Getto w Falenicy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Falenica. Dawna ulica Handlowa, obecnie Walcownicza, przed 1939
Rampa na stacji Warszawa Falenica, skąd wywieziono falenickich Żydów do obozu zagłady w Treblince
Pomnik odsłonięty w 50. rocznicę likwidacji przez Niemców falenickiego getta
Napis na pomniku

Getto w Falenicy (getto falenickie) – getto dla ludności żydowskiej, utworzone przez Niemców w Falenicy.

Ogółem przeszło przez nie 7500 osób, około 1500 zmarło z głodu i chorób, około 300 zamordowano w getcie i miejscowym obozie pracy, większość pozostałych zginęła w obozie zagłady w Treblince.

Powstanie getta[edytuj | edytuj kod]

31 października 1940 roku niemieccy naziści założyli, na terenie ówczesnego podwarszawskiego miasteczka Falenicy, getto dla Żydów zamieszkujących gminę Falenica Letnisko i okolice. Przyczyną takiej lokalizacji była liczebność miejscowej gminy żydowskiej. Wszyscy Polacy musieli się wyprowadzić ze swoich domów, jeśli te znajdowały się na terenie przeznaczonym na getto, a Żydom po skonfiskowaniu domów poza gettem dano czas na osiedlenie się na jego terenie do 1 grudnia 1940. Po tym terminie wszyscy znajdujący się poza jego obszarem byli zabijani. Na ograniczony drutem kolczastym teren prowadziły dwa wjazdy – od strony Falenicy na ulicy Handlowej (obecnie Walcownicza), a od strony Miedzeszyna na ulicy Polnej (obecnie Drozdowa). Obszar getta wyznaczały (współczesne) ulice: Lawinowa, Mszańska, Chryzantemy, Hiacyntowa, Bartoszycka oraz krótkie fragmenty Bystrzyckiej, Walcowniczej i Patriotów[1][2].

Władzę w getcie sprawowała, powołana przez Niemców i całkowicie im podporządkowana, Rada Żydowska (niem. Judenrat). Jej pierwszymi członkami byli T. Cukerman i Dintsman, którzy zostali zamordowani przez okupanta po kilku miesiącach urzędowania. Później w jej skład wchodzili: Eliasz Finkel, Henryk Szancer, Dawid Ołdak i Mendel (Mieczysław) Chodźko[2].

Życie codzienne[edytuj | edytuj kod]

Początkowo istniała pewna komunikacja między gettem a pozostałą częścią Falenicy. Przechodzono przez druty między gettem a Falenicą, okoliczni mieszkańcy skracali sobie drogę do przystanku kolejowego w Miedzeszynie, przychodzili po poradę lekarską do sanatorium im. Wł. Medema, a nawet wypasali na jego terenie krowy, natomiast wysiedleni z Falenicy Żydzi przechodzili na aryjską stronę doglądać swojego dobytku[3].

10 stycznia 1941 getto zostało zamknięte, a za jego opuszczenie groziła śmierć. Zaczęto zwozić do niego Żydów z innych miejscowości: Dobrego, Kałuszyna, Wyszkowa, Mrozów, sporadycznie także z Łodzi i Warszawy. Ze względu na znaczne zagęszczenie ludności, biedę i fatalne warunki sanitarne w getcie zaczęły szerzyć się choroby zakaźne, takie jak tyfus i gruźlica[3]. Stacjonujący w Falenicy SS-mani wielokrotnie wizytowali getto, często mordując osoby, które zwróciły na siebie ich uwagę[1]. Według korespondencji pomiędzy Komitetem Pomocy Społecznej przy miejscowym Judenracie a Żydowską Samopomocą Społeczną w Krakowie śmiertelność w styczniu 1942 roku wyniosła 2% ogółu mieszkańców i była o 100% wyższa niż w miesiącu poprzednim. Z 6500 Żydów falenickiego getta 3500 potrzebowało pomocy opieki społecznej, wzrastała liczba sierot, a dzieci w większości były chore[4].

16 lipca 1942 Niemcy zażądali 100 tysięcy złotych okupu, grożąc przesiedleniem w przypadku niezapłacenia. Po tym, jak w nocy przejechał obok falenickiego getta pociąg z mieszkańcami z likwidowanego 19 sierpnia getta w Otwocku, Żydzi zorientowali się jednak o bezcelowości okupu[5].

Obóz pracy[edytuj | edytuj kod]

Z końcem 1941 roku założono, na terenie tartaku Rubena Najwera, obóz pracy dla około 400 Żydów, Ich zadaniem była praca w tartaku, wykonywanie robót melioracyjnych i budowa strategicznej drogi, od koloru ceglanego bruku zwaną czerwoną drogą (obecnie ulica Podkowy w Warszawie). W maju 1942 roku Niemcy zabrali do pracy w Tartaku od 80 do 100 osób, informując że tylko ci mają szanse na przeżycie[6]. Pracujący w tartaku zostali zamordowani 7 maja 1943 przez niemiecką żandarmerię. Część zastrzelono, a reszta zginęła od wybuchu granatu wrzuconego do baraku, w którym przebywali. Pochowano ich w zbiorowej mogile za tartakiem[7][8]. Jednej osobie udało się zbiec[9].

Stosunek ludności polskiej[edytuj | edytuj kod]

Pomimo niemieckich represji wobec Polaków niosących pomoc Żydom miejscowa ludność starała się pomagać osadzonym w getcie. Proboszcz falenickiej parafii (w latach 1938–1962 był nim ks. Sylwester Szulczyk[10]) dawał miejscowym dziewczętom torby z jedzeniem, by przerzucały je za ogrodzenie getta[8]. Choć zdarzały się donosy, to ukrywano w okolicy Żydów, którym udało się uciec. Pomagał im m.in. kolejarz Wacław Banasiuk[11].

Ocaleli[edytuj | edytuj kod]

Dzięki pomocy polskich sąsiadów wojnę przeżyli:

  • Mieczysław Chodźko – po ucieczce z Treblinki ukrywała go rodzina Zaksów[12].
  • Israel Cymlich – również uciekinier z obozu w Treblince, przeżył wojnę dzięki pomocy Zygmunta i Janiny Kobos, uznanych po wojnie przez Jad Waszem za Sprawiedliwych wśród Narodów Świata[13].
  • Heniek Gołąbek – przechowywany przez p. Sobieraj[11].
  • Helena Jeleniowa z małym chłopcem – ukrywana przez nieznanych Polaków[12].
  • Jureczek Leczuk – ukrywany przez Józefę Zaks[11].
  • Mordechaj Frydman – ukrywany przez Zygmunta i Janinę Kobos[14].
  • Sara Nejwer
  • Fania Stecher
  • Pnina Srebrnik – ukrywane przez miejscowych[12].
  • N.N chłopiec – przechowywany przez Urszulę Rybicką[11].
  • N.N dziewczynka – uratowana przez dwie staruszki[11].
  • N.N. kobieta z dzieckiem – ukrywana przez Janinę Jagielską, wdowę z trójką dzieci[12].

Likwidacja getta[edytuj | edytuj kod]

Rano 20 sierpnia 1942 roku getto zostało otoczone przez Niemców, mieszkańców spędzono na plac pomiędzy synagogą a torami kolejowymi. Niektórzy Żydzi nie chcieli opuścić domów i stawiali opór – mordowano ich na miejscu. Około godziny 14 przyprowadzono na plac grupę Żydów z getta w Rembertowie. Około godziny 18 uformowano kolumnę i odeskortowano ją na rampę kolejową stacji Warszawa Falenica, gdzie czekał już pociąg towarowy. W załadunku Niemcy wyręczali się granatową policją, szaulisami i Żydowską Służbą Porządkową. Po zakończeniu wpychania ludzi do wagonów, Niemcy wepchnęli do nich także policjantów żydowskich. W trakcie całej akcji strzelano do mieszkańców getta i bito ich pałkami. Następnie pociąg odjechał do Otwocka, gdzie po zabraniu reszty Żydów z otwockiego getta wywieziono wszystkich do obozu zagłady w Treblince[15].

Ogółem przez falenickie getto przeszło ok. 7500 osób[9]. Wskutek głodu i epidemii zmarło ok. 1500 osób, podczas likwidacji getta 20 sierpnia 1942 rozstrzelano ok. 200 Żydów, 100 osób zamordowano w tartaku w maju 1943, a pozostali zginęli w Treblince[9].

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Pomnik Ofiar Obozu Zagłady w Treblince. Kamień upamiętniający Żydów z Falenicy
  • W Falenicy naprzeciwko stacji kolejowej znajduje się pomnik, w kształcie pękniętego głazu, poświęcony zagładzie falenickich Żydów[16].
  • Trzykrotnie odbywał się marsz pamięci Rembertów – Falenica[17].
  • Żydzi z Falenicy zostali upamiętnieni jednym z kamieni z nazwą miasta, stanowiącym element pomnika Ofiar Obozu Zagłady w Treblince[18].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Getto i jego zagłada. W: Jadwiga Dobrzyńska: Falenica moja miłość po raz drugi. Wyd. II poprawione i uzupełnione. Warszawa: Firma Handlowo-Usługowa Damico, 1996, s. 116. ISBN 83-903605-3-5.
  2. a b Rozdział siódmy upamiętnia zagładę Żydów falenickich. W: Barbara Wizimirska: Opowieści falenickie. Wyd. I. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie Sedno, 2012, s. 47. ISBN 978-83-63354-00-8.
  3. a b Getto i jego zagłada. W: Jadwiga Dobrzyńska: Falenica moja miłość po raz drugi. Wyd. II poprawione i uzupełnione. Warszawa: Firma Handlowo-Usługowa Damico, 1996, s. 117. ISBN 83-903605-3-5.
  4. Getto i jego zagłada. W: Jadwiga Dobrzyńska: Falenica moja miłość po raz drugi. Wyd. II poprawione i uzupełnione. Warszawa: Firma Handlowo-Usługowa Damico, 1996, s. 118. ISBN 83-903605-3-5.
  5. Getto i jego zagłada. W: Jadwiga Dobrzyńska: Falenica moja miłość po raz drugi. Wyd. II poprawione i uzupełnione. Warszawa: Firma Handlowo-Usługowa Damico, 1996, s. 119. ISBN 83-903605-3-5.
  6. Getto i jego zagłada. W: Jadwiga Dobrzyńska: Falenica moja miłość po raz drugi. Wyd. II poprawione i uzupełnione. Warszawa: Firma Handlowo-Usługowa Damico, 1996, s. 118, 119. ISBN 83-903605-3-5.
  7. Getto i jego zagłada. W: Jadwiga Dobrzyńska: Falenica moja miłość po raz drugi. Wyd. II poprawione i uzupełnione. Warszawa: Firma Handlowo-Usługowa Damico, 1996, s. 120. ISBN 83-903605-3-5.
  8. a b Rozdział siódmy upamiętnia zagładę Żydów falenickich. W: Barbara Wizimirska: Opowieści falenickie. Wyd. I. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie Sedno, 2012, s. 48. ISBN 978-83-63354-00-8.
  9. a b c Czesław Pilichowski: Obozy hitlerowskie na ziemiach polskich 1939–1945. Informator encyklopedyczny. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1979, s. 555. ISBN 83-01-00065-1.
  10. Historia parafii i lista proboszczów wywieszona w przedsionku miejscowego kościoła.
  11. a b c d e Getto i jego zagłada. W: Jadwiga Dobrzyńska: Falenica moja miłość po raz drugi. Wyd. II poprawione i uzupełnione. Warszawa: Firma Handlowo-Usługowa Damico, 1996, s. 122. ISBN 83-903605-3-5.
  12. a b c d Rozdział siódmy upamiętnia zagładę Żydów falenickich. W: Barbara Wizimirska: Opowieści falenickie. Wyd. I. Warszawa: The Facto, 2011, s. 49. ISBN 978-83-63354-00-8.
  13. Na ratunek żydom uciekającym z obozu zagłady w Treblince. W: Marek Chodakiewicz: Złote serca czy złote żniwa?. Wyd. I. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie Sedno, 2012, s. 137, 138. ISBN 978-83-61808-05-3.
  14. Rodzina Kobosów (pol.). sprawiedliwi.org.pl. [dostęp 21 sierpnia 2013]. [zarchiwizowane z tego adresu (4 marca 2016)].
  15. Getto i jego zagłada. W: Jadwiga Dobrzyńska: Falenica moja miłość po raz drugi. Wyd. II poprawione i uzupełnione. Warszawa: Firma Handlowo-Usługowa Damico, 1996, s. 120, 121, 122. ISBN 83-903605-3-5.
  16. Getto w Falenicy (pol.). sztetl.org.pl. [dostęp 9 maja 2018]. [zarchiwizowane z tego adresu (3 lipca 2018)].
  17. Marsz Pamięci Rembertów – Falenica (pol.). sztetl.org.pl. [dostęp 21 sierpnia 2013].
  18. Edward Kopówka: Plan kamieni symbolicznych. Treblinka: Muzeum Walki i Męczeństwa w Treblince-Oddział Muzeum Regionalnego w Siedlcach, 2014, s. 14. ISBN 978-83-88761-46-1.