Poprawność polityczna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Poprawność polityczna (ang. political correctness) – sposób używania języka w dyskursie publicznym, którego deklarowanym celem jest zachowanie szacunku oraz tolerancji wobec członków mniejszości[1], w szczególności wobec grup dyskryminowanych[2]. Współczesne znaczenie tego terminu zostało ukształtowane przez debatę pomiędzy konserwatystami (np. Allan Bloom, Dinesh D’Souza) a przedstawicielami nowej lewicy w USA w latach 80-tych XX wieku[3].

W Wielkiej Brytanii i USA termin na ogół jest używany jako określenie o negatywnych konotacjach[4], używane przez osoby o prawicowych poglądach, jako rodzaj krytyki działań mających na celu walkę z seksizmem, rasizmem, homofobią[5].

Koncepcja znaczenia[edytuj | edytuj kod]

Poprawność polityczna ma polegać na unikaniu w dyskursie publicznym stosowania obraźliwych słów i zwrotów oraz zastępowaniu ich wyrażeniami bardziej neutralnymi. Obejmuje również samoograniczanie w posługiwaniu się symbolami i określeniami, które mogą wykluczać, marginalizować lub obrażać dyskryminowane grupy społeczne[6].

Celem jej stosowania może być obniżenie poziomu antyspołecznych uprzedzeń i dyskryminacji danych grup społecznych. Używanie zwrotów bardziej neutralnych może być także motywowane chęcią uniknięcia protekcjonalności i respektowania godności osób, do których odnoszą się pejoratywne określenia. Poprawność polityczna opiera się na zaczerpniętym m. in. od B. L. Whorfa założeniu, że język wpływa na rzeczywistość a stosowanie obraźliwego, atakującego języka, przyczynia się do zwiększenia poziomu uprzedzeń i wpływa na postawy wobec dyskryminowanych grup[7].

Poprawność polityczna ma celu unikanie określeń, które mogą być uznawane za obraźliwe lub nacechowane negatywnie: mogą one być zastępowane eufemizmami[8]. W przypadku niektórych języków objawia się również próbami wprowadzania feminatywów, żeńskich odpowiedników męskich nazw zawodów[8].

Poprawność polityczna nie jest skodyfikowanym ani spójnym zbiorem zasad, których przestrzegania broni jakaś instytucja, lecz zjawiskiem społecznym występującym w dyskursie publicznym.

Krytyka koncepcji poprawności politycznej[edytuj | edytuj kod]

Krytycy poprawności politycznej twierdzą, iż zbyt „delikatne” postępowanie wobec mniejszości wywołuje niechęć reszty społeczeństwa do wyżej wymienionych, ogół społeczeństwa może bowiem uznać, że mniejszościom przysługują przywileje.

Niektóre osoby, szczególnie o poglądach konserwatywnych porównują poprawność polityczną do nowomowy[9]. Spotyka się ona z negatywnym odbiorem tych środowisk przez postrzeganie jej jako zakazu krytyki określonych grup, wynikający z ich pochodzenia, historii, kultury lub zachowania. Poprawność polityczna przez krytyków bywa określana mianem cenzury[10] lub neocenzury[11], bywa uważana za ograniczającą wolność słowa i wyrażania przekonań.

Niektórzy językoznawcy zwracają uwagę na niewłaściwe stosowanie zasad politycznej poprawności w odniesieniu do określeń niemających w danej kulturze negatywnych konotacji[12]. Jerzy Bralczyk uważa, że nie należy usuwać z języka tradycyjnych słów na określenie narodowości, ale używać ich w pozytywnym kontekście[13].

Przykłady zastosowania[edytuj | edytuj kod]

Logo drużyny Cleveland Indians zwane „Chief Wahoo” (Wódz Wahoo) było uważane za niepoprawne politycznie przez wiele osób, szczególnie przez Indian. W 1973 logo zostało przerysowane tak, by było bardziej poprawne politycznie[14], ale także to poprawione logo wzbudza kontrowersje[15].

Unikalnym w skali świata problemem była obecność dwóch nazw Macedonii – większość państw używa w stosunkach dyplomatycznych nazwy Republika Macedonii. Alternatywna nazwa Była Jugosłowiańska Republika Macedonii została wypracowana w wyniku działań m.in. władz Grecji, na terytorium której leżą: region Macedonia i część krainy historycznej o nazwie Macedonia. Istotą poprawności politycznej, mającej skłaniać do stosowania tej drugiej nazwy, są liczne kontrowersje, głównie wobec stosowania określenia Macedończycy zarówno dla słowiańskiego narodu, jaki i zamieszkującej Grecję grupy etnicznej (zob. Macedonia - nazwa)[16][17].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. poprawność polityczna – Słownik języka polskiego PWN, sjp.pwn.pl [dostęp 2019-01-08] (pol.).
  2. poprawność polityczna - Encyklopedia PWN - źródło wiarygodnej i rzetelnej wiedzy, encyklopedia.pwn.pl [dostęp 2017-11-26] (pol.).
  3. Hughes 2011 ↓, s. 67.
  4. Hughes 2011 ↓, s. 69.
  5. Kohl 1992 ↓.
  6. Political Correctness (ang.). English Oxford Living Dictionaries. [dostęp 2018-01-17].
  7. Watt 2009 ↓, s. 161.
  8. a b David 2017 ↓.
  9. Schmidt M. "The Orwellian Language of Big Government" NTUF Policy Paper 152
  10. Kamil Janiszewski, Poprawność polityczna – legalna cenzura
  11. "Słowo w relacjach społecznych", opoka.org
  12. Jan Grzenia, Lapończycy czy Samowie?, Poradnia językowa PWN, sjp.pwn.pl, 11 maja 2005 [dostęp 2019-01-18].
  13. Jerzy Bralczyk, Ukrainiec, Poradnia językowa PWN, sjp.pwn.pl, 7 listopada 2002 [dostęp 2019-01-18].
  14. Rochelle Steinhaus,"The Real Chief Wahoo?" Court TV Online, July 31, 2001. Accessed June 19, 2007.
  15. Filip Bondy, "Selig's uncivil wrong," NY Daily News, March 8, 2007. Accessed June 19, 2007.
  16. Macedonia.Słownik Języka Polskiego PWN[1].
  17. Wayne Madsen. What’s in a Name? Political Correctness. Strategic Culture Foundation

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Geoffrey Hughes: Political Correctness: a History of Semantics and Culture. Hoboken: 2011. ISBN 978-1-4443-6029-5.
  • Herbert Kohl. Uncommon Differences: On Political Correctness, Core Curriculum and Democracy in Education. „The Lion and the Unicorn”. Volume 16, Number 1, 1992. DOI: 10.1353/uni.0.0216 (ang.). 
  • Dominic Watt: Political Correctness. W: Siobhan Chapman: Key ideas in linguistics and the philosophy of language. Edinburgh: 2009. OCLC 932573959.
  • Jaroslav David: POLITICKÁ KOREKTNOST. W: Petr Karlík, Marek Nekula, Jana Pleskalová: Nový encyklopedický slovník češtiny. 2017. (cz.)