Homonimia (językoznawstwo)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy językoznawstwa. Zobacz też: inne znaczenia słowa „homonimia”.

Homonimia (gr. homós „jednakowy, ten sam, taki sam; podobny” i ónoma „imię; wyraz; tytuł”)[1] – relacja wyrażania różnych znaczeń za pomocą identycznych form językowych[2]. Występuje w morfologii fleksyjnej (synkretyzm form fleksyjnych, np. dam jako forma fleksyjna czasownika dać i rzeczownika dama) oraz słowotwórczej (np. rannyzraniony, rannyo poranku), a także w słownictwie (wyrazy homonimiczne, np. bal – przyjęcie (fr.), Bal – kłoda (niem.) i składni (zdrada przyjaciela, oznaczająca fakt bycia zdradzonym przez przyjaciela lub zdradzenia go).

Wyrażenia, które łączy relacja homonimii, nazywane są homonimami lub wyrazami homonimicznymi. O znaczeniu homonimu decyduje jego użycie, czyli kontekst, w jakim może występować. Zdarza się jednak, iż w komunikacie językowym celowo przywoływane są dwa lub więcej znaczeń, na przykład w reklamie, w celu podniesienia atrakcyjności tekstu. Pozwala na to odpowiednie manipulowanie kontekstem oraz elementami pozajęzykowymi komunikatów[2]. Charakter homonimiczny mogą wykazywać również pełne konstrukcje językowe. Na przykład wyrażenie dobrzy uczniowie i nauczyciele można interpretować jako dobrzy uczniowie + dobrzy nauczyciele bądź jako dobrzy uczniowie + nauczyciele[3].

W zależności od tego, czy rozpatruje się sam poziom fonetyczny języka (wymowa), czy też graficzny (zapis, zewnętrzny wobec systemu językowego), można wyróżnić odpowiednio dwa typy homonimów: homofony i homografy[2]. Spotyka się również definicję, zgodnie z którą homonimy to elementy językowe będące równocześnie zarówno homofonami, jak i homografami[4].

Czyni się także rozróżnienie między homonimami właściwymi, czyli jednostkami językowymi mającymi różne pochodzenie, a polisemami („homonimami polisemicznymi”[5]), które stanowią w rzeczywistości jeden wyraz, choć funkcjonujący w różnych znaczeniach[5][6]. Homonimia zachodzi na gruncie różnych leksemów, polisemia to zaś obecność odcieni znaczeniowych w ramach jednego leksemu[7]. Wyrazy, które są zbieżne tylko w niektórych formach, np. gdy są różnymi częściami mowy (por. słow. nos „noś”; nos „nos”), określa się jako homonimy formowe (homoformy)[8].

Zabieg stylistyczny polegający na wykorzystaniu w jednej wypowiedzi obydwu znaczeń homonimu (np. „Jaką pełnił tam świadek funkcję?” „f(x), wysoki sądzie” lub „Musiała iść na partię krokieta.” „Czy ten krokiet był z pieprzu?”) to tzw. zeugma.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Władysław Kopaliński: homonimy. W: Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych [on-line]. slownik-online.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-07-02)].
  2. a b c Saloni 1999 ↓.
  3. Mistrík 1993 ↓, s. 245.
  4. homonym [w:] Random House Unabridged Dictionary [online] (ang.).
  5. a b Linguistics 201: Study Sheet for Semantics (ang.). Pandora.cii.wwu.edu. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-03-06)].
  6. James R. Hurford, Brendan Heasley, Semantics: a coursebook, Cambridge University Press, 1983, s. 123 (ang.).
  7. Jarmila Panevová, Eva Hajičová, Petr Sgall: Úvod do teoretické a počítačové lingvistiky. I. svazek, Teoretická lingvistika. Wyd. 1. Praga: Karolinum, 2002, s. 24. ISBN 80-246-0470-1. OCLC 53262536. (cz.)
  8. Mistrík 1993 ↓, s. 175.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]