Eufemizm

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Eufemizm (z gr. ευφημισμόςeuphēmismós, od eu dobrze i phemi mówić), meliorativum[1][2], melioratyw[1][3] – słowa lub połączenie wyrazowe zastępujące określenia, które ze względu na tabu kulturowe czy religijne, na zabobon, na cenzurę lub autocenzurę (polityczną lub obyczajową) czy też na normy towarzyskie, pruderię, współczucie (empatia), poprawność polityczną, delikatność, uprzejmość, dobre wychowanie mówiącego/piszącego nie może lub nie powinno być używane. Eufemizm powinien mieć przynajmniej jedną cechę wspólną ze słowem, które zamienia. Powinien także wywoływać pozytywne lub neutralne skojarzenia, co jest niejednokrotnie jedynym kryterium odróżniającym go od dysfemizmu i wulgaryzmu.

Eufemizm powstaje w procesie eufemizacji, który ma na celu wytworzenie określenia pozbawionego pewnych konotacji[4]. Może to nastąpić poprzez zastosowanie słów obcych, naukowych, wyrazów wyrażających niższy stopień nasilenia pewnego zjawiska, a także poprzez posłużenie się różnymi zabiegami stylistycznymi (np. metaforą lub metonimią)[4]. Eufemizmy stosowane są często w stylu komunikacji publicznej[1]. Eufemizm bywa też stosowany jako figura retoryczna, służąca ubarwieniu wypowiedzi czy też nadaniu jej żartobliwego charakteru.

Eufemizmy stosowane są często w odniesieniu do części ciała, zjawisk fizjologicznych i negatywnych elementów życia (alkoholizm, złodziejstwo, śmierć itp.)[1]. Eufemizmy bywają używane w języku propagandy (także reklamy). Przykładowo w czasach realnego socjalizmu w Polsce władze mówiły o „regulacji” cen, kiedy w istocie chodziło o podniesienie cen. Mówiły o „przerwach w pracy”, kiedy w istocie chodziło o strajki – zobacz też: nowomowa, manipulacja językowa.

Przykłady eufemizmów:

  • odejść, zasnąć w Panu – zamiast – umierać;
  • jesień życia, trzeci wiek, zaawansowany wiek – zamiast – starość
  • puszysty, grubokościsty, dobrze jedzący – zamiast – gruby
  • kobieta lekkich obyczajów, córa Koryntu, strażniczka lasu – zamiast – prostytutka
  • mijać się z prawdą – zamiast – kłamać, łgać
  • mieć lepkie ręce – zamiast – kraść
  • urodzony w niedzielę – zamiast – leniwy
  • tam gdzie król piechotą chadza lub ustronne miejsce – zamiast – ubikacja
  • te dni, kobieca przypadłość – zamiast – miesiączka
  • strefa bikini – zamiast – łono, podbrzusze, krocze
  • pojechać do Rygi, puścić pawia – zamiast – zwymiotować
  • do diaska – zamiast – do diabła
  • mieć żółte papiery – zamiast – być chorym psychicznie
  • przyjaciółka – zamiast – kochanka
  • postprawda – zamiast – kłamstwo, fałsz
  • film z kiepskimi dialogami – zamiast – film pornograficzny

Eufemizmy przyczyniają się do ewolucji zasobu słownego języka. Zdarza się niekiedy, że wyrażenia funkcjonujące jako eufemizmy stają się z czasem pełnoprawnymi synonimami.

Tworzenie eufemizmów

  • pojęcie abstrakcyjne lub dwuznaczne (np. deiksa wyrażona słowem to, która w zależności od kontekstu może oznaczać różne rzeczy lub sytuacje, które znajdują się w sferze tabu językowego, np. ciążę, stosunek seksualny, śmierć);
  • zmiany fonetyczne (np. kurka, Holender) na tyle subtelne, aby odbiorca komunikatu był w stanie rozpoznać zamieniane (zwykle wulgarne) wyrażenie;
  • metafory;
  • peryfrazy;
  • litoty (polegające na użyciu zaprzeczenia antonimu słowa, np. niechudy, nieurodziwy zamiast gruby i brzydki itp.)

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d Mistrík 1993 ↓, s. 133.
  2. Pavlovič 2012 ↓, s. 20.
  3. m [w:] Słownik słów kluczowych językoznawstwa slawistycznego [online], Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk [dostęp 2019-09-09].
  4. a b Zdeňka 2017 ↓.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]