Faras

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Położenie Faras w stosunku do katarakt
Panorama Faras wykonana w 1867 r. przez Edwarda Leara.
Św. Anna, autor nieznany, malowidło ścienne (VIII w.), Muzeum Narodowe w Warszawie
Malowidło ścienne Boże Narodzenie (X/XI w.) z Muzeum Archeologicznego w Chartumie
Portret chłopca, autor nieznany. Portret fajumski, II w., Muzeum Narodowe w Warszawie

Faras (staroż. Pachoras) – miejscowość w północnym Sudanie, na północ od II katarakty w pobliżu Wadi Halfa, obecnie zalana wodami jeziora Nasera.

Pachoras było stolicą prowincji królestwa Meroe od 270 r. p.n.e. aż do upadku państwa w 350 r. n.e., a później stolicą prowincji królestwa Nobadii, które w VI w. n.e. przyjęło chrześcijaństwo, a od VII w. stolicą prowincji królestwa Makurii[1]. W VII w. n.e. w Pachoras ustanowiono biskupstwo[2], które istniało do XIV w., gdy Makuria ostatecznie upadła, a jej ludność została zislamizowana. W XVIII w. Arabowie wznieśli na ruinach dawnego Pachoras cytadelę, wokół której istniała osada[3]. W latach 60. XX w. ludność wioski wysiedlono w związku z planowanym zalaniem tego obszaru w ramach budowy Tamy Assuańskiej, a część cytadeli i zabudowań wioski rozebrano w trakcie prac ratunkowych prac archeologicznych prof. K. Michałowskiego[4]. Cała miejscowość wraz z okolicą została zalana po kwietniu 1964 r[5].

Stanowisko archeologiczne[edytuj | edytuj kod]

Przed 1914 r. prace archeologiczne w Faras prowadził brytyjski archeolog Francis Llewellyn Griffith z Uniwersytetu Oksfordzkiego, który odkrył tu pozostałości świątyni faraona Totmesa III[6] (świątynia znajdowała się w Buhen, zaś zdobione bloki z niej pozyskane przywożono do Faras jako kamień budowlany na potrzeby wznoszonej katedry i innych budowli miasta[7]).

W latach 1961-1964 badania na tym terenie przeprowadzili polscy archeolodzy pod kierunkiem prof. Kazimierza Michałowskiego w ramach międzynarodowej ekspedycji do Nubii pod patronatem UNESCO. Ekspedycja została zorganizowana, by uratować zabytki kultury nubijskiej, zanim teren zostanie zalany w związku z utworzeniem sztucznego jeziora Nasera[8]. Michałowski postanowił rozkopać górujące nad okolicą wzgórze, na którym stała cytadela, gdyż sądził że jest tell[9]. Dzięki tym badaniom odkryto pozostałości katedry wczesnochrześcijańskiej, której pierwotne założenie pochodzi z końca VII wieku (wzniesiono ją na pozostałościach, dwóch kolejno poprzedzających tę katedrę kościołów). Była to trójnawowa bazylika poprzedzona narteksem. Dolną części murów ułożono z bloków wapienia, a wyższą z cegły[10]. Oprócz katedry odkopano także klasztor, pałac biskupów, ruiny pałacu eparchy, domy mieszkalne i pomieszczenia gospodarcze.

 Osobny artykuł: Katedra w Faras.

W ruinach katedry odkryto liczne ślady wcześniejszych zniszczeń i wielokrotnie powtarzanych przebudów. Ściany pokryte były licznymi malowidłami w stylu bizantyjsko-koptyjskim, wykonanych techniką al secco i pochodzących z okresu od VII do XIV wieku[11]. W trakcie prac badawczych zespół K. Michałowskiego zinwentaryzował 169 malowideł, jednak niektóre zachowały się tylko śladowo[12]. Zdjęto 120 z nich, z których 67 (pochodzących głównie z VIII w.) trafiło do zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie, a reszta do Chartumu (pochodzących głównie z X - XI w.)[13]. Początkowo (w VIII wieku) malowidła te były jednobarwne w tonacji fioletu, a w IX wieku z zastosowaniem bieli dla konturu i brązu dla wypełnienia obrazu. Od X wieku paleta barw została mocno wzbogacona przy zachowaniu dominacji czerwieni. Oprócz tematów religijnych, takich jak narodziny Chrystusa, Golgota, postaci Madonn, świętych i aniołów na malowidłach przedstawiano także portrety i inskrypcje władców i 14 z biskupów nubijskich, w tym wielu nieznanych wcześniej nauce[14] [15]). Bardzo ważne znaczenie poznawcze miała odkryta przez zespół Michałowskiego lista biskupów z Faras[16], obejmująca nazwiska kolejnych biskupów aż do roku 1169[17]). Oprócz malowideł, w Faras odnaleziono także elementy rzeźbiarskiej dekoracji architektonicznej, około 200 inskrypcji w językach greckim, koptyjskim i nubijskim, a także stele nagrobne i sprzęty liturgiczne.

Okres największego rozkwitu sztuki wczesnochrześcijańskiej trwał na tym terenie do XI wieku, pod koniec XII wieku zaobserwowano powolny jej upadek.

Galeria Faras w Muzeum Narodowym w Warszawie[edytuj | edytuj kod]

Połowa z ocalonych podczas ekspedycji UNESCO malowideł (wykonanych na tynku techniką tempery)[18] trafiła do Muzeum Narodowego w Warszawie, gdzie są eksponowane na wystawie stałej w Galerii Faras im. Profesora Kazimierza Michałowskiego. Jest to jedyna w Europie galeria, w której eksponowane są zabytki kultury nubijskiej okresu chrześcijańskiego. [19]

W kolekcji Faras znajduje się między innymi malowidło ścienne z połowy VIII wieku, przedstawiające św. Annę w geście nakazującym milczenie. Przypuszczalnie ma on ukazywać godną milczenia tajemnicę misji jej córki Maryi. Nad głową Anny i z prawej strony znajduje się bowiem napis grecki: ANNA, MATKA BOGURODZIC(Y) (gr. ΑΝΝΑ ΗΜΗΤΗΡΤΗΟΘΕΟΤΟΚ).

Do innych malowideł ściennych przechowywanych w Warszawie zalicza się m.in. przedstawienie Archanioła Michała z IX wieku i biskupa Marianosa z 1002 roku. Wśród eksponatów przekazanych Polsce znalazły się łącznie 67 malowidła ścienne, a także m.in. elementy dekoracji architektonicznej i ceramika. Ekspozycję obiektów z Faras w Muzeum Narodowym w Warszawie otwarto w 1972 r.[20], a w została w 2015 roku została rozszerzona o m.in. filmy przedstawiające trójwymiarowe rekonstrukcje wnętrza katedry i znajdujących się w jej wnętrzu obiektów.[21]

Pozostałe obiekty odnalezione w Faras eksponowane są od 1972 r.[22] w Muzeum Archeologicznym w Chartumie.[23]

Kości 13 biskupów z Faras przywiezione do Warszawy w celu przeprowadzenia badań antropologicznych zostały pochowane w 1994 przy kościele św. Wincentego na cmentarzu Bródnowskim[24].

Część malowideł z Galerii w okresie 1968-1969 były eksponowane na czasowych wystawach w Berlinie, Essen, Hadze, Zurichu i Warszawie[25]

Publikacje o Faras[edytuj | edytuj kod]

  • Michałowski K., 1974: Faras : malowidła ścienne w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie : inskrypcje. Wyd. Artystyczno-Graficzne, Warszawa, 332 str.

Znaleziska archeologiczne z Faras w sztuce[edytuj | edytuj kod]

  • w 1964 r. w Sudanie wydano 3 znaczki pocztowe z przedstawieniami malowideł z katedry w Faras, znajdujących się w muzeum w Chartumie, a w 1971 r. w Polsce wydano serię 8 znaczków pod tytułem "Polskie odkrycia archeologiczne - freski z Faras", prezentującą wybrane malowidła z katedry, które znajdują się w Muzeum Narodowym w Warszawie. [26].


Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Encyklopedia Sztuki Starożytnej. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1974, s. 182.
  • Jak polscy archeolodzy ratowali skarby z Faras? Wywiad T. Urzykowskiego ze Stefanem Jakobielskim. Gazeta Wyborcza warszawska 18.10.2014 [2]
  • Mierzejewska B., Sulikowska A., 2014: Galeria Faras im. Profesora Kazimierza Michałowskiego. Wyd. Muzeum Narodowe w Warszawie, ISBN 978-83-7100-868-9

Przypisy

  1. Mierzejewska, Sulikowska 2014, str. 8, 10
  2. Mierzejewska, Sulikowska 2014, strona 10
  3. Michałowski, 1974, Od Edfu ..., str. 154, 160-161
  4. Michałowski, 1974, Od Edfu ..., str. 160-161, 164
  5. Jakobielski 2014 r. wywiad
  6. Michałowski K., 1974: Od Edfu do Faras. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, strona 160
  7. Jakobielski 2014 r. wywiad
  8. Skarby Faras ukryte w piaskach pustyni | Artykuł | Culture.pl. [dostęp 2015-09-18].
  9. Michałowski 1974: Od Edfu ...
  10. Mierzejewska, Sulikowska 2014, str. 13
  11. Mierzejewska, Sulikowska 2014, str. 12 i 16
  12. Jakobielski 2014 r. wywiad
  13. Jakobielski 2014 r. wywiad
  14. Michałowski K., 1974: Od Edfu do Faras. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, strona 179
  15. Jakobielski 2014 r. wywiad
  16. Michałowski K., 1974: Od Edfu do Faras. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, strona 179
  17. Jakobielski 2014 r. wywiad
  18. Cyfrowe Muzeum Narodowe w Warszawie. Cyfrowe Muzeum Narodowe w Warszawie. [dostęp 2015-09-18].
  19. ideo - www.ideo.pl: Galeria Faras / Galerie stałe / Kolekcje / Muzeum Narodowe. www.mnw.art.pl. [dostęp 2015-09-18].
  20. Jakobielski 2014 r. wywiad
  21. Cyfrowe Muzeum Narodowe w Warszawie. Cyfrowe Muzeum Narodowe w Warszawie. [dostęp 2015-09-18].
  22. Jakobielski 2014 r. wywiad
  23. Skarby Faras ukryte w piaskach pustyni | Artykuł | Culture.pl. [dostęp 2015-09-18].
  24. Jerzy S. Majewski, Tomasz Urzykowski: Spacerownik po warszawskich cmentarzach. Warszawa: Agora, 2009, s. 126. ISBN 978-83-7552-713-1.
  25. Jakobielski 2014 r. wywiad
  26. Rejnowski B., 2001: Freski z Faras. Filatelistyka, nr 5: 255-259. [1]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]