Helena Sparrow

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Helena Sparrow
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 5 czerwca 1891
Bohusław
Data i miejsce śmierci 13 listopada 1970
Korsyka
Zawód, zajęcie mikrobiolog, epidemiolog, bakteriolog
Małżeństwo Baron R von Kuegelgen

Phillippe Germa

Helena Sparrow (ur. 5 czerwca 1891, zm. 13 listopada 1970) – polska bakteriolog i mikrobiolog, światowa pionierka w zakresie zdrowia publicznego. Doceniona przede wszystkim za pracę nad kontrolą epidemii tyfusu podczas I wojny światowej, a także za zaangażowanie w krajowe programy szczepień w Polsce i Tunezji, przeciwko takim chorobom, jak: błonica, płonica, gorączka plamista i dur powrotny do lat 60. XX wieku[1].

Dzieciństwo i młodość[edytuj | edytuj kod]

Urodziła się w polskiej rodzinie w Bohusławiu (obecnie miasto w obwodzie kijowskim na terenie Ukrainy), jej matką była Hanna ze Stefańskich, a ojciec Leopold był sędzią i potomkiem brytyjskiego architekta Williama Sparrowa[1]. Uczyła się na wydziale medycyny w Kijowie na Cesarskim Uniwersytecie św. Włodzimierza (dyplom uzyskała w 1915 roku)[2]. Studia magisterskie ukończyła na Uniwersytecie Poznańskim (1923 r.), a doktorat na Uniwersytecie Warszawskim (1928 r.)[1].

Kariera[edytuj | edytuj kod]

W 1915 roku zaangażowała się w walkę z epidemią tyfusu, która występowała w carskiej armii podczas I wojny światowej. Następnie rozpoczęła pracę w klinice w Dorpat (obecnie Tartu w Estonii), pod kierownictwem profesora Aleksandra Byliny. Potem pracowała w Instytucie Bakteriologii w Kijowie jako asystentka Włodzimierza Lindermana. W 1920 przeniosła się do Warszawy i pracowała z Ludwikiem Rajchmanem dyrektorem Państwowego Zakładu Epidemiologicznego (od 1923 r. Państwowy Zakład Higieny)[2]. W zakładzie była odpowiedzialna za prewencyjne szczepienia i badania przypadków epidemiologicznych. W latach 1921–1933 pracowała również z Rudolfem Weiglem na Uniwersytecie Lwowskim nad tyfusem epidemicznym. W tym czasie stworzyła cztery laboratoria badające zdrowie publiczne. Z Robertem Debré nadzorowała programy szczepień przeciwko błonicy i szkarlatynie na terenie Warszawy[1].

W 1923 roku nostryfikowała dyplom doktora wszech nauk lekarskich i wyjechała na stypendium do Instytutu Pasteura w Paryżu[3]. We Francji zajęła się badaniami nad gruźlicą pod kierunkiem Alberta Calmette'a i Camille'a Guérina. Następnie współpracowała z Jules Bordetem w Brukseli, a także z Amédée Borrelem w Instytucie Zdrowia w Strasburgu. W 1924 r. Ponownie wysłano ją do Francji na szkolenie z mikrobiologii w Instytucie Pasteura oraz w laboratorium Alexandre'a Besredki[4]. W 1925 r. Instytut Pasteura sfinansował jej badania z Charles'em Nicolle'em na tyfus epidemiczny w Tunezji[1]. W latach 1927-28 przebywała w Instytucie Pasteura w Tunisie i kontynuowała badania nad szczepieniem przeciwko tyfusowi.

W 1928 roku uzyskała tytuł profesora nadzwyczajnego na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Warszawskiego. W tym okresie obroniła swoją pracę doktorską "Problèmes de la contre le typhus exanthématique"[2], następnie została profesorem bakteriologii. W latach 30. prowadziła szkolenia z zakresu mikrobiologii i aktywnie uczestniczyła w polskich towarzystwach lekarskich i warszawskim oddziale francuskiego Société de biologie.

W 1933 r. wyjechała z Charles'em Nicolle'em do Instytutu Pasteura w Tunisie, gdzie jako szef laboratorium wdrożyła nowe standardy produkcji szczepionek[3]. Przyjęła w tym czasie obywatelstwo francuskie. Badała tyfus epidemiczny i endemiczny u szczurów oraz inne riketsjozy, m.in. pracowała nad zmniejszeniem zjadliwości tyfusu epidemicznego i szczurzego, stosując donosowe i dospojówkowe zakażenie zwierząt laboratoryjnych. Wykazała rozmnażanie się riketsji tyfusu brzusznego we wszach i (razem z J. Laigretem) badała procesy zakażenia zarazkami tego tyfusu drogą pokarmową oraz (wspólnie z Nicolle’em i P. Giroud) ich wydalania z moczem. Z P. Giroud i P. Durandem wyprodukowała w 1939 r. szczepionkę płucną przeciw tyfusowi plamistemu Sparrow–Durand, hodując zarazki (Rickettsia provazeki) w płucach myszy; używała do tego celu wszy zakażonych drogą analną (metoda Weigla). Zajmując się też tyfusem powrotnym (Typhus recurrentis) przenoszonym zarówno przez wszy, jak i kleszcze, stwierdziła m.in. istnienie form przejściowych między dwoma rodzajami szczepów tego tyfusu. Odbyła podróże naukowe do Meksyku, gdzie badała tyfus plamisty meksykański i do Gwatemali, gdzie stosowała szczepionkę Sparrow–Durand[5].

Podczas II wojny światowej Sparrow pozostała w Tunisie i po zajęciu Tunezji przez wojska niemiecko-włoskie ukrywała Polaków – dezerterów z armii niemieckiej, członków francuskiego ruchu oporu oraz uchodźców z Francji, m.in. zaprzyjaźniła się z pisarzem A. Gide’em. Po zakończeniu wojny poświęciła się problematyce szczepień BCG, a zwłaszcza produkcji szczepionki, sposobie jej stosowania i ocenie skuteczności. W 1949 r. objęła w Instytucie kierownictwo działu wyrobu szczepionki BCG i zorganizowała program szczepień dla Tunezji przeciw gruźlicy i tyfusowi. Naukowy autorytet Sparrow przyciągał wielu amerykańskich i angielskich badaczy, których szkoliła w swojej placówce. Na zlecenie Światowej Organizacji Zdrowia przeprowadziła w Etiopii kompleksowe badania epidemiologiczne i wykazała, że tamtejsze lasy stanowią duży rozsadnik zarazków tyfusu powrotnego, przenoszonego przez wszy i kleszcze.

W 1962 r. wyjechała do Bastii na Korsyce, dokąd wcześniej zbiegł jej drugi mąż Philipe Germa, aresztowany po uzyskaniu przez Tunezję niepodległości w 1956 roku. Tam, ze względu na stan zdrowia, nie pracowała już naukowo, ale nadal publikowała swoje prace[6].

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

Była dwukrotnie zamężna. Pierwszy raz wyszła za mąż w r. 1917 za Roberta von Kügelgen (ur. 12 listopada 1887), lekarza chirurga z Estonii, lecz już w latach dwudziestych była z nim w separacji. Drugie małżeństwo zawarła w 1933 roku w Tunisie z Francuzem Phillipem Germą, inżynierem agronomem, pionierem nowych upraw w krajach Maghrebu. Z pierwszego związku miała córkę, Marię Bognę[4].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e Hélène Sparrow (1891-1970), Archives de l'Institut Pasteur.
  2. a b c Ludwig Anigstein, Helene Sparrow-Germa, M. D. (1891 - 1970) A Pioneer in World Health, „Polish Medical Science and History Bulletin”, 3, 14, s. 100–101.
  3. a b Jean Lindermann, Women Scientists in Typhus Research During the First Half of the Twentieth Century, „Gesnerus”, 62, s. 257–272.
  4. a b Maurice Huet, L'élevage du pou au laboratoire (the laboratory breeding of lice), „Histoire des sciences medicales”, 1, 37, s. 43–46.
  5. Paul Durand (1886-1960), Archives de l'Institut Pasteur.
  6. Justin O'Brien, The Journals of Andre Gide Volume IV 1939 - 1949. Translated from the French., Secker & Warburg, 1951.