiej rozpoczęli masowe wysiedlenia ludności polskiej, a później w ramach akcji Heim ins Reich (pol. „Powrót do domu w Rzeszy”) zasiedlanie miejsc po nich niemieckimi przesiedleńcami z Besarabii, krajów bałtyckich i ZSRR.

W gminie Duszniki z miejscowości Duszniki, Niewierz i Wilczyna wysiedlono 27 rodzin, w sumie 152 osoby. Niemiecka żandarmeria o godzinie 3 w nocy wchodziła do wsi i otaczała gospodarstwa rolników przewidzianych do wysiedlenia. Wypędzonym pozwolono zabrać tylko ubranie i żywność i przewożono ich samochodami ciężarowymi do Szamotuł, a następnie pociągiem do obozu przesiedleńczego w Łodzi. Tam przeprowadzano selekcję uwięzionych rodzin i część osadzonych deportowano do pracy na roli w III Rzeszy, a pozostałe osoby kierowano do pracy na roli w powiecie w gospodarstwach zajętych przez Niemców.

Okres powojenny

W latach 1954–1972 wieś należała i była siedzibą władz gromady Duszniki. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa poznańskiego.

Zabytki

Do najważniejszych zabytków i osobliwości należą:

• kościół św. Marcina z 1. połowy XVI wieku, rozbudowywany w latach 1903-1904 i 1912-1913 (nawa gotycka, polichromie Stanisława Smoguleckiego z 1913, renesansowe epitafium poety Jerzego Pigłowskiego, dzwonnica z 1948 prawdopodobnie autorstwa Franciszka Morawskiego),
• późnobarokowa plebania - koniec XVIII wieku,
• neogotycki kościół poewangelicki z 1866 (nieczynny, był użytkowany jako magazyn),
• dwór klasycystyczny z 1848, obecnie dom kultury (w gestii skarbu państwa już w 1926) i zespół folwarczny,
• dawny szpital dla ubogich z 1907,
• dawna szkoła ludowa, obecnie podstawowa (różne budynki z lat 1865-1913),
• poczta z początków XX wieku,
• dworzec Opalenickiej Kolei Dojazdowej, 1905,
• pomnik poległych w powstaniu wielkopolskim i II wojnie światowej,
• park krajobrazowy wokół dworu - platan o obwodzie 400 cm, dęby, cisy, sosny,
• pierścień lip wokół starego kościoła - obwody do 350 cm.

Miejscowości partnerskie

• Faßberg ,
• Illuka ,
• Taivalkoski .

Ludzie związani z Dusznikami

W Dusznikach urodził się Piotr Lisek, medalista mistrzostw świata, halowych mistrzostw świata oraz dwukrotny halowych mistrzostw Europy.

Zobacz też

• Rezerwat przyrody Duszniczki - w pobliżu

Bibliografia

• Stefan Chmielewski: Słownik historyczno-geograficzny województwa poznańskiego w średniowieczu, cz. I (A – H), hasło „Duszniki”. Wrocław: Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1982, s. 430-431. ISBN 83-04-00938-2.
• praca zbior., Słownik krajoznawczy Wielkopolski, PWN, Warszawa-Poznań, 1992, s.55, ISBN 83-01-10630-1
• Marcin Libicki, Piotr Libicki, Dwory i pałace wiejskie w Wielkopolsce, wyd. Rebis, Poznań, 2010, s.90, ISBN 978-83-7301-243-1
• praca zbiorowa, Zabytki architektury i budownictwa w Polsce, Województwo poznańskie 32, cz. 2, Ośrodek Dokumentacji Zabytków, Warszawa, 1998, ss.99-102, ISBN 83-86334-37-1
• Maria Wardzyńska: Wysiedlenia ludności polskiej z okupowanych ziem polskich włączonych do III Rzeszy w latach 1939-1945. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, Komisja Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu, 2017, s. 18-34, 281. ISBN 978-83-8098-174-4.

Linki zewnętrzne

• Duszniki, [w:] Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu, Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk, 2010–2014 .
• Duszniki, [w:] Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu, Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk, 2010–2014 .
• Dwór w Dusznikach (UAM). staff.amu.edu.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-10-17)].