Język koptyjski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ρεμν̀χημι, Remenkīmi
Obszar Egipt
Klasyfikacja genetyczna języki afroazjatyckie
*języki egipskie
**język koptyjski
Pismo/alfabet alfabet koptyjski
ISO 639-2 cop
ISO 639-3 cop
SIL cop
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata





Koptyjska inskrypcja z tekstem liturgicznym z V – VI wieku (Górny Egipt)

Język koptyjski – ostatnia faza rozwojowa języka egipskiego, potomek języka staroegipskiego, należy do rodziny języków afroazjatyckich. Od XIX wieku jest językiem martwym. Do jego zapisu używano pisma alfabetycznego zapożyczonego od Greków. Autorem pierwszego słownika języka koptyjskiego jest Jean-François Champollion, który odszyfrował egipskie hieroglify.

Dialekty i literatura[edytuj]

Nie istniał jeden literacki język koptyjski: teksty pisano w pięciu dialektach. Najważniejszymi były:

  • saidzki (sahidycki) – jako język literacki aż do X wieku n.e., początkowo był głównym dialektem koptyjskim;
  • bohairski (bohairyjski) – pierwotny dialekt Delty Zachodniej, od XI wieku zastąpił dialekt saidzki. Ma dużo greckich zapożyczeń (ok. 15% słownictwa), także gramatycznych.

Dialekty achmimski oraz fajumski miały znacznie mniejsze znaczenie i zasięg terytorialny.

W języku]] tym powstały głównie przekłady z Biblii, żywoty świętych i męczenników, bajki, a nawet powieść historyczna. Nowy Testament przełożono na dialekt saidzki już w końcu II wieku, na początku III wieku na dialekt bohairycki. W języku koptyjskim zachowały się przekłady z greckiego (lub aramejskiego) niektórych apokryfów wczesnochrześcijańskich oraz oryginalne dzieła gnostyckie, m.in. Ewangelia Judasza i Ewangelia Tomasza (fragment tej ostatniej zachował się także w języku greckim). Najstarsze zachowane rękopisy z pełnym tekstem Ewangelii Mateusza pochodzą z II / III wieku (greckie rękopisy z pełnym tekstem Mateusza pochodzą dopiero z IV wieku).

Historia[edytuj]

Dwujęzyczna inskrypcja w kairskim kościele

Po podbiciu Egiptu przez Arabów język Koptów powoli wymierał. Do wieku XVII / XVIII pisano w nim jeszcze pieśni kościelne, ale stopniowo stawał się wyłącznie rytualnym językiem nabożeństw. Jeszcze w XIX wieku, za czasów Champolliona, niektórzy kapłani koptyjscy swobodnie mówili po koptyjsku, a nawet prowadzili w nim korespondencję. Na początku XX stulecia czyniono próby wprowadzenia języka koptyjskiego do szkół i uczynienia go znów językiem żywym. Próby te nie przyniosły rezultatu. W latach trzydziestych XX wieku odkryto, że niektórzy mieszkańcy wioski Pi-Solsel w Górnym Egipcie wciąż używają w swojej mowie (w języku arabskim) szeregu wyrazów i zwrotów koptyjskich[1].

Obecnie, dzięki postępowi technicznemu, a także pojawieniu się Internetu, język koptyjski na nowo wzbudził zainteresowanie. Zaczęto wprowadzać do niego nowe wyrazy i określenia (np. πιτελεναυtelewizja, νιουὼ – program informacyjny itp.). Pojawiła się grupa dyskusyjna w tym języku, zgłoszono nawet projekt koptyjskiej Wikipedii.

Pismo[edytuj]

 Osobny artykuł: alfabet koptyjski.

Do zapisu języka koptyjskiego używano pisma alfabetycznego zapożyczonego od Greków. Ponieważ w języku koptyjskim występowały głoski nieistniejące w grece, zapożyczono z demotyki siedem znaków (lub sześć w zależności od dialektu) – Ϣ, Ϥ, Ϧ, Ϩ, Ϫ, Ϭ, Ϯ.

Źródłosłów nazwy[edytuj]

Słowo „Kopt” wywodzi się z języka koptyjskiego – Γαπτιας (a to z kolei z greki Αίγυπτος) poprzez język arabski, w którym wyraz Kibt (قبط) oznacza Egipcjanina. Tak zaczęli nazywać mieszkańców doliny Nilu Arabowie-muzułmanie.

Ponieważ pewna część mieszkańców Egiptu utrzymała chrześcijaństwo, określenie Kibt oznaczało także egipskiego chrześcijanina. Stopniowo Egipcjanie przyjmowali islam i zaczęli używać języka arabskiego. Jednak chrześcijanie egipscy zachowali nie tylko religię, lecz także ciągłość językową. Sfera występowania języka koptyjskiego była ograniczona, zachował się jedynie w religii i jej obrzędach. Współcześni Koptowie, tj. Egipcjanie-chrześcijanie, porozumiewają się po arabsku i jedynie kapłani rozumieją teksty napisane językiem koptyjskim.

Słowniki[edytuj]

  • Jaroslav Černý, Coptic Etymological Dictionary, Cambridge and New York: Cambridge University Press, 1976 (ang.).
  • Walter Ewing Crum, A Coptic Dictionary, (index), Oxford: Clarendon Press, 1939 (ang.).
  • Wolfgang Kosack, Lehrbuch des Koptischen. Teil I: Koptische Grammatik. Teil II: Koptische Lesestücke, Graz 1974 (niem.).
  • Werner Vycichl, Dictionnaire étymologique de la langue copte, Leuven: Éditions Peeters, 1983 (fr.).
  • Wolfhart Westendorf, Koptisches Handwörterbuch, Heidelberg: Carl Winter, 1965 (niem.).

Gramatyki[edytuj]

Przypisy

  1. W. Vycichl, Pi-Solsel, ein Dorf mil koptischer Überlieferung, – MDAIK. Bd. 6, 1936, Ss. 169–175.

Zobacz też[edytuj]

Bibliografia[edytuj]

  • W.V. Davies, Egipskie hieroglify, Maciej G. Witkowski (tłum.), RTW, 1998, s. 6–10, ISBN 83-86822-89-9..

Linki zewnętrzne[edytuj]