Gieorgij Kotrikadze

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Gieorgij Kotrikadze
Георгий Силованович Котрикадзе
starszy lejtnant starszy lejtnant
Data i miejsce urodzenia 1911
Kutaisi
Przebieg służby
Siły zbrojne Red star.svg Armia Czerwona
Jednostki 187 Pułk Strzelecki
Stanowiska dowódca stałego punktu ogniowego (bunkier X) w Załużu
Główne wojny i bitwy II wojna światowa (front wschodni)
Odznaczenia
Order Lenina

Gieorgij Siłowanowicz Kotrikadze, ros. Георгий Силованович Котрикадзе (ur. 1911) – gruziński żołnierz Armii Czerwonej, domniemany dowódca bunkra X w Załużu latem 1941.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Podczas II wojny światowej od września 1939, zgodnie z zapisami paktu Ribbentrop-Mołotow oraz traktatu o granicach i przyjaźni, ustanowiono linię demarkacyjną oddzielającą granicę wpływów pomiędzy II Rzeszą a ZSRR m.in. na rzece San[1]. Od 1940 Na odcinku tzw. Linii Mołotowa wzdłuż rzeki San (Przemyski Rejon Umocniony) siły radzieckie budowały bunkry[2][1]. Po ataku Niemiec na ZSRR z 22 czerwca 1941 w bunkrach usytuowanych na linii Olchowce-Bykowce-Załuż wzdłuż Sanu bronili się radzieccy żołnierze 93 oddziału pogranicznego pod dowództwem pułkownika W. Abyzowa[3][4]. Jeden z punktów strategicznych obrony funkcjonował w Załużu[5] (określany jako Samodzielny Punkt Oporu Załuż). Liczył on 15[6] lub 17 schronów bojowych[7]. Tamtejszy bunkier X istniał na stoku góry orientacyjnie w odległości 100 m od ówczesnego przystanka kolejowego[2][8][9]. Zgodnie z radziecką nomenklaturą był to stały punkt ogniowy (DOT)[10] typu półkaponiera obrony przeciwpancernej (OPPK)[11]. W bunkrze przebywała załoga żołnierzy w liczbie 16, ich dowódca, jego żona Julia i pięcioro dzieci oraz nauczycielka (guwernantka[1], względnie niania[12]) i sanitariusz[13][1] (bądź sanitariuszka)[2][14][6][1]. Rodzina dowódcy przybyła do niego uprzednio w wakacyjne odwiedziny z Gruzji[5][2][4][12].

Okres od 22 do 25 czerwca 1941 przebiegał spokojnie, pomijając dzień 23. w którym prowadzono ostrzał z bunkrów w kierunku Sanoka[2]. W dniu 26 czerwca siły niemieckie przekroczyły rzekę San i od tego czasu trwał nasilający się atak na odcinek bunkrów w okolicy Załuża[2][1]. Ustawicznie nacierające wojska przybliżały się do linii umocnień[2]. Do działań skierowano także wojska słowackie[2]. Mimo obrony poszczególne bunkry w tym rejonie kolejno były unieszkodliwiane[2]. Po okrążeniu najdłużej broniącego się bunkra X w dniu 12 lipca Niemcy wezwali jego załogę do poddania się[5][2][4][8]. W odpowiedzi broniący się odpowiedzieli ostrzałem[2][3]. Wobec odmowy poddania się, Niemcy wykonali podkop, po czym saperzy podłożyli wykonane z ekrazytu[13] punktowe ładunki wybuchowe w sporej ilości, a następnie od strony północnej wysadzono bunkier X[2][4][14][15][6][12][1]. Podczas tej akcji użyto także miotaczy ognia[6][13]. W wyniku tego unieszkodliwiono obronę bunkra[13]. W wielu powojennych publikacjach podawano, że wówczas zginęła cała wojskowa załoga bunkra oraz przebywający tam cywile, w tym rodzina dowódcy[2][4][15][1][12]. Z najnowszych ustaleń historyka Tomasza Zająca wynika, że wskutek detonacji zginęło sześciu żołnierzy, zaś ocaleni poddali się, a spośród nich 16 osób przetransportowano do szpitala[13]. Niemieccy i słowaccy żołnierze uczestniczący w akcji likwidacyjnej mieli oddać honory załodze bunkra[13].

Radzieckie bunkry w Załużu w tym rejonie zostały w zdecydowanej większości wysadzone[7]. W powojennych relacjach podawano, że łącznie przeżyło jedynie niewielu radzieckich pograniczników broniących się w tym rejonie umocnień[4].

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

W celu upamiętnienia losu załogi bunkra X, w 26 rocznicę bitwy pod Lenino 12 października 1969 zorganizowano w Załużu uroczystości[5][2]. W betonowy przyczółek bunkra wmurowano dwie tablice opisujące przebieg jego obrony z lata 1941, a ponadto umieszczono tam napis „I ostaną się w legendzie te dni gniewu, chwały i krwi” oraz emblemat czerwonej gwiazdy i skrzyżowane ze sobą karabiny[2][16][1][13]. Odsłonięcia upamiętnienia dokonał płk Józef Tkaczow[5]. Wedle tradycyjnego przekazu pomnik bunkra X pozostał zarazem zbiorową mogiłą ofiar, które poniosły w nim śmierć[7].

Według innej wersji w 1976 w ustanowiono tablicę upamiętniającą 25 żołnierzy Armii Radzieckiej, poległych 24 lipca 1941 w jednym z bunkrów[17].

Ustalenia tożsamości[edytuj | edytuj kod]

W powojennych publikacjach w Polsce, wydawanych zarówno w okresie PRL, jak i po 1989 roku, dowódcę bunkra X określano jedynie nazwiskiem, podając przy tym jego różną acz zbliżoną formę, oraz przypisując mu stopień oficerski kapitana: Rikadze[5][6][1][7][8], Rykade (podał Tadeusz Chmielewski)[2], Rykadze (podał Witold Szymczyk)[3].

Formy nazwiska Rikadze używał także w swoich wypowiedziach rosyjski reżyser filmowy Wadim Gasanow, opisujący postać dowódcy załuskiego bunkra w swoim filmie dotyczącym walk na Linii Mołotowa[12]. Przy tym podał on nieustalony kategorycznie stopień oficerski kapitana lub majora[12]. W swojej wypowiedzi z 2016 Gasanow przyznał, że próbował ustalić tożsamość dowódcy, jednak mimo wnikliwych przeszukiwań list żołnierzy 93 oddziału pogranicznego oraz innych jednostek, nie udało mu się to (jego zdaniem rzekomy dowódca nie musiał być żołnierzem straży granicznej, zaś mógł być pomocnikiem wojskowym)[12].

W wyniku ustaleń Tomasza Zająca, zebranych w rozprawie doktorskiej pt. Działania wojenne w 1941 r. na terenie 08. Przemyskiego Działania wojenne w 1941 r. na terenie Przemyskiego Rejonu Umocnionego. Operacja Barbarossa na linii Sanu (opublikowana w 2018 przez jednostkę Uniwersytetu Rzeszowskiego; promotor: dr hab. Andrzej Olejko), faktycznym dowódcą bunkra X był gruziński żołnierz Armii Czerwonej, starszy lejtnant Gieorgij Kotrikadze[18] (Tomasz Zając podał jego imię odojcowskie „Silanowicz”, aczkolwiek z dokumentów opublikowanych przez Stowarzyszenie Memoriał wynika forma „Siłowanowicz”[19][20]). Urodził się on w 1911 w Kutaisi[13][19]. W Armii Czerwonej służył od 1926, a podczas II wojny światowej do 1941 był żołnierzem w szeregach 187 pułku strzeleckiego w składzie 72 Górskiej Dywizji Strzeleckiej[13][19]. Według przytoczonych wyników badań T. Zająca wojskowy G. S. Kotrikadze przeżył opisaną wyżej likwidację bunkra X i ze służby wojskowej odszedł w stan spoczynku we wrześniu 1941[13][19]. Dowódca bunkra X został odznaczony Orderem Lenina[2].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f g h i j Marcin Michańczyk: Tajemnica kapitana Rikadze. rbr.info.pl, 2015-06-22. [dostęp 2021-05-08].
  2. a b c d e f g h i j k l m n o p q Tadeusz Chmielewski. Bunkier X zamilkł. „Nowiny Rzeszowskie”. Nr 182, s. 3, 4 lipca 1971. 
  3. a b c Witold Szymczyk. W 35 rocznicę najazdu hitlerowskiego na ZSRR. Latem czterdziestego pierwszego. „Nowiny Rzeszowskie”. Nr 141, s. 3, 22 czerwca 1976. 
  4. a b c d e f (ab). Miejsca pamięci narodowej. Obóz w Olchowcach. „Nowiny”. Nr 79, s. 3, 22 kwietnia 1982. 
  5. a b c d e f (b). Z obchodów dnia Wojska Polskiego. Wiec i odsłonięcie tablicy pamiątkowej w Załużu. „Nowiny Rzeszowskie”. Nr 270, s. 1, 13 pazdziernika 1969. 
  6. a b c d e Dorota Mękarska: Bunkry Mołotowa na Podkarpaciu - ruiny krwawej wojny. nowiny24.pl, 2009-07-10. [dostęp 2021-05-08].
  7. a b c d Szlak Nadsańskich Umocnień „Linia Mołotowa”. gminasanok.pl. [dostęp 2021-05-08].
  8. a b c Agnieszka Martinka: Połowinka. Rowerem na Ural, do miejsca zesłania Ojca. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2019, s. 2021. ISBN 978-83-944-7360-0.
  9. Zając 2018 ↓, s. 274.
  10. Zając 2018 ↓, s. 4, 274.
  11. Zając 2018 ↓, s. 4, 102.
  12. a b c d e f g Jekatierina Kislarowa. Режиссер Вадим Гасанов: «В истории нельзя оперировать понятиями «хороший» и «плохой», ее нужно принимать как данность». „ФСБ: За и Против”. Nr 2 (42), s. 69, 2016. Rada Publiczna przy Federalnej Służbie Bezpieczeństwa Federacji Rosyjskiej (ros.). 
  13. a b c d e f g h i j Zając 2018 ↓, s. 275.
  14. a b Stanisław Kłos: Bieszczady. Przewodnik. Warszawa: Sport i Turystyka, 1986, s. 30.
  15. a b Stanisław Kłos. Linia Mołotowa. „Skarby Podkarpackie”. Nr 5 (6), s. 5, 2007. ISSN 1898-6579. 
  16. Stanisław Kłos. Linia Mołotowa. „Skarby Podkarpackie”. Nr 5 (6), s. 8, 2007. ISSN 1898-6579. 
  17. Województwo krośnieńskie. W: Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa, lata wojny 1939–1945. Warszawa: Rada Ochrony Pomników Walk i Męczeństwa / Sport i Turystyka, 1988, s. 397. ISBN 83-217-2709-3.
  18. Zając 2018 ↓, s. 274-275.
  19. a b c d Информация из донесения о безвозвратных потерях. Котрикадзе Георгий Силованович (1) (ros.). obd-memorial.ru. [dostęp 2021-05-08]. Информация из донесения о безвозвратных потерях. Котрикадзе Георгий Силованович (2) (ros.). obd-memorial.ru. [dostęp 2021-05-08].
  20. Z wynikiem badań Tomasza Zająca odnośnie tożsamości dowódcy bunkra stoją w zgodzie ustalenia rosyjskiego projektu „Подвиг”, przy czym w kwestii imienia odojcowskiego potwierdzają one formę „Siłowanowicz”. Подвиг: миг, который делает человека героем (ros.). facebook.com, 2017-06-28. [dostęp 2021-05-08].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]